Үнді философиясы: Даршана мектептері мен дәстүрлері

Кіріспе

индуистік философия немесе ведалық философия – Үндістанның темір және классикалық дәуірлерінде индуизм дінімен бірге дамыған үнді философиялық жүйелер жиынтығы. Үнді дәстүрінде философия сөзі үшін Даршана (санскрит: दर्शन; мағынасы: "көзқарас немесе перспектива") қолданылады, ол санскрит түбірі 'दृश' (дриш) – "көру, сезіну" дегеннен шыққан. Индуистік философиядағы ой мектептері немесе шад даршана (षड्दर्शन) алты ортодоксалды мектептен тұрады, олар āstika (санскритше: आस्तिक) мектептері деп те аталады. Бұл алты мектеп – Самкхья (सांख्य), Йога (योग), Ньяя (न्यायः), Вайшешика (वैषेशिक), Мимамса (मीमांसा) және Веданта (वेदान्त) – білімнің сенімді көзі ретінде ең көне санскрит мәтіндері жинағы – Ведаларды қабылдауымен ерекшеленеді. Ежелгі және орта ғасырлардағы үнді философиясы āstika дәстүрлерімен ұқсас ұғымдарды бөлісетін, бірақ Ведаларды мойындамайтын философиялық жүйелерді де тудырды. Бұлар nāstika (гетеродоксалды немесе ортодоксалды емес) философиялар деп аталады, олар үнді философиясының аясында жіктеледі, бірақ индуистік философияның аясында емес. Батыс ғалымдары āstika және nāstika философиялары арасындағы қарым-қатынас пен айырмашылықтарды 18 және 19 ғасырлардағы индологтар мен шығыстанушылардың жазбаларынан бастап, үнді әдебиеті мен орта ғасырлық доксографияның шектеулі болуына сүйене отырып талқылады. Кейбір гетеродоксалды (nāstika) дәстүрлер, мысалы, Чарвака, индуистік философияның жеке мектептері ретінде қарастырылады, өйткені "индус" сөзі экзоним болып табылады және тарихи тұрғыдан Үнді субконтинентінде тұратын адамдарды географиялық және мәдени тұрғыдан анықтау үшін қолданылған. Индуистік философияға сондай-ақ алты ортодоксалды философияның екеуінен немесе одан да көп идеяларды біріктіретін теистік философияның бірнеше кіші мектептері кіреді, мысалы, Ньяядан тікелей реализм, Вайшешикадан натурализм, Самкхьядан дуализм, (Адвайта) Ведантадан бірлік емес, Йогадан өзін-өзі тәртіпке келтіру. Мұндай мектептерге Пашупата Свайва, Свайва Сиддханта, Пратьябхиджня, Расешвара және Вайшнава жатады, олар Пураналар мен Агамдарда кездеседі. Индуистік философияның әр мектебінде метафизика, аксиология және басқа да тақырыптар бойынша теориялармен қатар, Прамана деп аталатын кең эпистемологиялық әдебиет бар.

