Кіріспе

Американдық педагог және аболиционист (1798–1877)

Леви Коффин (28 қазан 1798 – 16 қыркүйек 1877) – американдық квакер, республикашыл, аболиционист, фермер, бизнесмен және гуманитар. Индиана және Огайо штаттарындағы Жер асты теміржолының белсенді жетекшісі, кейбір адамдар Коффинді «Жер асты теміржолының президенті» деп атады, оның қамқорлығынан үш мыңға жуық қашқан құл өткен деп есептеледі. Индиана штатының Уэйн округіне қарасты Фонтейн-Ситидегі Коффин үйі – музей, оны кейде Жер асты теміржолының «Басты станциясы» деп атайды. Солтүстік Каролина штатының Гринсборо қаласына жақын жерде дүниеге келген Коффин бала кезінен құлдыққа қатысып, оған қарсы шықты. Оның отбасы 1826 жылы Индианаға көшіп келді, себебі квакерлерді құл иелері қудалап жатқан, ал квакерлердің діні құл иеленуге және қашқан құлдарға көмектесуге рұқсат бермейтін. Индианада Коффин Огайо шекарасына жақын, Уэйн округіндегі басқа квакерлермен бірге қоныстанды. Ол фермерлікпен айналысты, сондай-ақ жергілікті саудагер және бизнес-лидер болды. Коффин маңызды транзиттік дәлізбен саяхаттайтын көршілеріне және жолаушыларға көмектесу арқылы әртүрлі бизнесінен байлыққа ие болды. 1830 жылдары Коффин Индиана штатының екінші мемлекеттік банкінің Ричмонд филиалының директоры және ірі инвесторы болды, Ричмонд Уэйн округінің орталығы еді. Оның қаржылық жағдайы мен қоғамдағы беделі аймақтағы Жер асты теміржолының жұмысына азық-түлік, киім және көлікпен қамтамасыз етуге көмектесті. 1847 жылы құлдыққа қарсы қозғалыстағы достарының ықпалымен Коффин Огайо өзенінің маңызды порты – Цинциннати қаласына оңтүстікке көшіп, тек еркін еңбекпен өндірілген тауарларды сататын қойма ашты. Бизнесте үлкен жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, еркін еңбек кәсібі тиімсіз болып шықты, Коффин он жылдан кейін осы істен бас тартты. Осы 1847-1857 жылдар аралығында Коффин жүздеген қашқан құлдарға көмектесті, көбінесе оларды Кентукки мен Вирджиниядан алыс емес, Огайодағы үйіне жайғастырды, екеуі де Американдық Азамат соғысынан кейін құлдық жойылғанға дейін құлдық штаттары болып қала берді. Соңғы онжылдықта Коффин Орта Батысқа, сондай-ақ Франция мен Ұлыбританияға сапар шекті, онда ол бұрынғы құлдарға азық-түлік, киім, қаржы және білім беру үшін көмек қоғамдарын құруға көмектесті. Коффин 1870 жылдары қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шықты және өлімінен бір жыл бұрын, 1876 жылы жарық көрген «Леви Коффин естеліктері» атты автобиографиясын жазды.

