Кіріспе

Бодлей кітапханасының қорындағы Х ғасырдағы суреттелген қолжазба.

Юниус қолжазбасы – ежелгі ағылшын әдебиетінің төрт маңызды кодексінің бірі. 10 ғасырда жазылған бұл қолжазбада Англо-саксон Англиясының тілі – ежелгі ағылшын тілінде Библиялық тақырыптарға арналған өлеңдер қамтылған. Заманауи редакторлар қолжазбаның төрт өлеңнен тұратынын анықтады, оларға Genesis (Жаратылыс), Exodus (Шығу), Daniel (Даниял) және Christ and Satan (Христос және Шайтан) аттары берілді. Автордың кім екені белгісіз. Ұзақ уақыт бойы ғалымдар оларды Кэдмонның туындылары деп санай отырып, кітапты Кэдмон қолжазбасы деп атады. Алайда, өлеңдер арасындағы маңызды айырмашылықтарға байланысты бұл теория жоққа шығарылды. Қолжазба қазіргі атауын оның мазмұнын алғаш рет зерттеп, Оксфорд университетіне сыйлаған англо-голланд ғалымы Франсискус Юниусқа қарыз. Ол Бодлей кітапханасында MS Junius 11 таңбасымен сақталады.

Атауы және күні

Қазіргі кезде "Юниус қолжазбасы" деп аталатын кодекс бұрын "Кедмон қолжазбасы" деп аталған, себебі оның құрамындағы өлеңдер Кедмонның туындылары деп есептелген. Алайда, бұл теория қазір сенімді емес деп саналады, сондықтан қолжазбаны әдетте Bodleian кітапханасының тізім нөмірімен "MS Junius 11" немесе жай ғана "Юниус қолжазбасы" немесе "Codex Junius" деп атайды. Мұндағы "Юниус" – 1655 жылы оның мазмұнының алғашқы басылымын жариялаған Франсиск Юниус. Палеографиялық зерттеулер нәтижесінде қолжазбаның шамамен 1000 жылға дейін жинақталғаны анықталды. Соңғы зерттеулер мәтін, палеография және иллюстрациялардың бірлескен талдауына сүйене отырып, Liber I үшін 960-1000 жылдар аралығындағы және одан кейін Liber II үшін одан көп ұзамайтын жинақталған мерзімді көрсетеді. Жинақтау екі кезеңде жүргізілді: Liber I Жаратылыс, Шығу және Даниял өлеңдерін қамтиды және бір жазушының еңбегі. Liber II "Христос пен Шайтан" поэмасын қамтиды. Қолжазбада сол дәуір мен аймаққа тән Винчестер стиліндегі суреттердің көптеген мысалдары бар; екі суретші қолжазба бойынша тәуелсіз жұмыс істеген сияқты. Бірінші жазушы басқа суреттер үшін мәтінде бос орындар қалдырған, бірақ олар ешқашан аяқталған жоқ.

Суреттер

Қолжазбаның бір бөлігі мәтіндегі оқиғаларды бейнелейтін сызық суреттермен безендірілген. Жазушылар қалдырған бос орындардан-ақ, қолжазбаның толығымен суреттелген болуы жоспарланғаны көрінеді; алайда, суреттердің үштен бірі ғана дайын болғаннан кейін жұмыс аяқталмай қалды. Бұл суреттеу жоспары, англосаксон поэзиясының басқа қолжазбаларында кездеспейтін ерекшелік, қолжазбаның көптеген халық тіліндегі мәтіндерден гөрі айқын артық маңызға ие болғанын көрсетеді; мүмкін, ол діни немесе оқу-әдептік мақсаттарда пайдалану үшін жасалған.

Мазмұны

Өлеңдердің өзінің аттары қазіргі замандағы жаңалықтар, қолжазбада оларға есімдер қойылмаған. Англосаксон жазбаларының көп бөлігі сияқты, бұл өлеңдердің авторлары белгісіз, олардың қайдан шыққандығы және жазылған уақыты да нақты емес.

