Кіріспе

Ричард Бринсли Шериданның пьесасы "Қарсыластар" – Ричард Бринсли Шериданның 1775 жылғы 17 қаңтарда Ковент-Гарден театрында алғаш рет сахналанған, бес актілі әдеп-ғұрып комедиясы. Бұл оқиға көп рет жаңарып келді, соның ішінде 1935 жылғы мюзикл және 1958 жылғы "Маверик" телесериалының эпизоды (төменде қараңыз), онда Джеймс Гарнер мен Роджер Мур басты рөлдерде ойнады.

Өндіріс

"Ривалдар" Шериданның алғашқы пьесасы болды. Ол кезде ол Бат қаласында тұратын, әйеліне үйленген жас күйеу еді. Шериданның талабымен, үйленген соң оның әйелі Элиза (туған Елизавета Линли) әншілік мансабынан бас тарды. Бұл джентльменнің әйеліне лайық болғанмен, қиындық тудырды, себебі Элиза орындаушы ретінде мол табыс таба алатын еді. Оның орнына, Шеридандар өз қаражатынан артық шығынданып, Элизаның ән салуымен (жеке кеште) және Ричардтың өткір тілімен ақсүйектерді қыдырды. Соңында, қаржыға зәру қалған Ричард, өзіне қажетті сыйақыны қысқа мерзімде табуға болатын жалғыз кәсіпке – пьеса жазуға кірісті. Ол жылдар бойы эсселер мен өлеңдер жазып, жариялаған, қағаздарында көптеген аяқталмаған пьесалар, эсселер мен саяси трактаттар сақталған, бірақ ол бұрын осындай ауқымды жобаны қолға алған емес. Бірақ, көп ұзамай ол "Ривалдар" пьесасын аяқтады.

Қабылдау

"Ривалдар" алғаш рет 1775 жылғы 17 қаңтарда Лондонның Ковент-Гарден театрында қойылды, онда комедия актрисасы Мэри Булкли Джулия Мелвилл рөлін сомдады. Оны көпшілік де, сыншылар да ұзақтығы, ұстамсыздығы және сэр Люциус О’Триггер кейіпкерінің нашар жазылған рөл болғаны үшін жазғырды. Актер Джон Ли спектакль кезінде алмамен соққы алғаннан кейін тоқтап, көрермендерге жүзбен қарап: «Аллаға ант етеймін, бұл жеке басыма қарсы ба? Менің кінәм ба, әлде мәселенің өзі ме?» деп сұрады. Көрініп тұрғанындай, екеуі де болды. Шеридан пьесаны дереу алып тастады және келесі 11 күн ішінде түпнұсқаны (Ларпент қолжазбасын) кеңінен қайта жазды, соның ішінде жаңа алғы сөз қосты: «Менің ойымша, пьеса авторының премьералық кештің көрермендерін ақылды және әділ дос ретінде қарауы керек, олар қоғам атынан соңғы репетициясына қатысып отыр. Егер ол мақтауға мұқтаж болмаса, кемінде адалдыққа көз жеткізе алады, тіпті сын ескертпесі тікелей болса да, пікірдің дұрыстығына сенуі мүмкін». Шеридан сондай-ақ О’Триггердің Ирландияға жасалған құлық ретінде қабылдануы мүмкін болса, оған кешірім сұрады. Жаңа актер, Лоренс Клинч О’Триггер рөлінде сомдағаннан кейін пьеса 28 қаңтарда қайта қойылды және үлкен табысқа ие болды. Шын мәнінде, ол патшалық отбасының сүйікті пьесасына айналды, он жыл ішінде бес мәжбүрлі көрсетілім болды, сондай-ақ отарларда да (ол Джордж Вашингтонның сүйікті пьесасы болды). Ол Англия мен АҚШ-тағы 19 ғасырдың театр труппаларының репертуарындағы стандартты қойылымға айналды. Қазір бұл пьеса Шериданның шедеврлерінің бірі саналады және пьесадағы кейіпкерлердің біріне байланысты «малапропизм» термині пайда болды. Оны алғаш Джейн Грин сомдады.

