Кіріспе

«Ағарту» – британдық ғылыми фантастикалық телесериал «Доктор Худың» 20-шы маусымының бесінші бөлімі. Ол алғаш рет 1983 жылдың 1-нен 9 наурызына дейін BBC1 арнасында аптасына екі рет, төрт бөлімнен көрсетілді. Бұл сериалдың 127-ші бөлімі, сценарийін Барбара Клег жазды, ал режиссерлігін Фиона Камминг жүзеге асырды. Осылайша, әйелдердің бірлесіп сценарий жазып, режиссерлік еткен алғашқы бөлімі болды. Бөлімде уақыт саяхатшысы Бесінші Доктор (Питер Дэвисон) және оның серіктері Теган Джованка (Джанет Филдинг) мен Вислор Турлоу (Марк Стриксон) құдай сияқты өлмейтін жандардың тобымен кездеседі. Олар Жерден тарихи желкенді кемелерді адамдармен бірге ғарышқа жарыстырып, ағарту сыйлығын жеңуге тырысады – бұл адамдарды уақыттан тартып әкелген. Турлоу Қара Қамқоршының (Валентин Диалл) бақылауында, бірақ Қамқоршының Докторды өлтіру туралы бұйрығына қарсы күреседі. «Ағарту» – Қара Қамқоршының Турлоуды Докторды өлтіруге мәжбүрлеуге тырысқан үш байланысты бөлімнің үшіншісі. Бөлімнің түсірілімі BBC-дегі электриктердің ереуілінен туындаған қиындықтарға тап болды. Түсірілім жоспардан үш ай кешігіп аяқталды, бірақ бірнеше актерлердің жаңа түсірілім күндеріне қол жетімді болмауынан продюсерлік топ рөлдерді шұғыл түрде қайта тағайындауға мәжбүр болды. «Ағарту» алғашқы көрсетілімінде әр бөліміне орташа есеппен 6,8 миллион көрермен жинады және сыншылардан жағымды пікірлер алды.

Сюжет

Ақ және Қара Қамқоршылардың араласуынан кейін Бесінші Доктор ТАРДИС-ті Эдвардтық яхтаның қоймасында тоқтатады, бірақ Доктор бірдеңе дұрыс емес екенін сезінеді. Ұжым мүшелері қалай және қайдан келгенін білмейді, бірақ жарысқа қатысып жатқанын біледі. Доктор және оның серіктері Теган мен Турлоу яхтаның және басқа бірнеше тарихи Жер кемелерінің Күн жүйесі арқылы күн желкендері жарысында бәсекелесіп жатқанын біледі. Кеме офицерлері өздерін «Мәңгіліктер» деп таныстырады, ал Доктор мен адамдарды олар «Эфемералдар» деп еске алады. Мәңгіліктер «мәңгіліктің ізсіз кеңістіктерінде» өмір сүреді және ойлары мен идеялары үшін Эфемералдарға тәуелді. Бұл жарысты Қамқоршылар ұйымдастырып отыр, ал жүлдесі – Ағартушылық, барлық білімділік. Доктор Мәңгіліктердің оның ТАРДИС-ін жоқ еткенін біледі, осылайша оны және серіктерін жарыс аяқталғанға дейін қалуға мәжбүр етеді. Жарыс барысында бірнеше кеме жарылыстардан зардап шегеді. Доктор 17 ғасырлық «Буканьер» кемесіндегі экипаж кінәлі деп күдіктенеді, себебі ол жарылыс болған кезде ең жақын кеме болған. Турлоу Қара Қамқоршының ықпалынан құтылуға тырысып, «Буканьерге» өтеді және Мәңгілік капитан Вракпен кездеседі. Ол оның экипажына қосылғысы келетінін айтады және оның да Қара Қамқоршы үшін жұмыс істейтінін біледі. Ол оның кемесінде басқа кемелерді жойған құрылғының көзі болып көрінетін жабдықты табады және жақын жерден Қара Қамқоршының дауысын естиді. Кейін Врак Эдвардтық офицерлерге өз кемесінде қабылдау ұсынады. Қабылдау кезінде Турлоу Врактың артықшылығын Докторға жабдықтар арқылы көрсетеді, ал Врак Теганды гипноздайды және Теганның тиарасына (Теган мен Марринер капитан Врактың қабылдауына толық Эдвардтық киіммен келеді) қызыл кристал енгізеді. Жарыс жалғасқаннан кейін Доктор «Буканьердің» Эдвардтық кемеге жақындағанын көріп, қызыл кристал қарудың ошақ нүктесі екенін анықтап, Врак кемені жоймай тұрып тиарадан құтылады. Жарыстың соңына қарай күн желдері таралып, «Буканьер» Эдвардтық кемеден озады. Врактың жеңіске жеткенін қаламаған Мәңгіліктер Докторға ТАРДИС-ті қайтарады, осылайша оған «Буканьерге» саяхаттауға мүмкіндік береді. Бірақ ол тұтқындалады, ал Врактың бірінші серігі Докторды суға тастауды ұсынады. Эдвардтық кемеде Теган мен қалғандары «Буканьерден» екі дене лақтырылып, финиш сызығын кесіп өтетінін көреді. Кемелер мен олардың адам экипаждары Жерге қайтарылады, ал Қамқоршылар басқа Мәңгіліктерді босатады. Доктор жарыста жеңіске жеткені, ал Врак пен оның бірінші серігі «жағымсыз оқиғаға» ұшырағаны белгілі болады. Доктор жүлдеден бас тартады, бірақ Турлоу Докторға көмектескендіктен, ол жүлденің бір бөлігіне ие болуға құқылы. Қара Қамқоршы Турлоуға олардың келісімін еске салады және ол алмасты тастап кетуі немесе Ағартушылық пен ТАРДИС-ті алу үшін Докторды құрбан етуі мүмкін екенін айтады. Турлоу алмасты Қара Қамқоршыға лақтырады, ол айқай-шу мен жалынмен жоғалады. Доктор Ағартушылық алмаз емес, таңдаудың өзі екенін түсіндіреді.

