Қытай сақшы леопардтары: тарихы мен мағынасы

Кіріспе

Қытай арыстандары тәрізді мүсіндер

Қытай қорғаныш арыстандары немесе императорлық қорғаныш арыстандары – дәстүрлі қытай сәулет өнерінің әшекейі, бірақ олардың бастауы көне Үнді буддалық дәстүрлерінде жатыр. Әдетте тастан жасалған, оларды тас арыстандар немесе шиши деп те атайды. Бұл тұжырым, қытай буддизмінде пайда болып, кең таралған, екі өте стильделген арыстаннан тұрады – көбінесе біреуі допты ұстап, материалдық элементтерді бейнелейді, екіншісі балапанымен рух элементін көрсетеді. Олар ғимаратты зиянды рухани күштерден және қауіпті адамдардан қорғайды деп есептелген. Императорлық қытай сарайлары мен қабірлерінде қолданылған бұл арыстандар кейіннен Азияның басқа да аймақтарына, Жапонияға (комаину), Кореяға, Филиппинге, Тибетке, Таиландқа, Мьянмаға, Вьетнамға, Шри-Ланкаға, Үндістанға, Непалға, Камбоджаға, Лаосқа және Малайзияға тарады.

Сипаттама

Қорғаушы арыстандардың мүсіндері дәстүрлі түрде қытай император сарайларының, император қабірлерінің, мемлекеттік кеңселердің, ғибадатханалардың және үкімет қызметкерлері мен байлардың үйлерінің алдында тұрған. Олардың күшті мифтік қорғау қасиеттері бар деп сенген. Олар басқа да көркемдік контексте қолданылады, мысалы, есік қоңырауларында және керамикада. Қамқоршы арыстан мүсіндерінің жұптары бүгінгі күнге дейін мейрамханалардың, қонақүйлердің, супермаркеттердің және басқа да құрылыстардың кіреберістерінде кең таралған және символдық элементтер болып табылады. Әр кіреберістің екі жағында бір-бірден орналасқан. Бұл Қытайда және қытай халқы көшіп келген және қоныстанған әлемнің басқа да аймақтарында, әсіресе жергілікті Қытай қалаларында жиі кездеседі. Арыстандар көбінесе жұптап бейнеленеді. Мүсін ретінде қолданылғанда, жұптың бірі – еркек арыстан, аяғын кестеленген допқа тіреп тұрады (императорлық контексте – әлемдегі биліктің символы), ал екіншісі – аналық арыстан, арқасына жығылған ойнақы баласын ұстап тұрады (аналық күтімді білдіреді).

Батыс атаулары

Ағылшын және бірнеше батыс тілдерінде қорғаныш арыстандары жиі түрлі атаулармен аталады, мысалы: "Фу-дог", "Фу-дог", "Фу-лион", "Фо-лион" және "Арыстан иттері". "Фо" немесе "Фу" термині қытай тілінде "Будда" немесе "әл-жайын" мағынасын беретін немесе сөздерінің транслитерациясы болуы мүмкін. Дегенмен, қытай тілінде қорғаныш арыстандарын немесе сөздерімен белгілеу сирек кездеседі, және ең бастысы, оларды ешқашан "иттер" деп атамайды. Батыс мәдениеттерінде қорғаныш арыстандарын "иттер" деп атау, олардың Қытайдан Корея арқылы Жапонияға таралуына байланысты, жапондықтардың оларды "корей иттері" (狛犬・高麗犬) деп атауынан туындауы мүмкін. Сондай-ақ, бұл сақшы арыстандарының бейнесін Чоу-Чоу немесе Пекингез сияқты қытай ит тұқымдарының бірі деп қате түсінуден де болуы мүмкін.