none

Hindu philosophy or Vedic philosophy is the set of Indian philosophical systems that developed in tandem with the religion of Hinduism during the iron and classical ages of India. In Indian tradition, the word used for philosophy is Darshana (Sanskrit: दर्शन; meaning: "viewpoint or perspective"), from the Sanskrit root 'दृश' (drish) meaning 'to see, to experience'. The schools of thought or shad darśana (षड्दर्शन) within Hindu philosophy consist of six orthodox schools, also known as the āstika (Sanskrit : आस्तिक) schools. These six, which include Samkhya (सांख्य), Yoga (योग), Nyaya (न्यायः), Vaisheshika (वैषेशिक), Mimamsa (मीमांसा) and Vedanta (वेदान्त), are defined by their acceptance of the Vedas, the oldest collection of Sanskrit texts, as an authoritative source of knowledge. Indian philosophy during the ancient and medieval periods also yielded philosophical systems that share concepts with āstika traditions, but reject the Vedas. These have been called nāstika (heterodox or non orthodox) philosophies, which are thus broadly classified under Indian but not Hindu philosophy. Western scholars have debated the relationship and differences within āstika philosophies and with the nāstika philosophies, starting with the writings of Indologists and Orientalists of the 18th and 19th centuries, based on limited availability of Indian literature and medieval doxographies. Some heterodox (nāstika) traditions such as Chārvāka are often considered as distinct schools within Hindu philosophy because the word Hindu is also an exonym and historically the term has been used as a geographical and cultural identifier for people living in the Indian subcontinent. Hindu philosophy also includes several sub schools of theistic philosophies that integrate ideas from two or more of the six orthodox philosophies, such as direct realism from Nyaya, naturalism from Vaisheshika, dualism from Samkhya, non dualism from (Advaita) Vedanta, and self discipline from Yoga. Examples of such schools include: Pāśupata Śaiva, Śaiva siddhānta, Pratyabhijña, Raseśvara and Vaiṣṇava. which are nevertheless found in the Puranas and the Āgamas. Each school of Hindu philosophy has extensive epistemological literature called Pramana, as well as theories on metaphysics, axiology, and other topics.

Жіктеу

Үндістан тарихында алты ортодоксалды мектеп біздің заманымыздың басталғанға дейін пайда болды, ал кейбір мектептер тіпті Буддадан бұрын туған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар үнді философиясының әрбір негізгі мектебіндегі көзқарастардың әртүрлілігі мен дамуын ескере отырып, ортодоксалды және гетеродоксалды мектептерге жіктеудің жеткілікті немесе дұрыс екеніне күмән келтірді, себебі кейбір кіші мектептер гетеродоксалды және ортодоксалды көзқарастарды біріктіреді. Ежелгі заманнан бері үнді философиясы āstika және nāstika ойлау мектептеріне бөлінеді. Үнді философиясының ортодоксалды мектептері ṣaḍdarśana («алты жүйе») деп аталады. Бұл схеманы 12-16 ғасырлар аралығында ведантистер жасаған. Кейін оны ерте батыс үндітанушылары қабылдады және ол қазіргі заманғы үнді философиясын түсінуге әсер етеді. Философияның āstika мектептері:
Самкхья – сананың (пуруша) және материяның (пракрити) күшті дуалистік теориялық тұжырымы. Құдайға немесе құдайларға қатысты агностицизмді ұстанады. Буддизм – атманның (Өзіндіктің) бар екенін жоққа шығаратын және Гаутама Будданың ілімі мен ағартуына негізделген философия. Джайнизм – атманның (Өзіндіктің) бар екенін қабылдайтын философия, ол тіртханкаралар деп аталатын жиырма төрт ұстаздың ілімі мен ағартуына негізделген, Ришабха бірінші, ал Махавира жиырма төртінші.

Йога

Үнді философиясында Йога (санскрит: योग) – алты астика философиялық мектептің бірі. Йога философиялық жүйесі Самкхья мектебінің дуалистік қағидаларымен тығыз байланысты. Йога мектебі Самкхья психологиясы мен метафизикасын қабылдайды, бірақ жеке Құдай (Ишвара) тұжырымдамасын қабылдағаны үшін теистік деп есептеледі (Самкхьядан өзгеше). Йога мектебінің эпистемологиясы, Самкхья мектебі сияқты, сенімді білім алу құралы ретінде алты прамананның үшеуіне сүйенеді: пратьякша (сезгі), анумана (дедукция) және шабда (сенімді дереккөздердің сөзі/куәлігі). Йога мектебінде әлем екілік ретінде қарастырылады: пуруша (көруші сана) және пракрити (ақыл, сезім, материя); алайда, Йога мектебі бұл ұғымды Самкхья мектебінен гөрі "көргіш, тәжірибелі" және "көрген, тәжірибеленген" деп жалпылама талқылайды. Йога мектебінің маңызды мәтіні – Патанджалидің Йога Сутралары. Макс Мюллер түсіндіргендей, Патанджали «Сутралардың авторы болмаса да, Йога философиясының авторы немесе өкілі болуы мүмкін». Индуизм философиясы Йоганың көптеген түрлерін мойындайды, мысалы: раджа йога, джнана йога, карма йога, бхакти йога, тантра йога, мантра йога, лая йога және хатха йога. Йога мектебі Самкхья мектебінің джнана (білім) мокшаға жеткілікті құрал деген теориясына негізделген. Ол жүйелі техникалар/практика (жеке тәжірибе) Самкхьяның білімге қатысты көзқарасымен біріктірілгенде мокшаға апаратын жол екенін көрсетеді. Адвайта Веданта сияқты, индуизм философиясының Йога мектебі осы өмірде азаттыққа/бостандыққа қол жеткізуге болатынын және бұл адам Атманның (Өзінің) және Брахманның теңдігін толық түсінгенде және сезінгенде болатынын айтады.

