Бенедетто Кроче: Итальян философы, тарихшы және саясаткер

Кіріспе

Италиялық философ (1866–1952)

Бенедетто Кроче, ОКИ, COSML (beneˈdetto ˈkroːtʃe; 25 ақпан 1866 – 20 қараша 1952) – философия, тарих, тарихнама және эстетика сияқты көптеген тақырыптар бойынша еңбек еткен итальяндық идеалистік философ, тарихшы және саясаткер. Көп жағынан саяси либерал болған ол, либерализмді (азаматтық еркіндіктерді қолдау ретінде) және "либерализмді" (еркін нарық экономикасы мен капитализмді қолдау ретінде) ажыратқан. Кроче итальяндық зиялыларға, марксистерден бастап итальяндық фашистерге дейін, мысалы Антонио Грамши мен Джованни Джентильге елеулі әсер еткен. Ол сондай-ақ "италиялық демократияның қайта жандануына зор үлес қосканы" үшін танымал. Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының сайланған халықаралық мүшесі болды.

Өмірбаян

Кроче Италияның Абруццо аймағындағы Пескассероли қаласында дүниеге келген. Оның отбасы ықпалды және бай болды, және ол өте қатал католик ортасында тәрбиеленді. Шамамен 16 жасында ол католицизмді тастап, рухани өмірге қатысты жеке философиясын қалыптастырды, онда дін – адамзаттың шығармашылық күштерін білдіретін тарихи институттан артық емес. Ол өмірінің соңына дейін осы философияны сақтап қалды. 1883 жылы Неаполь маңындағы Иския аралындағы Касамикчола ауылында жер сілкінісі болды, ол сол кезде отбасымен демалыста болып, олар тұрған үй қирады. Оның анасы, әкесі және жалғыз қарындасы қаза тапты, ал ол ұзақ уақыт бойы қирандықтың астында болып, мүжілген күйде аман қалды. Жер сілкінісінен кейін ол отбасының мүлкін мұраға алды және Шопенгауэр сияқты, өмірінің қалған бөлігін салыстырмалы түрде жеңілдікпен өткізе алды, философияға көп уақытын арнады, Неапольдегі сарайынан тәуелсіз ойшыл ретінде жазды (Рин, 2000: xi). 1893 жылы ол философияны оқуды бастады. Кроче сонымен қатар Вико тұрған үйді сатып алды. Оның досы, философ Джованни Джентиль, оны Гегельді оқуға ынталандырды. Кроче Гегель туралы "Гегель философиясының тірісі мен өлгені" атты танымал түсіндірмесін 1907 жылы жариялады.

Саяси қатысу

Кроктың атақ-даңқы арта түскенде, бастапқы ниетіне қарамастан, саясатқа қатысуға көндірілді. 1910 жылы ол өмір бойына қызмет ететін Италия Сенатына тағайындалды (Ryn, 2000: xi). 1920-1921 жылдары Джованни Джолити басқарған 5-ші және соңғы үкіметте ол Халықтық білім министрі болды. Кроче үкіметтен кеткеннен бір жылдан астам соң Бенито Муссолини билікке келді; Муссолинидің алғашқы Халықтық білім министрі – кейін фашист болған және Кроче бұрын позитивизмге қарсы философиялық тартыста ынтымақтасқан тәуелсіз саясаткер Джованни Джентиль еді. Джентиль министрлік қызметін бір жыл ғана атқарды, бірақ итальян білімін жан-жақты реформалауды бастады, ол ішінара Кроче жасаған бұрынғы ұсыныстарға негізделген. Джентильдің реформасы фашистік режимнен әлдеқайда кейін де күшінде болды және 1962 жылы ғана толыққанды жойылмады. Кроче 1923 жылы Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III кітапханасын Неаполь Корольдік сарайына көшіру ісінде маңызды рөл атқарды.