Сыртқы келбеті

Арыстандар дәстүрлі түрде мәрмәр немесе гранит сияқты әшекейлі тастан қашалып жасалған, немесе қола немесе темірден құйылған. Бұл материалдардың жоғары құны және оларды өндіруге қажетті еңбек көлеміне байланысты, қорғаушы арыстандарды жеке пайдалану дәстүрлі түрде бай немесе элиталық отбасылардың құқығында болған. Шындығында, отбасының байлығының немесе әлеуметтік статусының дәстүрлі символы – отбасы үйінің алдына қорғаушы арыстандарды орнату еді. Дегенмен, қазіргі заманда бетон мен шайырдан жасалған, көптеп өндірілетін, арзан арыстандар қолжетімді болды, сондықтан оларды пайдалану енді элитамен ғана шектелмейді. Арыстандар әрқашан жұптап ұсынылады, бұл инь мен янның көрінісі, онда әйел иньді, ал еркек янды бейнелейді. Ер арыстанның оң жақ алдыңғы аяғы "тоқылған доп" деп аталатын матадан жасалған дөңгелек нысанына тиеді, кейде оған геометриялық өрнектер салынған. Әйел арыстан сыртқы түрі жағынан дерлік бірдей, бірақ сол жақ аяғының астында өмір циклын бейнелейтін баласы бар. Символикалық тұрғыдан алғанда, әйел арыстан ішінде тұратындарды (жанды) қорғайды, ал еркек ғимараттың құрылысын (сыртқы материалдық элементтерді) күзетіп сақтайды. Кейде әйел арыстанның аузы жабық, ал еркектің аузы ашық болады. Бұл қасиетті "ом" сөзін айтуды бейнелейді. Алайда, жапондық бейімделулерде еркек тыныс алады, бұл өмірді білдіреді, ал әйел тыныс шығарады, бұл өлімді көрсетеді. Басқа стильдерде екі арыстанның да жартылай ашық аузында бір үлкен інжу болады. Бұл інжу арыстанның аузында домалап жүруі үшін жасалған, бірақ оны алып тастау мүмкін емес ететіндей мөлшерде болады. Фэн-шуй бойынша, арыстандардың тиімді әсерін қамтамасыз ету үшін оларды дұрыс орналастыру маңызды. Егер кіреберіске сырттан қарап, арыстандарға қарайтын болсаңыз, допты ұстаған еркек арыстан оң жақта, ал баласын ұстаған әйел арыстан сол жақта болуы керек. Оңтүстік Азиядағы индуист және будда ғибадатханалары үшін Васту Шастра (Фэн-шуйге тең келетін Оңтүстік Азиялық жүйе) ғибадатханалардың кіреберісінде арыстан мүсіндерін орнатуға кеңес береді, олар қасиетті кеңістікті жаман күштерден қорғайды. Мұндай мүсіндерді ең көп Тамил Наду, Одиша, Батыс Бенгал және Манипур штаттарында кездестіруге болады. Әр аймақтың өзіндік ерекше стилі бар, оны "Самарагана Сутрадхара" төрт түрге жіктейді. Ғибадатхана арыстандары кейде аяғымен басып тұрған құшақталған пілмен бейнеленеді, немесе сирек жағдайларда пілдің басымен (гаджасимха) көрсетіледі. Қытай арыстандары арыстанның нақты бейнесіне емес, оның сезімдерін көрсетуге бағытталған. Бұл жануардың шынайы суреттелуіне қарама-қарсы келеді. Қытай арыстанының тырнақтары, тістері және көздері күшті білдіреді. Қытай арыстанында бұлшық еттері көрінбейді, ал ағылшын арыстанында оның күші стильдік бейнелеу арқылы емес, өмірге ұқсас ерекшеліктері арқылы көрінеді.

The lions are traditionally carved from decorative stone, such as marble or granite, or cast in bronze or iron. Because of the high cost of these materials and the labor required to produce them, private use of guardian lions was traditionally reserved for wealthy or elite families. Indeed, a traditional symbol of a family's wealth or social status was the placement of guardian lions in front of the family home. However, in modern times less expensive lions, mass produced in concrete and resin, have become available and their use is therefore no longer restricted to the elite. The lions are always presented in pairs, a manifestation of yin and yang, the female representing yin and the male yang. The male lion has his right front paw on a type of cloth ball simply called an "embroidered ball" , which is sometimes carved with a geometric pattern. The female is essentially identical, but has a cub under the left paw, representing the cycle of life. Symbolically, the female lion protects those dwelling inside (the living soul within), while the male guards the structure (the external material elements). Sometimes the female has her mouth closed, and the male open. This symbolizes the enunciation of the sacred word "om". However, Japanese adaptations state that the male is inhaling, representing life, while the female exhales, representing death. Other styles have both lions with a single large pearl in each of their partially opened mouths. The pearl is carved so that it can roll about in the lion's mouth but sized just large enough so that it can never be removed. According to feng shui, correct placement of the lions is important to ensure their beneficial effect. When looking at the entrance from outside the building, facing the lions, the male lion with the ball is on the right, and the female with the cub is on the left. For Hindu and Buddhist temples in South Asia, the Vastu Shastra (the South Asian equivalent to Feng Shui) advises lion guardian statues to be placed at the entrance of temples to protect the sacred space from negative entities. These can be most prominently found in the Indian states of Tamil Nadu, Odisha, West Bengal, and Manipur. Each region has its distinctive style which the Samaragana Sutradhara categorizes into four types. Temple lions are sometimes depicted with a foot placed on top of a crouching elephant, or occasionally with the head of an elephant (gajasimha). Chinese lions are intended to reflect the emotion of the animal as opposed to the reality of the lion. This is in distinct opposition to the which is a lifelike depiction of the animal. The claws, teeth and eyes of the Chinese lion represent power. Few if any muscles are visible in the Chinese lion whereas the English lion shows its power through its life like characteristics rather than through stylized representation.