Жаратылыс

Жаратылыс – бұл Киелі Жаратылыс кітабының бірінші бөлігінің, Жаратылыстан бастап Ысқақты құрбандыққа шалу арқылы Ыбырайымның сенімін сынауға дейінгі (Жаратылыс 22) оқиғаларының қайта баяндалуы. Бүгінде бұл туынды екі бастапқыда дербес бөлімнен құралған жиынтық туынды ретінде танылады, олар Жаратылыс А және Жаратылыс В деп аталады; соңғысы, ақындық өлеңнің 235-851 жолдары, қазіргі мәтінді құру үшін көне өлеңге қосылған сияқты. Көптеген зерттеулер Жаратылыс В-ге қатысты. Оның пайда болуы ерекше, себебі ол тоғызыншы ғасырға тән көне саксон тіліндегі түпнұсқадан аударма болған деп саналады; бұл теорияны алғаш 1875 жылы неміс ғалымы Сиверс ұсынып, өлшемдік ерекшеліктерге сүйенген, ал 1894 жылы туындының бір бөлігімен сәйкес келетін көне саксон өлеңінің фрагменті табылуымен расталды. Мазмұны мен стилі жағынан ерекше: ол Шайтан мен Адамның құлдырауын эпикалық стильде суреттейді және Беовульфке, тіпті Милтонның "Жоғалған жұмақ" атты туындысына әсер еткен болуы мүмкін деген болжам бар.

Шығу

Бұл кітаптың түпнұсқасы Еврейлер кітабының қайталауы емес, керісінше, израильдіктердің Мысырдан қашуы және Қызыл теңізден өту оқиғасын "қаһармандық эпос" стилінде қайта баяндау болып табылады. Бұл ежелгі ағылшын тіліндегі ең тығыз, көп мағыналы және күрделі поэмалардың бірі, және көптеген зерттеулердің назар орталығында. "Екзодус" поэмасы Киелі кітаптағы тақырыпқа дәстүрлі "қаһармандық стильді" әкеледі. Мұса қолбасшы ретінде бейнеленеді, ал әскери суреттер шайқас көріністерін толыққанды көрсетеді. Мысырлықтардың Қызыл теңізде жойылғандығы басқа ежелгі ағылшын поэмаларындағы шайқас сияқты суреттеледі, соның ішінде поэзияда жиі кездесетін "Жаугер шайқасы" мотиві де бар. Негізгі оқиға бір сәтте тоқтатылып, Нұх пен Ыбраһимның Ысхақты құрбандыққа шалу оқиғасы айтылады. Кейбір ғалымдар бұл тақырыптың өзгеруін "эпикалық стильдің" ерекшелігі деп санайды, бұл Беовульфтегі ұқсас тоқтаулармен салыстырылады, ал басқалары оны кейінірек қосылған материал деп санайды. Эдвард Б. Ирвинг поэманы екі рет өңдеді, 1955 және 1981 жылдары: алғашқы басылымда Нұх пен Ыбраһим туралы бөлім жеке поэма ретінде жарияланды; кейіннен ойланудан кейін Ирвинг бұл "Екзодус" поэмасының бөлігі екенін мойындап, өз шешімін кері қайтарды. Патристикалық уағыздарда Қызыл теңізден өтуді осы тақырыптармен байланыстыруға негіз бар. Соңғы онжылдықтарда назар "қаһармандық" аспектілерден ауысып, поэманың тығыз аллюзиялық құрылымы мен мүмкін типологиясына көшті. Мысалы, Питер Дж. Лукас поэманың христианның шайтанмен күресі туралы аллегориялық бейнелеу екенін айтты. Қызыл теңізден өту крещениелік рәсімдермен байланыстырылып, жұмаққа кірудің алдын ала хабарламасы ретінде қарастырылады. Перғауын кейбір сөздік байланыстар арқылы шайтанмен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, бұл интерпретациялар әлі де даулы және көп талқыланады. Көбінесе, "Екзодус" повестволемесінің кейбір бөлімдері типологиялық аллюзияларға біріксе де, бұл поэманың барлық бөлігінде сақталмайды деп санау дұрыс болар.

Даниял

Даниял кітабының алғашқы бес тарауын қамтитын, әсіресе Отты пеш туралы әңгімеге тоқталатын қысқаша мазмұны берілген.

Мәсіх пен шайтан

Үш бөлімнен тұратын өлең, Шайтанның құлауын, Исаның тозақтан көтерілуін (Никодимнің Апокрифтік Жаңа Өсиетінен алынған Ізгі хабар бойынша) және Исаның шөлдегі сынағын баяндайды.