Италия фашизмімен қарым-қатынастар

Кроче бастапқыда 1922 жылы билікті қолға алған Муссолинидің итальяндық фашистік үкіметін қолдады. 1924 жылы маусымда социалистік саясаткер Джакомо Маттеоттиді Ұлттық фашистік партия мен Қара көйлектердің өлтіруі Крочедің Муссолиниге деген қолдауын шайқалтты. 1925 жылдың мамырында Кроче өзі жазған Антифашистік зиялылар манифестіне қол қойғандардың бірі болды; алайда, өткен жылдың маусым айында ол Муссолини үкіметін қолдап Сенатта дауыс берді. Кейіннен ол парламентте Муссолиниге көрсеткен қолдауы Матеоттидің өлтірілуіне жауапты деп сенетін экстремалды фашистерді әлсіретеді деп үміттенгенін түсіндірді. Кроче кейіннен фашизмнің ең бекем қарсыластарының біріне айналды. 1928 жылы Кроче Италиядағы еркін сайлауды жоюға бағытталған заңға қарсы дауыс берді. Ол өзінің беделінің арқасында түрмеден құтылуға ұмтылса да, үкімет тарапынан бақылауда ұсталды, ал оның ғылыми еңбектері қараңғыда қалды, тіпті ең басты газеттер мен ғылыми басылымдарда оның есімі еске алынбады. Кейіннен Кроче фашистік режимнің кейбір бөліктерінің зиялылыққа қарсы және қарапайымдыққа ұмтылысын көрсету үшін «онагрокрация» (сөзбе-сөз «есек үкіметі») терминін қолданды. Алайда, фашизмді зиялылыққа қарсы деп сипаттағанда, Кроче сол кезде Муссолини режимін белсенді түрде қолдаған көптеген итальян зиялыларын, оның ішінде Крочедің бұрынғы досы және әріптесі Джентилені естен шығарды. Кроче фашизмді «моральдi ауру» (сөзбе-сөз «адамгершілік ауру») деп сипаттады. 1938 жылы Муссолини үкіметі антисемиттік саясатты қабылдағанда, Кроче итальяндық зиялылардың «тектік тарихы» туралы ақпарат жинауға арналған үкіметтік сауалнаманы толтырудан бас тартқан жалғыз еврей емес зиялы болды. Мерзімді басылымдарында жазудан басқа, Кроче расизмге қарсы көзқарасын білдіру және яһудилерді қудалауға қарсы ашық мәлімдеме жасау үшін басқа да жолдарды пайдаланды.

Croce initially supported Mussolini's Italian fascism government that took power in 1922. The assassination by the National Fascist Party and Blackshirts of the socialist politician Giacomo Matteotti in June 1924 shook Croce's support for Mussolini. In May 1925, Croce was one of the signatories to the Manifesto of the Anti Fascist Intellectuals which had been written by Croce himself; however, in June of the previous year, he had voted in the Senate in support of the Mussolini government. He later explained that he had hoped that the support for Mussolini in parliament would weaken the more extreme Fascists who, he believed, were responsible for Matteotti's murder. Croce later became one of the firmest opponents of fascism. In 1928, Croce voted against the law which effectively abolished free elections in Italy by requiring electors to vote for a list of candidates approved by the Grand Council of Fascism. Although he managed to stay outside prison thanks to his reputation, he remained subject to surveillance, and his academic work was kept in obscurity by the government, to the extent that no mainstream newspaper or academic publication ever referred to him. Croce later coined the term onagrocrazia (literally "government by asses") to emphasize the anti intellectual and boorish tendencies of parts of the Fascist regime. However, in describing Fascism as anti intellectual Croce ignored the many Italian intellectuals who at the time actively supported Mussolini's regime, including Croce's former friend and colleague, Gentile. Croce also described Fascism as malattia morale (literally "moral illness"). When Mussolini's government adopted antisemitic policies in 1938, Croce was the only non Jewish intellectual who refused to complete a government questionnaire designed to collect information on the so called "racial background" of Italian intellectuals. Besides writing in his periodical, Croce used other means to express his anti racism and to make public statements against the persecution of the Jews.

Қысқа үкіметтік кезеңдер мен конституциялық референдум

1944 жылы Оңтүстік Италияда демократия қайта орнатылғанда, Кроче "либералды антифашизмнің символы" ретінде Пьетро Бадольо басқарған үкіметте шамамен бір ай бойы, ал кейін Иваное Бономи басқарған үкіметте тағы бір ай министр болды (Рин, 2000:xi–xii). Кроче философиялық тұрғыдан пантеист болса да, діни тұрғыдан агностик еді; алайда, ол "Неліктен өзімізді христиандар деп атаудан қаша алмаймыз" деген мақала жариялады. Бұл мақала еуропалық мәдениеттің христиандық тамырларын көрсетеді, бірақ Кроче дінді философияға дайындық үшін ғана қажет зерттеу деп есептейді, ал философия – нағыз ғылым: философия, шындығында, рух туралы ғылым ("Рух философиясы").

