Атаудың себептік теориясы немесе тарихи тізбек теориясы

Кіріспе

Сәйкестік теориясы немесе тарихи тізбек теориясы – терминдердің нақты анықтамаларын дәлелдер негізінде қалай иеленетінін түсіндіретін теория. Мұндай теориялар көптеген сілтеме жасайтын терминдерді, әсіресе логикалық терминдерді, есімдерді және табиғи түрлерге жататын терминдерді сипаттау үшін қолданылған. Мысалы, есімдер жағдайында, сілтеме жасаудың себептік теориясы әдетте мынадай талаптарды қамтиды: есімнің анықтамасы бастапқы атау актісімен (кейде «дублеттеу» деп те аталады немесе Саул Крипке айтқандай, «алғашқы тойыстыру») бекітіледі, осыдан кейін есім сол объектінің қатаң белгішесіне айналады. Есімді кейін пайдалану, себеп-салдар тізбегі арқылы сол бастапқы актіге байланысты болып, анықтамаға сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Бұл ұстанымның әлсіз нұсқалары (бәлкім, толыққанды «себептік теориялар» деп атауға болмайды) көптеген жағдайларда, сөйлеушінің терминді қолдануының себептік тарихындағы оқиғаларды, соның ішінде термин алғаш рет қалай игерілгенін ескеру қажет деп мәлімдейді, бұл сөйлеушінің сөздеріне дұрыс анықтама беру үшін маңызды. Есімдердің себептік теориясы 1970-ші жылдары Саул Крипке мен Кит Доннелланның еңбектерінің ықпалымен танымал болды. Крипке мен Хилари Путнам да табиғи түрлерге жататын терминдердің ұқсас себептік түсіндірмесін қорғады.

Крипке есімдердің себеп-салдарлық есебі

Кейіннен "Атау және қажеттілік" деп жарияланған дәрістерінде Крипке атаулардың себептік анықтама теориясының шамамен жоспасын ұсынды. Ол мұндай теорияны ашық түрде қолдамаса да, Расселл ұсынған сол кездегі танымал сипаттамалық теориядан гөрі оның перспективасы әлдеқайда үміт беретінін көрсетті, сол теория бойынша атаулар – жасырылған нақты сипаттамалар. Крипке атауды сәтті қолданып бір нәрсені көрсету үшін, сол нәрсенің бірегей сипаттамасын білудің қажеті жоқ деп талас жүргізді. Керісінше, сіздің атауды қолдануыңыз сол нәрсенің аты қоюымен (тиісті тәсілмен) себептелеуі керек. Мұндай себептік процесс былай жүруі мүмкін: жаңа туған сәбидің ата-анасы балаға қарап, "біз оны Джейн деп атаймыз" деп айтып, оған ат қояды. Содан кейін барлығы оны "Джейн" деп атайды. Осы әрекетпен ата-ана қызға есімін береді. Жиналған отбасы мен достар енді "Джейн" – Джейнге сілтеме жасайтын есім екенін біледі. Бұл Джейннің атының берілуі, аталуы немесе алғашқы крещениесі деп аталады. Дегенмен, Джейнды білетін және оны "Джейн" деп атайтындардың барлығы да осы ат қою рәсімінде болған жоқ. Олай болса, олар "Джейн" деген есімді қолданғанда, қалайша Джейнге сілтеме жасайды? Себептік теориялардың жауабы мынадай: Джейннің атын қолданушылардың барлығына дейін себептік тізбе жалғасады, ол Джейннің атын бірінші рет естігендерден басталады. Мысалы, Джилл ат қою рәсімінде болмаған болуы мүмкін, бірақ ол Джейн туралы және оның атының "Джейн" екенін Джейннің анасынан біледі, ол сол жерде болған. Содан кейін ол Джейннің анасы айтқан баланы көрсету үшін "Джейн" деген есімді қолданады. Енді Джилл осы есімді қолдана алады, ал оның қолдануы өз кезегінде басқа да сөйлеушілерге Джейнге сілтеме жасау мүмкіндігін береді. Гарет Эванс сияқты философтар теорияның атының берілуі туралы есебін "көп негіздер" деп аталатындарды қамту үшін кеңейту қажет деп талап етеді. Оның алғашқы крещениесінен кейін, Джейннің қатысуымен "Джейн" есімін қолдану, дұрыс жағдайларда, оның атын (Джейн) өзінің анықтамасында одан әрі бекітуі мүмкін. Яғни, егер мен Джейнмен тікелей байланыста болсам, "Джейн" есімін айтуымның анықтамасы тек оны бұрын кездескен адамдар арқылы себептік тізбемен ғана емес, сонымен қатар мен айтқан кезде Джейнге тікелей сілтеме жасау арқылы да бекітілуі мүмкін. Осылайша, біздің заманауи қолданысымыздағы "Кристофер Колумб" сияқты есімді Колумбқа сілтеме жасайтын себептік тізбе ретінде қарастыруға болады, ол оның атымен аталуының бір ғана жағдайында емес, оның өмірі бойында оның атын бекітетін бірнеше жағдайларда аяқталады. Шатасудың кейбір жағдайларында бұл есімнің анықтамасының өзгеруіне әкелуі мүмкін (мұның қалай болуы мүмкін екендігінің мысалы үшін, "Екі Жер" ой экспериментін қараңыз).