Сюжет

Пьесаның оқиғасы XVIII ғасырдағы Бат қаласында өтеді, бұл қала сол кездегі сән-салтанат пен сән-салтанатқа әйгілі болған. Байлар мен сәнділер "суын алуға" сонда баратын. Бата қоғамы Лондонға қарағанда әлдеқайда аз болды, сондықтан ол кейіпкерлерге идеалды жағдай жасайды. Сюжеттің тақырыбы екі жас ғашықтар Лидия мен Джек туралы. Лидия сол кездегі танымал романдарды көп оқиды, ол таза романтикалық махаббат туралы ойлайды. Жақсылық жасау үшін Джек "Бевэрли" атты армейлік офицер болып көрінеді. Лидия, оның қамқоршысы, моральдық жесір әйел Миссис Малапроптың қарсылығына қарамастан, кедей солдатпен қашып кету идеясына қызығады. Миссис Малапроп - бұл пьесаның басты комикалық кейіпкері, оның сөздерді үнемі дұрыс қолданбауының арқасында ол сөздерді қолдануды жоспарлаған сөздерге ұқсайды, бірақ мүлдем басқа нәрсені білдіреді (малапропизм термині кейіпкерге қатысты қолданылды). Лидияның тағы екі жігіті бар: Боб Акс (көптеген ауыл еркегі) және сэр Люциус О'Триггер, кедей және ұрысшыл ирланд еркегі. Сэр Люциус Люсиге өзі мен Лидияның (ол "Делия" деген атауды қолданады) арасындағы махаббат хаттарын алып жүруге ақы төлейді, бірақ Люси оны алдап жүр: "Делия" шынымен-ақ миссис Малапроп. Пьеса басталғанда сэр Энтони Бат қаласына кенеттен келеді. Ол Джекке үйлену тойын ұйымдастырды, бірақ Джек сүйіспеншілікпен сүйеді деп қарсылық білдіреді. Олар қатты дау-жанжал жасайды. Бірақ Джек Люси мен Фэгтің уәдесі арқылы сэр Энтонидің үйлену тойы Лидиямен екенін біледі. Ол әкесіне үлкен мойынсұнушылық танытып, Лидияға миссис Малапроптың батасымен ұсынылады. Джек Лидияға тек сэр Энтонидің ұлы ретінде көрінеді. Ол "Джек Абсолютті" қабылдамай, "Беверлиге" деген мәңгілік адалдықты қатты жариялап, миссис Малапропты ренжітеді. Джектің досы Фолкленд Джулияға ғашық, бірақ қызғаныштан күдікпен ауырады. Ол үнемі әйелінің адалдыққа деген сенімінен қорқады. Фолкленд пен Джулия ақымақтықпен айтысып, шынайы махаббат туралы күрделі және жоғары ұшқан баяндамалар жасайды, бұл кезеңнің романтикалық драмаларын сатирикалық етеді. Боб Акс Сер Люциусқа басқа бір ер адам ("Беверли") Акс таңдаған ханымға (Лидияға) құмарлық танытып жатқанын айтады (Сер Люциус мұны білмесе де). Сэр Люциус дереу Акростың "Беверлиді" жекпе-жекке шақырып, оны өлтіру керектігін мәлімдейді. Акс оған қосылып, өзінің бейбітшіл сезімдеріне және қызметшісі Дэвидтің терең күмәндануына қарамастан, сынақ жазбасын жазады. Сэр Люциус кетеді, Джек келеді, ал Акс оған өзінің ниеті туралы айтады. Джек "Беверлиге" хатты жеткізуге келіседі, бірақ Акрестің орынбасары болудан бас тартады. Миссис Малапроп Джекті Лидияға қайтадан ұсынады, бірақ бұл жолы сэр Энтони бар, Джектің "Беверли" ретінде кейіп танытуын көрсетеді. Лидия өзінің романтикалық арманының бұзылуына ашуланып, Джекті менсінбей кетеді. Сэр Люциус Джек пен Лидияның ұсынылып отырған неке туралы біліп, Джекке қарсы шығуға бел буады. Ол Джекті кездестіреді, ол Лидияның бас тартуынан қайғырып, себептерін білмей, онымен күресуге келіседі. Олар "Акрес" "Беверли" командасымен кездесетін уақытта кездеседі. Екінші жақтағы Акрес шайқасуға асықпайды, бірақ сэр Люциус бұдан қашпайды. Джек пен Фолкленд келіп жетті. Акс "Беверлидің" шын мәнінде оның досы Джек екенін біледі және олардың жекпе-жегінен бас тартады. Алайда, Джек сэр Люциуспен күресуге дайын, олар қылыштарды қиып алады. Дэвид миссис Малапроп, Лидия, Джулия және сэр Энтониге жекпе-жек туралы хабарлайды, және олар оны тоқтатуға асығады. Сэр Люциус өзінің сынағының себебін түсіндіреді, бірақ Лидия онымен байланысын жоққа шығарады және Джекті жақсы көретінін мойындайды. Миссис Малапроп өзінің Делия екенін хабарлайды, бірақ сэр Люциус қорқып, өзін алдап жатқанын түсінеді. Сэр Энтони Миссис Малапропты жұбатады, Джулия Фолклендпен татуласады, ал Акс барлық адамды тойға шақырады.