Ваишесика

Вайшешика (санскритше: वैशेसिक) философиясы – табиғатты зерттейтін мектеп. Негізгі мәтіні, Вайшешика Сутрасы, былай басталады:

Дхарма – жоғары дәрежеге жетуге және ең жоғарғы жақсылыққа қол жеткізуге мүмкіндік беретін нәрсе. Веданың құрметі оның дхарманы түсіндіруінен туындайды. Ең жоғарғы жақсылық – белгілі бір дхарма арқылы алынған, болжамдардың, заттың, қасиеттің, іс-әрекеттің, түрдің, өзгешеліктің және комбинацияның мәні туралы білімнен туындайды, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары арқылы. |Вайшешика Сутрасы 1.1.1–1.1.4|

Вайшешика мектебі Ньяя мектебімен байланысты, бірақ оның эпистемологиясы, метафизикасы және онтологиясы ерекшеленеді. Вайшешика мектебінің эпистемологиясы, буддизм сияқты, білімге жететін екі ғана сенімді жолды қабылдады – сезім және логикалық қорытынды. Вайшешика мектебі мен буддизм өзінің қасиетті кітаптарын білімге қол жеткізудің даусыз және жарамды құралы деп есептейді, айырмашылығы – Вайшешикалар жарамды және сенімді көз деп санайтын қасиетті кітаптар – Ведалар.

Ньяя

Ньяя (санскритше: न्याय) мектебі – реалистік астика философиясы. Бұл мектептің үнді философиясына қосқан ең маңызды үлесі – логика теориясын, әдістемелік қағидаларын және эпистемология саласындағы трактаттарын жүйелі түрде дамыту болды. Ньяя мектебінің негізгі мәтіні – б.з.д. бірінші мыңжылдықта жазылған Ньяя сутралары. Мәтіннің авторы – Аксапада Гаутама, ал оның жазылу мерзімі б.з.д. VI-II ғасырлар аралығында деп саналады. Ньяя мектебінің метафизикасы Вайшешика мектебіне басқаларына қарағанда жақын. Мұнда мокша (азаттық) дұрыс білім арқылы қол жеткізіледі делінеді. Осы қағида Ньяяны эпистемологиямен – дұрыс білімді алудың және қате түсініктерді жоюдың сенімді жолдарымен айналысуға бағыттады. Наияикалар үшін жалған білім – тек білімсіздік емес, сонымен қатар адасуды да қамтиды. Дұрыс білім – адамның адасуларын анықтап, жеңу және жанның, өзінің және шындықтың нағыз табиғатын түсінуден тұрады. Ньяя сутралары былай басталады:
"Сезіну, логикалық қорытынды, салыстыру және сөз – осылар дұрыс білімнің құралдары. Сезіну – сезім мүшесінің объектісімен жанасуынан туындайтын, нақты, атаусыз және өзгермейтін білім. Логикалық қорытынды – сезінуге дейін келетін білім және ол үш түрлі: априорлық, апостериорлық және жалпыға белгілі. Салыстыру – бір нәрсені бұрыннан белгілі басқа нәрсемен салыстыру арқылы білу. Сөз – сенімді адамның нақты айғағы. Ол екі түрлі: көрінетін және көрінбейтін. Жан, дене, сезімдер, сезімдердің объектілері, интеллект, сана, іс-қимыл, кемшілік, қайта туу, нәтиже, азап және құтылу – осылар дұрыс білімнің объектілері болып табылады." |Ньяя сутралары 1.1.3–1.1.9| Ньяя мектебі үш сатылы әдіс қолданады: тізімдеу, анықтама беру және тексеру. Бұл тізімдеу, анықтама және тексеру әдісі Навья Ньяя мәтіндерінде, мысалы, "Ақыл-ой нұсқаулығы" (Тарка Санграха) сияқты еңбектерде жиі кездеседі.