Ерте өмір және білім

Коффин 1798 жылғы 28 қазанда Солтүстік Каролина штатының Гилфорд округіндегі фермада дүниеге келді. Пруденс пен Леви Кофин ағаның жалғыз ұлы болған ол алты әпкесіне ие болды. Оның ата-анасы екеуі де шын ниетті квакерлер болып, тарихи Жаңа бақ достарының жиналысына қатысты. Коффиннің әкесі 1760 жылдары Массачусетс штатында туып, Нантакеттен Солтүстік Каролинаға көшіп келді, онда ол Нью-Гарден қауымдастығындағы басқа квакерлермен бірге шаруашылықпен айналысты. Коффин кейіннен өзінің "Леви Коффиннің естеліктері" (1876) автобиографиясында түсіндіргендей, ол құлдыққа қарсы көзқарасын ешқашан құл ұстамаған ата-анасы мен ата-бабаларынан мұра еткен. Джон Вулманның (құлдық әділ емес деп сенген) ілімі Кофин отбасына зор әсер етті. Коффиннің ата-анасы Вулманмен 1767 жылы Нью-Гарден үйлерінің жанында өткен діни жиналыстарда, басқа құл ұстамайтын квакер отбасыларымен кездескен болуы мүмкін. Оның туысы Весталь Коффин де сол жиналысқа қатысқан болуы мүмкін, және 1819 жылдан бастап Солтүстік Каролинадан құлдардың қашуына көмектескен алғашқы квакерлердің бірі болды. Ауылдық үйінде білім алған Коффин, формальды білімге ие болмады немесе өте аз білім алды. Он бес жасқа келгенде Коффин отбасына құлдықтан қашқан құлдарға көмектесіп, оларға отбасының фермасында жасырынып жүргенде тамақ жеткізді. 1793 жылғы қашқан құлдар туралы заң қатаң түрде орындала бастағанда, Кофин отбасы құлдарға көмектескен құпияны күшейтуге мәжбүр болды, олардың көптеген заңсыз іс-әрекеттерін түнгі уақытта жасады. Солтүстік Каролина 1804 жылы Қара заңдарды қабылдағанда, белгілі құлдықты жоюшыларға деген жергілікті шағылым нашарлады. 1820 жылдардың басында Солтүстік Каролинадағы квакерлер қашып кеткен құлдарға көмектескен деген күдікпен ашық қудаланды. Дегенмен, 1821 жылы Коффин мен оның туысы Весталь құлдарға Киелі кітапты оқып үйрету үшін жексенбілік мектеп ашты. Алайда, бұл жоспар ұзаққа соқпады, құл иелері мектепті жабуға мәжбүр етті.