Жалғастығы

Шоудың мерейтойына орай 20-шы маусымдағы әрбір сюжет желісінде Доктордың өткенінен келген жау қайта оралады. Осы трилогия (Mawdryn Undead сериалымен басталып, Enlightenment сериалымен аяқталады) барысында жау – Black Guardian болды, ол соңғы рет 1979 жылғы The Armageddon Factor сериалында The Key to Time сагасының соңында Доктордың төртінші түрімен кездескен болатын. Сондай-ақ, бұл оқиғада 1979 жылдан бері көрінбеген Ақ күзетші де қайта оралды.

Мұрағат

Би-би-сиде барлық төрт эпизод D3 таспасында сақталған, олар бастапқы 2 дюймдік видеотаспалардан көшірілді. DVD-де жарық көргеннен кейін сол журналға берген сұхбатында Гари Гиллат та оны "Доктор Худың ең ұлы сериалдарының бірі" деп атап, әсерлі болды. Ол Кит Барронның Капитан Страйкер рөлін "шеберлікпен сомдаған" және "өте сәтті" деп бағалап, осыны Линда Барронның Капитан Урак рөліндегі асыра шектелген жамандықпен салыстырды, екі капитан да бір-бірін керемет теңестірген. DVD Talk-тың Джон Синнотт сериал туралы ұқсас ара-жібір пікір білдірді, бірақ "Бәрі де сәтті болмаса да, олар жақсы тырысты және сәтсіздікке ұшырағандардан гөрі табысқа жеткендері көп" деп мойындады. Синнотт сондай-ақ Кит Барронның актерлік шеберлігін ерекше атап, Марринер мен Теган арасындағы қарым-қатынасты жоғары бағалады. Лоуренс Майлз мен Тэт Вуд "Уақыт туралы" кітабында сериалға қатысты да ара-жібір сезімде болды, Баррон мен Браунның өнерлерін мақтап, "біздің әлеміздің символдарынан алаңдататын ортада пайдалану дәстүрін жалғастырады, бұл тарих пен фантазияны бір тұтасқа біріктіретін керемет иллюзияны толықтырады" деді. Дегенмен, олар басқа элементтерге онша риза болған жоқ, қорытындысы "асығыс және тіркелген" деп сынады, Күзетшілерге тым көп назар беріліп, Мәңгіліктердің тағдырына аз көңіл бөлінген. Олар сондай-ақ Турлоудың таңдауының мәнісі ретіндегі ағартушылықты ашуды "өте нәзікке жақын" деп бағалап, оны "жалған мифологиялық нұсқау" деп айыптады. 2009 жылы Doctor Who Magazine's Mighty 200 оқырмандар сауалында "Ағарту" 72-ші орынды иеледі, бұл Doctor Who сериалдарының барлығын осы уақытқа дейін таңдау бойынша бағалады.

Баспаға шығарылған

Бұл сериалдың романдық нұсқасы, авторы Барбара Клегг жазған, 1984 жылдың мамыр айында Target Books баспасында жарық көрді, мұқабасын Эндрю Скиллетер салған, ал ол үздіксіз тізімде 85-ші болып саналды. Бұл әйел адамның жазған алғашқы "Доктор Кто" романы болды. Кітап 1984 жылдың соңында "The Sixth Doctor Who Gift Set" жинағының бір бөлігі ретінде қайта жарық көрді, сонымен қатар тағы үш "Доктор Кто" романы да кірді: "Доминаторлар", "Маудрин Өлі емес" және "Бес дәрігер". DVD-нің екінші дискісінде оқиғаның "Special Edition" нұсқасы бар; фильм стиліндегі монтаж, жаңа CGI графикасымен және режиссер Фиона Каммингтің жаңадан жазылған кіріспесімен. "Доктор Кто" журналы жаңа монтажға құлшыныс білдірмеді, "Оның ерекшелігі талқылауға ашық" деген пікірді келтірді. Рецензент жаңа арнайы эффектілерді сынап, "Бұл ирониялық, өйткені "Доктор Кто" оқиғаларының арасында "Ағартудан" гөрі эффектілерді ауыстыру қажеттігі аз. Алғашқы модельдеу жұмысы тамаша, ал бұл алмастырылған материал оған қарағанда қарапайым және нашар" деді. Арнайы басылыммен қатар, DVD-де деректі фильм жасау, режиссер Фиона Камминг, сценарист Барбара Клегг және актер Марк Стриксонмен кеңейтілген сұхбаттар, Қамқоршылар туралы деректі фильм және Питер Дэвисонның қатысуымен Рассел Хартидің Рождестволық кешінен алынған телеарналық үзінді сияқты қосымша мүмкіндіктер де бар.