The Nyāya(Sanskrit: न्याय) school is a realist āstika philosophy. The school's most significant contributions to Indian philosophy were its systematic development of the theory of logic, methodology, and its treatises on epistemology. The foundational text of the Nyāya school is the Nyāya Sūtras of the first millennium BCE. The text is credited to Aksapada Gautama and its composition is variously dated between the sixth and second centuries BCE. In its metaphysics, the Nyāya school is closer to the Vaiśeṣika school than the others. Moksha (liberation), it states, is gained through right knowledge. This premise led Nyāya to concern itself with epistemology, that is, the reliable means to gain correct knowledge and to remove wrong notions. False knowledge is not merely ignorance to Naiyayikas; it includes delusion. Correct knowledge is discovering and overcoming one's delusions, and understanding the true nature of the soul, self and reality. The Nyāya Sūtras begin:
Perception, Inference, Comparison and Word – these are the means of right knowledge. Perception is that knowledge which arises from the contact of a sense with its object and which is determinate, unnameable and non erratic. Inference is knowledge which is preceded by perception, and is of three kinds: a priori, a posteriori, and commonly seen. Comparison is the knowledge of a thing through its similarity to another thing previously well known. Word is the instructive assertion of a reliable person. It [knowledge] is of two kinds: that which is seen, and that which is not seen. Soul, body, senses, objects of senses, intellect, mind, activity, fault, transmigration, fruit, suffering and release – are the objects of right knowledge. |Nyāya Sūtras 1.1.3–1.1.9|The Nyāya school uses a three fold procedure: enumeration, definition, and examination. This procedure of enumeration, definition, and examination is recurrent in Navya Nyāya texts like The Manual of Reason (Tarka Sangraha).

Мимамса

Мимамса (санскрит: मीमांसा) мектебі герменевтика мен экзегетикаға баса назар аударды. Бұл – философиялық реализмнің бір түрі. Мимамса мектебінің негізгі мәтіндері – Джайминидің Пурва Мимамса Сутралары. Классикалық Мимамса мектебі кейде пүрвамимамса немесе кармамимамса деп аталады, бұл атау Ведалардың бірінші бөліміне сілтеме жасайды. Мимамса мектебінің эпистемологиямен анықталатын бірнеше кіші мектептері бар. Мимамсаның Прабхакара кіші мектебі білім алудың бес жолын эпистемологиялық тұрғыдан сенімді деп қабылдады: пратьякша (тәжірибе), анумана (дедукция), упамана (салыстыру және аналогия), артапатти (презумпция, жағдайлардан туындаған қорытынды) және шабда (сөз, өткен немесе қазіргі сенімді сарапшылардың куәлігі). Олар үшін дхарма – ырымдар мен міндеттер, құдайлар емес, себебі құдайлар тек есімде ғана болды. Олардың тіл мен лингвистикаға жасаған терең талдауы басқа мектептерге әсер еткенімен, олардың көзқарастары бөліспеді. Мимамсакалар тілдің мақсаты мен күшінің дұрыс, тура және әділ нәрсені нақты белгілеуде екенін есептеді. Керісінше, ведантиктер тілдің қолданылу аясын кеңейтіп, оны сипаттау, дамыту және туындыру құралы ретінде бағалады.