Неке және отбасы

28 қазан күні 1824 жылы Кофин Солтүстік Каролинадағы Хопвелл достарының үйінен Кэтрин Уайтқа үйленді, ол оның көп жылдық досы еді. Кэтринның отбасы да құлдардың қашуына көмектескен болуы мүмкін, және оның Кофинмен танысуы осы қызметі арқасында болған болуы ықтимал. Әйелі сияқты, Кэтрин де қашқан құлдарға белсенді көмек көрсетті, оларға тамақ, киім және Кофин үйінде қауіпсіз жағдай жасады. Леви әйелінің ізгілік жұмысы туралы былай деді: "Оның қиын жағдайдағыларға деген қайырымы ешқашан тоқталмады, оларға көмектесуге жасаған тырысымы да азайған жоқ. Кэтрин Уайт құлдар арасында Кэти тәте ретінде танымал болды". Кейінірек Кофин өзінің бизнесінің табысқа ие болуын, ол 1830 жылдары кеңейтілгенін, оның "Жер асты жолының" қымбат тұратын кәсіпорнына қатысуға мүмкіндік бергенін айтты, бұл қашқан құлдар үшін Канадаға қарай солтүстікке сапарлағандағы тоқтау пункттерінің желісін ұйымдастырумен байланысты қауіпті кәсіпорын еді. "Жер асты жолы" термині 1830 жылдарға дейін қолданылмаса да, бұл желі 1820 жылдардың басында Индиана штатында жұмыс істеді. Кофиннің айтуынша, Ньюпортқа көшкеннен кейін көп ұзамай оның үйі "Жер асты жолының" тоқтау пункттерінің біріне айналды. Кофинның көптеген серіктестері болды. Мэдисон қаласында Джордж ДеБаптисттің шаштараз дүкені 1830 және 1840 жылдары маңызды орталық болды. Құл аулаушылар жиі Кофинның өміріне қауіп төндірді. Оның қауіпсіздігі үшін қорқып, достары оны отбасына және бизнесіне қауіп келтіретінін ескертіп, жасырын іс-әрекеттерінен бас тартуға тырысты. Діни сенімдеріне терең берілген Кофин кейіннен осы күш-жігерін жалғастыру себебін былай түсіндірді: Мен осы кеңесшілерді тыңдағаннан кейін, мен құлдарға жасаған барлық ісім үшін өзімді кінәлі санамаймын дедім. Егер мен өз міндетімді орындап, Киелі кітаптың талаптарын орындауға тырысып, өз ісімді зиянға ұшыратсам, онда менің ісімді тоқтатайық. Менің қауіпсіздігім Құдай Иемнің қолында болды және оның мақұлдауына ие болдым. Мен өмірім мен бизнесімді қауіпке тіккен қауіптен қорқып тұрмадым. Егер мен адал болсам, еңбекқор болсам және турашыл болсам, мен аман қаламын және отбасымды асырай аламын деп ойладым. 1838 жылы Кофин Ньюпортта екі қабатты, федералды стильдегі кірпіш үй салды, ол отбасының резиденциясы болды. Леви Кофин үйі, оның қазіргі атауы, көптеген қашқан адамдардың өтіп кеткеніне байланысты "Жер асты жолының" "Басты станциясы" ретінде танымал болды. 1840 жылдары құлдарды қашып кетуге көмектескен квакер қауымдастықтарына қысым көрсетілді. 1842 жылы Достар діни қоғамының (квакерлер) басшылары өз мүшелеріне құлдықты жоюшы қоғамдарға мүшеліктен бас тартуға және қашқан құлдарға көмек көрсетуді тоқтатуға кеңес берді. Басшылар заңды жолмен бостандыққа шығудың ең дұрыс жол екенін мәлімдеді. Кофин қашқан құлдарға көмектесуде белсенді рөл атқара берді, ал келесі жылы квакер қоғамы оны мүшеліктен шығарды. Кофин және оның іс-әрекетін қолдаған басқа квакерлер бөлініп, Құлдыққа қарсы достарды құрды; екі қарсыласушы топ 1851 жылы қайта бірігуге дейін бөлек болды. Қарсылықтарға қарамастан, Кофиндер отбасының қашқан құлдарға көмектесуге деген ниеті күшейді. Кофинның әйелі Кэтрин де осы іске белсенді қатысып, үйінен қашқандарға киім тігу үшін тігіншілер қоғамын ұйымдастырды. Кофин жылдар өте келе өзінің саудасында сатқан тауарлардың көп бөлігі құл еңбегімен жасалғанын түсінді. Саяхаттары барысында Кофин Филадельфия мен Нью-Йоркте тек қана құл емес жұмыс күшімен жасалған тауарларды сататын ұйымдар бар екенін білді. Ол осы ұйымдардан акциялар сатып алып, бостандықты жақтаушы әріптестеріне тегін еңбекпен жасалған тауарларды сата бастады, бірақ бұл өнімдер оған көп пайда әкелмеді. Шығыс елдеріндегі тегін еңбек жақтаушылары батыс штаттарында да осындай ұйым құруды қалады. 1840 жылдары Салем тегін өнімдер қауымдастығының мүшелері Кофинге келіп, ол ұсынылған Батыс тегін өнімдер қауымдастығын басқаруға қызығушылық танытар ма деп сұрады. Ол бастапқыда қаржыландыруға қажетті ақшаның жоқ екенін және қалаға көшіп барғысы келмейтінін айтып, бас тартты.