In lectures later published as Naming and Necessity, Kripke provided a rough outline of his causal theory of reference for names. Although he refused to explicitly endorse such a theory, he indicated that such an approach was far more promising than the then popular descriptive theory of names introduced by Russell, according to which names are in fact disguised definite descriptions. Kripke argued that in order to use a name successfully to refer to something, you do not have to be acquainted with a uniquely identifying description of that thing. Rather, your use of the name need only be caused (in an appropriate way) by the naming of that thing. Such a causal process might proceed as follows: the parents of a newborn baby name it, pointing to the child and saying "we'll call her 'Jane'." Henceforth everyone calls her 'Jane'. With that act, the parents give the girl her name. The assembled family and friends now know that 'Jane' is a name which refers to Jane. This is referred to as Jane's dubbing, naming, or initial baptism. However, not everyone who knows Jane and uses the name 'Jane' to refer to her was present at this naming. So how is it that when they use the name 'Jane', they are referring to Jane? The answer provided by causal theories is that there is a causal chain that passes from the original observers of Jane's naming to everyone else who uses her name. For example, maybe Jill was not at the naming, but Jill learns about Jane, and learns that her name is 'Jane', from Jane's mother, who was there. She then uses the name 'Jane' with the intention of referring to the child Jane's mother referred to. Jill can now use the name, and her use of it can in turn transmit the ability to refer to Jane to other speakers. Philosophers such as Gareth Evans have insisted that the theory's account of the dubbing process needs to be broadened to include what are called 'multiple groundings'. After her initial baptism, uses of 'Jane' in the presence of Jane may, under the right circumstances, be considered to further ground the name ('Jane') in its referent (Jane). That is, if I am in direct contact with Jane, the reference for my utterance of the name 'Jane' may be fixed not simply by a causal chain through people who had encountered her earlier (when she was first named); it may also be indexically fixed to Jane at the moment of my utterance. Thus our modern day use of a name such as 'Christopher Columbus' can be thought of as referring to Columbus through a causal chain that terminates not simply in one instance of his naming, but rather in a series of grounding uses of the name that occurred throughout his life. Under certain circumstances of confusion, this can lead to the alteration of a name's referent (for one example of how this might happen, see Twin Earth thought experiment).

Мотивация

Сәйкестендіру теориялары Расселдің сипаттамалық теорияларының кеңінен қабылдануына жауап ретінде пайда болды. Рассел кейбір логикалық қайшылықтарды болдырмау үшін есімдердің жасырылған нақты сипаттамалар екенін көрсетті (осындай көзқарас Готтлоб Фрегеге де жиі жатады, көбінесе «Мағына және сілтеме» еңбегіндегі түсіндірмеге сүйене отырып, бірақ көптеген Фреге зерттеушілері бұл тұжырымды дұрыс емес деп санайды). Осыған сәйкес, «Аристотель» деген есім «Платонның шәкірті және Ұлы Александрдың ұстазы» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Кейінгі сипаттама теориялары бұл тұжырымды кеңейтіп, есімнің бір ғана сипаттаманы емес, көптегенін (мүмкін, аталған тұлға туралы барлық маңызды білімді құрайтынын) немесе осы сипаттамалардың салмақты орташасын білдіретінін ұсынды. Крипке бұл тұжырымды бірнеше себеппен терең қате деп тапты. Атап айтқанда:

Біз бірегей анықтамасы жоқ тұлғаларды сәтті атауға қабілеттіміз. (Мысалы, сөйлеуші Филли Софик туралы айта алады, тіпті оны тек «бір ақын» деп білсе де.) Біздің анықтамалық сенімдеріміз дұрыс еместігіне қарамастан, біз сәтті атауға қабілеттіміз. (Көптеген адамдар Кристофер Колумб туралы «Солтүстік Америкаға алғаш келген еуропалық» немесе «жердің дөңгелек екеніне алғаш сенген адам» дегеннен басқа ешқандай сенімге ие емес. Бұл екі тұжырым да дұрыс емес. Дегенмен, мұндай адам «Кристофер Колумб» десе, біз оның осы сипаттамалардың біреуіне сәйкес келетін кез келген адамды емес, Кристофер Колумбты атап отырғанын мойындаймыз.) Біз есімдерді адамға не болуы мүмкін еді деген гипотетикалық сұрақтарды талқылау үшін қолданамыз. Есім қатаң белгілегіш ретінде жұмыс істейді, ал нақты сипаттама – жоқ. (Бір адам «Егер Аристотель жас кезінде қайтыс болғанда, ол Ұлы Александрға ешқашан білім бермес еді» дей алады. Бірақ егер «Ұлы Александрдың ұстазы» «Аристотель» есімінің мағынасының бір бөлігі болса, онда бұл сөздің мағынасы болмайды.) Себептік теория осы қиындықтарды болдырмайды. Есім, оған себептік байланысы бар тұлғаға қатаң түрде сілтеме жасайды, оның ешқандай нақты ерекшеліктеріне қарамастан, және барлық мүмкін әлемдерде, егер ол тұлға болса. Басқа терминдерге қатысты себептік теорияларды қолдануға да осындай себептер бар. Мысалы, Путнам «су» сөзінің біз шындығында «су» деп атайтын нәрсені ғана білдіретінін, біз себептік байланысы жоқ, бірақ суға ұқсас кез келген затты емес екенін көрсетуге тырысты. Бұл ойлар семантикалық сыртқылықты тудырады. Сөйлеушілер су сияқты табиғи түрлермен үнемі қарым-қатынаста болады және олардың есімдері ресми рәсімдер арқылы бекітілмейді, сондықтан жоғарыда сипатталған көптеген себептер мұндай терминдердің себептік теориясына одан да маңызды. Ортасы өзгерген сөйлеуші өзінің терминдерінің сілтемелерінің өзгеретінін байқауы мүмкін, бұл «Екі Жер» және «Болоқ адам» ой эксперименттерінде көрсетілген.

We can successfully refer to individuals for whom we have no uniquely identifying description. (For example, a speaker can talk about Phillie Sophik even if one only knows him as 'some poet'.) We can successfully refer to individuals for whom the only identifying descriptions we have fail to refer as we believe them to. (Many speakers have no identifying beliefs about Christopher Columbus other than 'the first European in North America' or 'the first person to believe that the earth was round'. Both of these beliefs are incorrect. Nevertheless, when such a person says 'Christopher Columbus', we acknowledge that they are referring to Christopher Columbus, not to whatever individual satisfies one of those descriptions.) We use names to speak hypothetically about what could have happened to a person. A name functions as a rigid designator, while a definite description does not. (One could say 'If Aristotle had died young, he would never have taught Alexander the Great.' But if 'the teacher of Alexander the Great' were a component of the meaning of 'Aristotle' then this would be nonsense.) A causal theory avoids these difficulties. A name refers rigidly to the bearer to which it is causally connected, regardless of any particular facts about the bearer, and in all possible worlds where the bearer exists. The same motivations apply to causal theories in regard to other sorts of terms. Putnam, for instance, attempted to establish that 'water' refers rigidly to the stuff that we do in fact call 'water', to the exclusion of any possible identical water like substance for which we have no causal connection. These considerations motivate semantic externalism. Because speakers interact with a natural kind such as water regularly, and because there is generally no naming ceremony through which their names are formalized, the multiple groundings described above are even more essential to a causal account of such terms. A speaker whose environment changes may thus observe that the referents of his terms shift, as described in the Twin Earth and Swampman thought experiments.