Тарих

Азия арыстандары қытай мәдениетіндегі қорғаушы арыстандардың бейнесі ретінде есептеледі. Хан әулеті кезінде сауданың және Жібек жолы арқылы мәдени алмасудың күшеюімен арыстандар Соғдия, Самарқанд және Юэчжи халықтары арқылы Қытайға Орта Азиядан әкелінді, олар арыстан терілерін және тірі арыстандарды құрмет ретінде сыйлады, сонымен қатар буддалық монахтар мен сол кездегі саяхатшылардан олар туралы әңгімелер жеткізді. Орта Азиядан императорлық құрмет ретінде арыстандар туралы бірнеше жазба 25-220 жылдар аралығында жазылған "Кейінгі Хан кітабында" кездеседі. Мысалы, 87 жылдың желтоқсан айында парфян елшісі Хан сарайына "арыстан мен түйеқұс" сыйға берді. Шындығында, Хан қытайлары арыстанды ежелгі қытайлардың бұрынғы құрметті жаратылыстарымен байланыстырды, әсіресе монах Хуйлин "мифтік суань ни (ланг=zh) – шын мәнінде арыстан, ол Батыс аймақтардан келген" деді. Қорғаушы арыстандардың түрлері әртүрлі кезеңдердің, императорлық әулеттердің және Қытайдың аймақтарының ықпалымен әртүрлі болып келеді. Бұл стильдер көркемдік бөлшектері мен әшекейлерінде, сондай-ақ арыстандардың бейнесінде – қаһарлыдан тынышқа дейін әртүрлілік көрсетеді. Қытайдағы қорғаушы арыстанның пішіні ерте тарихында өте әртүрлі болғанымен, арыстандардың сыртқы түрі, позы және аксессуарлары ақырында Мин және Цин әулеттері кезінде стандартталып, ресми түрде қазіргі түріне келді.