Рух философиясы

Гегельдің және Шеллинг сияқты басқа да неміс идеалистерінің күшті ықпалында болған Крок, өзі "Рух философиясы" деп атаған ілімді жасады. Оның бағалайтын атаулары "абсолюттік идеализм" немесе "абсолюттік тарихилық" еді. Кроктың еңбегін Кантқа қарсы тұра отырып, эмпиризм мен рационализм (немесе сәйкесінше сенсуализм мен трансцендентализм) арасындағы мәселелер мен қайшылықтарды шешудің екінші талпынысы ретінде қарастыруға болады. Ол өзінің көзқарасын имманентизм деп атайды және нақты уақыт пен жерде өмір сүретін адамның тікелей тәжірибесіне ден қояды. Шындықтың бастауы – осы имманенттілік, нақты тәжірибедегі болу болғандықтан, Крок өзінің философиясының негізіне эстетиканы қояды.

Ақыл-ой салалары

Кроктың философияға әдістемелік көзқарасы оның рухты немесе ақыл-ойды бөліп қарауында көрініс табады. Ол ақыл-ойының қызметін алдымен теориялық, содан кейін практикалық деп бөліп көрсетеді. Теориялық бөлім эстетика мен логикаға жіктеледі. Бұл теориялық эстетика ең маңыздысы – интуиция және тарихты қамтиды. Логикалық бөлім ұғымдар мен қатынастарды қамтиды. Практикалық рух экономика және этикамен айналысады. Мұнда экономика барлық пайдалы мәселелерді қамтитын кең ауқымды термин ретінде түсініледі. Осы бөлімдердің әрқайсысының өзіне тән құрылымы бар, ол олардың ішіндегі ойлау жолын анықтайды немесе бағыт береді. Эстетика сұлулықпен, логика – шындықпен, экономика – пайдалылықпен, ал моральдық, немесе этика – жақсылықпен байланысты. Бұл схема сипаттамалық, себебі ол адам ойлау логикасын түсіндіруге тырысады; алайда, ол нұсқамалық та болып табылады, өйткені осы идеялар эпистемологиялық талаптар мен сенімнің негізін құрайды.

Тарих

Кроче Виконы жоғары бағалап, тарихты философтар жазуы керек деген оның пікірін бөлісті. Кроченың "Тарих туралы" еңбегі тарихты "қозғалыстағы философия" ретінде қарастырады, онда тарихта ешқандай "космостық жоспар" немесе соңғы мақсат жоқ екенін, ал "тарихи ғылым" – әдеміссіздік екенін көрсетеді.

Эстетика

Крочестің «Breviario di estetica» (Эстетиканың мәні) еңбегі 1912 жылы Райс университетінің ашылуында жазған және оқыған эстетика бойынша төрт дәріс (quattro lezioni) нысанында жарық көрді. Ол шараға қатысуға шақыруды қабылдамады, бірақ дәрістерді жазып, аудармаға жіберді, осылайша олар оның қатысусыз оқылды. Бұл қысқа, бірақ мазмұны мол еңбекте Кроче өнер туралы өз теориясын жариялайды. Ол өнердің ғылым мен метафизикадан маңыздырақ екеніне сенді, себебі тек өнер ғана бізді рухани жағынан жетілдіреді. Ол біздің барлық біліміміз қиялға негіделген білімге тоғысып, өнер содан туындайтынын, яғни оның мәнінде таза бейнелер жатқанын айтты. Барлық ой осыған ден қойып, одан бұрын пайда болады. Сондықтан, суретшінің міндеті – өзінің көрермені үшін ең тамаша бейнені жасау, себебі сұлулықтың өзі – ішкі, санадағы бейнелердің идеалды күйде қалыптасуы. Осы түсініктерді қалыптастырудың негізі – біздің сезімталдығымыз. Кроче идеяларды емес, эмоцияларды білдіретін өнер туралы кейін эстетикалық экспрессивизм деп аталатын көзқарасты алғаш рет дамытты. (Р.Г. Коллингвуд одан кейін осыған ұқсас тезис ұсынды.)