Цинциннати қаласы

Коффин 1847 жылы Цинциннати аймағына көшіп келді, онда ол еркін еңбек тауарларының көтерме сауда қоймасын басқарды. Цинциннатидегі міндетін орындағаннан кейін Ньюпортқа, Индианаға оралу ниетімен Коффин Ньюпорттағы бизнесін жалға берді және Индианадағы үйін Жер асты теміржолы аялдамасы ретінде қызмет етуді жалғастыруға дайындады. Цинциннатиде оның алғашқы міндеті – шығыс ұйымдарымен жұмыс істеу, бизнеске еркін еңбек күшін тұрақты түрде қамтамасыз ету болды. Кәсіпорынның тұрақты мәселесі – тауарларының сапасыздығы еді. Коффинге құл еңбегімен өндірілген тауарлармен бәсекелесе алатын сапалы мақта, қант және дәмдеуіштер сияқты еркін тауарлар сатып алу қиын болды. Сату үшін сапасы төмен тауарлар болғандықтан, ол сатып алушыларды табуға қиналды. Бұл мәселе бизнесті бірнеше жыл бойы қиындатып, кәсіпорынның қаржылық күйреуіне себеп болды. Жақсы сапалы еркін еңбек өнімдерін алу мәселесі Коффинді тауарларын өндіру үшін құл еңбегін пайдаланбаған плантацияларды іздеу үшін оңтүстікке сапар шегуге мәжбүр етті. Бірақ ол аз ғана табысқа жетті. Коффин Миссисипиде мақта плантациясын тауып алады, онда иесі барлық құлдарын босатып, оларды еркін жұмысшылар ретінде жұмысқа алған. Плантация мақта өндірісін автоматтандыруға арналған жабдықтары болмағандықтан қаржылық қиындықтарға тап болды. Коффин иесіне мақта тазартатын машина сатып алуға көмектесті, бұл плантацияның өнімділігін арттырып, Коффин қауымдастығына мақтаның тұрақты түрде келуін қамтамасыз етті. Мақта Цинциннатиге жеткізіліп, матаға айналдырылып сатылды. Теннесси мен Вирджинияға жасаған басқа сапарлары сәл сәтті болмады, бірақ ол еркін еңбек тауарлары қозғалысы туралы ақпарат таратты. Оның бизнеске үнемі көңіл бөлгеніне қарамастан, еркін еңбек өнімдерінің нашар және жеткіліксіз келуі еңсерілмейтін болып шықты, бұл Коффинге компанияны басқаратын орынбасар табуды мүмкін емес етті, сондықтан ол Индианаға орала алмады. Компания негізінен бай игі ниеттілердің қаржылық қолдауымен жұмыс істеді. Коффин табысты бизнес жүргізу мүмкін емес деп шешкеннен кейін 1857 жылы бизнесті сатты. Цинциннатиде құлдыққа қарсы үлкен қозғалыстар болды, олар Коффин қалаға көшіп келгенге дейін құлдықты жақтаушылармен қақтығыстарға түсті. Коффин Елм мен Алтыншы көшелердің бұрышында жаңа үй сатып алып, Жер асты теміржолында белсенді қызметін жалғастырды. Сонымен қатар, ол қалада жаңа баспана орнатты және аймақта үлкен желі ұйымдастыруға көмектесті. Кофин мен оның әйелі Цинциннатиде болған жылдары бірнеше рет көшіп-қонып жүрсе де, олар ақырында Верман көшесіндегі үйде тұрып қалды. Жер асты теміржолында қашып кеткен құлдардың классикалық оқиғаларының бірі – Харриет Бичер Стоудың «Том ағаның қорасы» атты шығармасы. Онда Елиза Харрис туралы әңгіме жазылған, ол қыстың бір түнінде Огайо өзенінен өтіп, оңтүстікке қашып келген жас құл қыз. Баласын көтеріп жүрген, жалаң аяқ Елиза қауіпсіз жерге жеткенде шаршап, өлімге таяп қалған. Елизаға азық-түлік, киім-кешек, жаңа аяқ киім және баспана берген соң, ол Канадаға сапар шегеді. Стоу, сол кезде қалада тұрған, Коффиндермен таныс болды, олар оның романындағы Халлидейлер жұбына шабыт берген болуы мүмкін. Коффиннің рөлі Америка Азамат соғысы жақындаған сайын өзгеріске ұшырай бастады. 1854 жылы ол Канадаға қашып кеткен құлдардың қауымына барып, көмек көрсетті. Ол сондай-ақ Цинциннатиде қара нәрестелер үшін жетімдер үйін құруға көмектесті. 1861 жылы соғыс басталғанда Кофин мен оның тобы жарақаттанғандарға көмек көрсетуге дайындала бастады. Квакерлік пацифист ретінде ол соғысқа қарсы болды, бірақ Одақты қолдады. Кофин әйелімен бірге күн сайын Цинциннатидегі әскери ауруханада жараланғандарды күтіп-ұстауға көмектесті. Коффистер кофе көп мөлшерде дайындап, оны ерікті түрде сарбаздарға таратады және олардың көпшілігін өз үйлеріне алып кетеді. 1863 жылы Коффин соғыста босатылған құлдарға көмек көрсететін Батыс азат етілгендерге көмек көрсету қоғамының агенті болды. Одақ әскерлері оңтүстікке қарай жылжыған кезде Кофин тобы Одақ аумағына қашып кеткен құлдарға көмек көрсетуді үйлестірді және қазір Одақ сызықтарының артында болған бұрынғы құлдарға таратуға арналған азық-түлік пен басқа да тауарларды жинауды бастады. Коффин сондай-ақ АҚШ үкіметінен босатылған құлдарға көмек көрсету үшін бостандық алушылар бюросын құруды өтінді. Соғыстан кейін ол босатылған құлдарға бизнес ашуға және білім алуға көмектесуге қатысты. 1864 жылы, Бостандық алушылар қоғамының жетекшісі ретінде, ол Ұлыбританияда көмек іздеді.