Әдебиет және поп-мәдениет сілтемелері

Альберт Э. Коудридің "Ақ сиқыр" повесінде (Fantasy & Science Fiction Magazine, March 1998) басты кейіпкердің "фу" арыстан/иті бар, ол оның "танысы" болып табылады және қажет болған кезде оны және көршілерін қорғау үшін тіріледі. Дисней теледидарындағы "Гаргойл" мультсериалының желісі бойынша комикстердің жоспарланған қосалқы нұсқаларында "уақытпен билеуші" Бруклин гаргойлы қытайлық қорғаныш арыстанының батыс атауынан "фу-дог" деп аталатын жасыл терілі, леонды гаргойл жыртқышына ие болады. Тас арыстандар белгілі бір қытай тілінің бұрылып айтылатын сөзінде кездеседі: Джим Батчердің "Дрезден файлдары" кітаптар сериясында басты кейіпкер, сиқыршы тергеуші Гарри Дрезден, кішкентай күшікке ие болады, оны ол "Тышқан" деп атайды. Тышқан адам деңгейіндегі ақыл-парасатқа, ерекше төзімділікке және күшке ие, сондай-ақ рухтарды және беймәлім жандарды сезінетін және шабуылдай алатын ерекше үлкен мастиф сияқты итке айналады. "Turn Coat" кітабында сиқыршы Ежелгі Май Тышқанды "Фу Дог" деп атайды және Дрезденнің оған қалай келгенін және неге оны ұстауға рұқсат етілгенін сұрайды. Дрезден Тышқанның оны таңдағанын байқайды, ал Тышқан мұны кейінгі кітабында растайды. Ричард Руссоның "Біреудің ақымақтығы" романында Мисс Берил Пейплз Шығысқа саяхаттағанда сатып алған екі басты "фу-дог" иесі болады. Мисс Берил оны "фу" иті деп атайды, себебі ит адамның іс-әрекеті ұнамағанда "Фу!" дейді. Роджер Зелазнидің "Лорд Демон" романында басты кейіпкер Кай Реннің екі Фу иті бар – жасыл еркек Ширики және қызыл-қызғылт әйел Шамбала. Аңызға айналған Покемон Энтей, қытайлық қорғаныш арыстанынан шабыттанған, ең танымал "Покемон 3: Фильм – Белгісіздердің сиқыры: Энтей". "Аждаһа жүрегінде" Драконың дизайны қытайлық қорғаныш арыстанынан әсер алған. "Gosei Sentai Dairanger" сериалында Жасыл Рейнджер және оған байланысты механикалық құрылғы Жұлдызды Шиши деп аталады. Американдық "Mighty Morphin Power Rangers" сериалының екінші маусымына бейімделгенде, механикалық құрылғы Арыстан Күн күркірегі деп аталды және Қара Рейнджер қолданды. "Аватар: Соңғы ауа иесі" және "Корра аңызы" фильмдерінде Арыстан-құйрықтар – күзетші арыстанның басы мен құйрықтың денесі бар алып және дана жаратылыстар. "Marvel Cinematic Universe" фильмі "Шан Чи және он сақина туралы аңыз" бойынша қытайлық қорғаныш арыстандары Та Лода тұрады және оның тұрғындарын қорғайды. Олар Аждаһаның қабықтарын қолданбай, қараңғылықтағы тұрақтының жан ұрлайтын шақырушыларына зиян келтіріп, оларды жоя алады. "Like a Dragon Gaiden: The Man Who Erased His Name" ойынында Косей Шишидо кейіпкерінің арқасына Шиши татуировкасы салынған.

In the novelet "White Magic" by Albert E. Cowdrey (Magazine of Fantasy & Science Fiction, March 1998), the protagonist has a "foo" lion/dog that serves as his "familiar" and comes alive, when necessary, to protect him and his neighbors. In the planned spinoffs of the comics based on the Gargoyles Disney TV animated series, the "timedancing" gargoyle Brooklyn receives a green skinned, leonine gargoyle beast that is named "fu dog" from the Western name of the Chinese guardian lion statuary. Stone lions feature in a well known Chinese tongue twister: In The Dresden Files series of books by Jim Butcher, the protagonist, wizard investigator Harry Dresden, comes into possession of a tiny puppy whom he names “Mouse.” Mouse grows into an unusually large mastiff like dog with human level intelligence, remarkable resilience and strength, and the ability to perceive and attack spirits and non corporeal beings. In Turn Coat, wizard Ancient Mai identifies Mouse as a “Foo Dog” and asks how Dresden came by him and why he was allowed to keep him. Dresden observes that Mouse picked him, and Mouse confirms this in a later book. In Richard Russo’s novel Nobody's Fool, Miss Beryl Peoples owns a two headed "foo dog" she purchased while traveling the Orient. Miss Beryl claims it is called a "foo" dog because the dog says, "Foo on you!" when he is not approving of a person's actions. In Roger Zelazny's novel Lord Demon, the protagonist Kai Wren has two Fu dogs as pets the green male Shiriki and the orange red female Shambhala. The Legendary Pokémon Entei is potentially inspired by a Chinese guardian lion, most famously on Pokémon 3: The Movie – Spell of the Unown: Entei. On Dragonheart, Draco's design is partially inspired by a Chinese guardian lion. In Gosei Sentai Dairanger, the Green Ranger and associated mecha called Star Shishi are based upon the Chinese guardian lion. When adapted for the second season of the American series Mighty Morphin Power Rangers, the mecha was named the Lion Thunderzord and used by the Black Ranger. In Avatar: The Last Airbender and The Legend of Korra, Lion Turtles are giant and wise creatures with the head of a guardian lion and the body of a turtle. In the Marvel Cinematic Universe film Shang Chi and the Legend of the Ten Rings, the Chinese guardian lions reside in Ta Lo and act as protectors for its inhabitants. They are capable of harming and destroying the soul stealing minions of the Dweller in Darkness without the use of dragon scales. In Like a Dragon Gaiden: The Man Who Erased His Name, the character of Kosei Shishido has a Shishi tattooed onto his back.