Музыкалық (1935)

1935 жылы қазан айында Лондонның Кингсвей театрында Владимир Розинг Герберт Хьюз музыкасымен және Джон Роберт Монселлдің сөздерімен жазылған, "Ривалдары!" атты табысты музыкалық қойылымды қойды. Мюзикл 86 рет сахналанды. Патшайым Мэри осы қойылымның біріне қатысты.

Маверик теледидарлық бейімделуі (1958)

Пьеса 1958 жылы комедиялық батыс телесериалы "Маверик" сериясы ретінде қайта жазылды, онда таңғаларлықтай ұқсас Джеймс Гарнер мен Роджер Мур ойнады. Бұл Гарнер мен Мурдың бірге түскен жалғыз сериясы болды (Мур Гарнер сериядан екі маусым соң шыққаннан кейін ғана Бретт Мавериктың туысы "Бэу Маверик" рөлін сомдады). "Абсолюттер" тобы "Вандергельт" деп аталды, ал Нейл Гамильтон бай әке рөлінде ойнады. Патриция "Пэт" Кроули басты әйел рөлін ойнады, оның аты түпнұсқа пьесадағы "Лидия Лангиш" есімінен "Лидия Линли" деп өзгертілді. Сериалдың екінші маусымының ортасында көрсетілген бұл эпизод "Ривалдар" деп аталды және драматург Шериданға авторлық құқығы толық берілді.

Радио өндірісі

1962 жылы Р. Д. Смит BBC үшінші бағдарламасы үшін дайындаған радиоқойылымда Фэй Комптон Миссис Малапроп рөлінде, Балиол Холлоуэй сэр Энтони Абсолют, Фенелла Филдлинг Лидия Лангиш, Хью Берден капитан Абсолют және Джон Холлис Томас рөлінде ойнады. Ол 1963 жылғы 23 желтоқсанда "Ұлттық театр әуеде" сериясының бөлігі ретінде "Үй қызметі" арнасында қайта жаңғыртылды.

Қосымша теледидарлық өнімдер

Бұл пьеса 1961 жылы Австралия теледидары үшін бейімделді. BBC 1970 жылы «Play of the Month» сериясының бөлігі ретінде Джереми Бретттің капитан Джек Абсолют рөлінде ойнаған нұсқасын көрсетті. 1989 жылы «Театр түні» сериясының бөлігі ретінде тағы бір BBC қойылымы көрсетілді, онда Дональд Синден Сэр Энтони Абсолют рөлін ойнады.

Джек Абсолют романдары (20032006)

Пьесаның басты кейіпкері актер және жазушы Крис Хамфристің тарихи ойдан шығарылған оқиғалар кітаптарының сериясындағы батырдың өзі деп есептелді. Оқиғалар Корнуолл, Лондон, Квебек, Америка колонияларында, Жеті жылдық соғыс және Америка революциясы кезеңінде, сондай-ақ Португалияда өрістеді.

Jack Absolute қайтадан ұшады

Ричард Бин мен Оливер Крис жазған «Джек Абсолют қайтадан ұшады» атты жаңа бейімдеме 2020 жылдың сәуірінде Лондонның Ұлттық театрында премьераға шығуы тиіс болған, алайда COVID-19 пандемиясының салдарынан қойылым 2022 жылдың 15 шілдесінде ашылды. Пьеса Ұлыбритания шайқасының 80 жылдығымен сәйкес келу үшін 1940 жылдың шілдесіне дейін жаңартылды.

Өмірбаяндық дереккөздер

Ричард Бринсли Шеридан, "Ривалдар" (Жаңа теңіз қыздары, 1979, Элизабет Дюти, ред.). Линда Келли, Ричард Бринсли Шеридан, "Өмір" (Синклер Стивенсон, 1997). Брук Аллен, "Скандалдың зерттеушісі", Финан О’Тулдың "Адалдықтың құны: Ричард Бринсли Шериданның өмірі, 1751–1816" кітабына жасаған шолуы (Фаррар, Строус және Жиру, 1998), New Criterion журналында. Ричард Бринсли Шеридан (1751–1816) – Театр тарихында.