Либералды саяси теорияға қосқан үлесі

Кроченің либерализмі Ұлыбритания мен АҚШ-тағылардың арасындағы көптеген либералдық саяси ойлардың теорияларынан өзгешеленеді. Кроче жеке тұлғаның қоғамның негізі екенін айтса да, әлеуметтік атомизмді қабылдамайды. Кроче шектеулі үкіметті қабылдағанымен, үкіметтің белгілі бір заңды биліктері болуы керек деген пікірге келіспейді. Кроче Джон Локпен еркіндіктің мәні туралы да келіспеген. Кроче бостандықтың табиғи құқық емес, оны сақтау үшін үздіксіз тарихи күрес нәтижесінде қол жеткізілетін құқық деп есептеді. Кроче цивилизацияны варварлыққа қарсы «үздіксіз күдайылық» деп анықтады, ал бостандық – өмірдің толық мүмкіндіктерін сезінуге мүмкіндік беретіндіктен, оның цивилизацияға қатысты идеалына сәйкес келді. Кроче теңдікті де абсурдты деп санайды. Қысқасы, оның либерализмінің ерекшелігі аристократиялық сипатта, себебі ол қоғамды шындықтың, өркениеттің және сұлулықтың игілігін жасай алатын аз ғана адамдардың басшылығымен қарастырады, ал көпшілік азаматтар олардың еңбегінен ғана пайда көреді, бірақ оның мәнін толық түсіне алмайды (Рин, 2000:xii). Кроче демократия кейде жеке бостандыққа қауіп төндіретінін түсінгенімен, либерализм мен демократияның моральдық теңдік және билікке қарсылық сияқты ортақ идеалдарға негізделгенін айтады. Сонымен қатар, ол Италиядағы социалистік партиялардың жұмысшы табының жағдайын жақсарту жолындағы тарихи рөлін мойындады және қазіргі социалистерді диктаторлық шешімдерден бас тартуға шақырды. Кроче либералдармен бірге заманауилықтың бір бөлігі ретінде қарастырған социалистерден өзгеше, реакционерлерді айыптауында ешқандай жеңілдік көрсетпейді. Кроче либерализм мен капитализмді немесе еркін нарық экономикалық доктриналарын ажыратады. Кроче үшін капитализм тек қоғамның белгілі бір экономикалық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайда болды және егер осы қажеттіліктерге жақсырақ шешімдер табылса, бостандықты дамытуға көмектеспесе немесе экономикалық құндылықтар жоғары құндылықтармен қайшылыққа келсе, оны өзгертуге немесе тіпті алмастыруға болады. Осылайша, либерализм бостандықты қолдайтын социалистік ұсыныстарды қабылдауға дайын. Кроче либерализмді этикалық принцип ретінде және оны белгілі бір жағдайларда сүйреп әкелетін еркін нарық экономикалық доктриналары арасындағы айырмашылық туралы ойлары итальяндық социал-демократтар, мысалы, Лео Вальяни мен Джузеппе Сарагатқа, сондай-ақ Карло Росселлидің либералды социалистік синтезіне әсер етті.

Croce's liberalism differs from the theories advocated by most proponents of liberal political thought, including those in Britain and in the United States. While Croce theorises that the individual is the basis of society, he rejects social atomism. While Croce accepts limited government, he disputes the idea that the government should have fixed legitimate powers. Croce did not agree with John Locke about the nature of liberty. Croce believed that liberty is not a natural right but an earned right that arises out of continuing historical struggle for its maintenance. Croce defined civilization as the "continual vigilance" against barbarism, and liberty conformed to his ideal for civilization as it allows one to experience the full potential of life. Croce also rejects egalitarianism as absurd. In short, his variety of liberalism is aristocratic, as he views society as being led by the few who can create the goodness of truth, civilization, and beauty, with the great mass of citizens, simply benefiting from them but unable to fully comprehend their creations (Ryn, 2000:xii). While Croce realizes that democracy can sometimes threaten individual liberty, he sees liberalism and democracy as predicated on the same ideals of moral equality and opposition to authority. Furthermore, he acknowledged the positive historic role played by the Socialist parties in Italy in their struggles to improve conditions for the working class, and urged modern socialists to swear off dictatorial solutions. In contrast to the socialists, who Croce viewed as part of modernity along with liberals, his condemnation of reactionaries is unremittingly harsh. Croce draws a distinction between liberalism and capitalism or laissez faire economic doctrines. For Croce, capitalism only emerged to meet certain economic needs of society, and could be changed or even replaced if better solutions to those needs were found, if it failed to promote freedom, or if economic values clashed with higher values. Thus liberalism could welcome socialistic proposals so long as they promoted freedom. Croce's ideas on the separation between liberalism as an ethical principle and the contingent laissez faire economic doctrines which accompanied it in certain contexts would influence Italian social democrats such as Leo Valiani and Giuseppe Saragat as well as the liberal socialist synthesis of Carlo Rosselli.