Коффин өзін көпшілік назарында ұнатып, қаржылық көмек іздеуді ақша сұрау деп есептеді, бұл оның пікірінше, ар-ұятсыздық. Ол өзінің автобиографиясында ұйымның жаңа басшысы тағайындалғаннан кейін бұл лауазымнан қуанышпен бас тартатынын айтты. Кофин барлық қараларға ақша беру туралы алаңдады, олардың кейбіреулері, оның пікірінше, жеткілікті білім берілмесе және шаруашылықтар ұйымдастырылмаса, өздеріне қарай алмайды. Ол сондай-ақ қоғам өз шектеулі ресурстарын олардан ең көп пайда көретін адамдарға ғана беруі керек деп сенді. Қоғам 1870 жылға дейін жұмыс істеді, сол жылы АҚШ Конституциясының XV түзетуіне сәйкес қара еркектерге дауыс беру құқығы кепілденді. Тарихшылар 1876 жылы жарық көрген Леви Коффин естеліктерін Жер асты теміржолының ең жақсы бірінші қолынан алынған есептерінің бірі деп санайды. Коффиннің әйелі, Катерина, төрт жылдан кейін 22 мамыр 1881 жылы қайтыс болды және Спринг Гроув зиратында жерленді. Қашып кеткен құлдарға көмектесудегі батылдығымен танылған Коффин көршілерін оған көмектесуге шақыратын үлгі болды, бірақ олардың көпшілігі оларға өз үйлерінде қауіпсіз баспана беруден қорқып, олар сияқты әрекет етті. Тарихшылар Коффиндер Индианадағы жиырма жыл бойында шамамен 2000 қашып кеткен құлға, ал Цинциннатиге көшкеннен кейін тағы 1300-ге жуық құлға көмектескенін есептеді. (Коффин жазбалар сақтамады, бірақ олардың саны шамамен 3000-ға жуық деп есептеді). Қашып кеткен құлдарға көмектесуге себептерін сұрағанда Коффин бір рет былай деп жауап берді: «Киелі кітап ашарзандықты тойдырып, жалаңаяқты киіндіруге шақырып, түсіне қарамастан айтқан, мен сол жақсы кітаптың үйретулерін орындауға тырысамын». 11 шілдеде 1902 жылы афроамерикандықтар Цинциннатиде Коффин бұрын белгіленбеген қабірінің үстіне 2 метр биіктіктегі ескерткіш орнатты. Индиана штатының үкіметі 1967 жылы Коффин үйін сатып алып, оны түпнұсқалық күйіне келтірді. Үйде құлдар қашып жүргенде жасырынатын нақты құпия жасыру орындары бар. Үйде сонымен қатар құлдарды Коффин олардың келесі бағытына жеткенше ашық көрінбеу үшін жасыратын арнайы жасалған вагон да бар. Коффин үйі History Channel арнасымен «елдегі ең үздік 25 тарихи орынның» бірі деп танылды. 2016 жылы Smithsonian Коффин үйінің аңтарта орталығын «әлемдегі сапарлауға болатын 12 жаңа музейдің» бірі деп атады, ал Индиана туризмді дамыту кеңсесі оны Индиана штатындағы ең үздік музейлердің бірі деп таныды. Үй 1970 жылы тарихи орын ретінде жұртшылыққа ашылды.