Веданта

Веданта (санскрит: वेदान्त) мектебі б.з.д. бірінші мыңжылдықта пайда болған Упанишадтар мен Брахма Сутралардың ілімдеріне негізделген және индуизм мектептерінің ең дамыған және кең танылған мектебі болып табылады. Ведантистердің эпистемологиясы, мектеп тармағына байланысты, білімнің кез келген түрін алудың дұрыс және сенімді құралы ретінде бес немесе алты әдісті қамтиды: пратьякша (тәжірибелік сезіну), анумана (логикалық қорытынды), упамана (салыстыру және аналогия), артапатти (презумпция, жағдайларға сүйену), анупалабдхи (сезбеу, теріс/танымдық дәлелдеме) және шабда (сөз, өткен немесе қазіргі сенімді сарапшылардың куәлігі). Ведантаның әрбір тармағы осылардың барлығын шарттылық, толықтық, сенімділік және қате болу мүмкіндігі тұрғысынан жіктейді.

Адваита

Адвайта сөзбе-сөз "екі емес, жалғыз, бірлік" дегенді білдіреді. Бұл Веданта мектебінің бір тармағы және рухани және әмбебап екілік емес принципін жариялайды. Оның метафизикасы – абсолюттік монизмнің бір түрі, яғни барлық түпкілікті шындық өзара байланысты бірлік болып табылады. Бұл Веданта мектебінің ең көне және кең танылған мектебі. Бұл мектептің негізгі мәтіндері – «Брахма Сутралар» және б.з.д. I мыңжылдықтан қалған ерте Упанишадтар. Оның алғашқы маңызды жүйелеушісі – VIII ғасырдың ғалымы Ади Шанкара, ол Упанишадтар мұғалімдерінің ойын және өз мұғалімінің мұғалімі Гаудападаның ойын жалғастырды. Ол Ведантаның маңызды жазбаларына кеңінен түсіндірмелер жазды және қазіргі үнді ойларының негізгі ағымдары оның ілімдерінен туындаған ірі индуист философтарының бірі ретінде танымал. Осы Веданта мектебінің пікірінше, барлық шындық – Брахман, және Брахман емес ештеңе жоқ. Оның метафизикасы мая және атман ұғымдарын қамтиды. Мая – "бар, бірақ үнемі өзгеріп отыратын және осылайша рухани жағынан нағыз емес" дегенді білдіреді. Эмпирикалық шындық әрқашан өзгеріп отырады, сондықтан ол "өткінші, толық емес, жаңылыстыратын және көрінетіндей емес" деп есептеледі. Атман ұғымы – бұл бір ғана Атман, ал Атманның нұры әр адамның ішінде живатман ретінде көрінеді. Адвайта ведантистері атманның Брахманмен бір екенін, ал осы Брахманның әр адам мен барлық тіршілік иелерінің ішінде көрінетінін, барлық тірі жандар рухани тұрғыдан байланысты екенін және барлық жаратылыста бірлік бар екенін мәлімдейді. Кейбіреулер Шанкарани "жасырын буддист" деп санайды, өйткені ол өзіндік болмыстың иллюзия екендігі және оның тәжірибесі ағартуға жеткеннен кейін жоғалатыны туралы пікірлерін дәлелдейді. Алайда, Шанкара соңғы шындық болатын тұрақты шындық бар деп сенді. Ол «Брахма Сутралар» туралы түсіндірмесінде буддалық ұсыныстарды нақты түрде қабылдамайды. Рамануджа Вишнуды Брахманның жекеленген формасы ретінде қарастырды. Вишиштадвайта мектебі де адавайталық талаппен келіспейді, яғни жаңылыс (авидья) нақты немесе нақты емес (анирвакания) деп сипаттауға болмайды. Ол мұны қайшылық деп санайды және авидья Брахманнан өзгеше болмауы керек немесе Брахманнан өзгеше болуы керек деп санайды. Егер ол Брахманнан өзгеше болса, онда Шанкараниң екілік емес ұстанымынан бас тарту керек, бірақ егер ол өзгеше болмаса, онда ол ақыр соңында Брахман ретінде болуы керек. Раманужа авидья Брахманмен бірдей бола алмайды деп мәлімдейді, өйткені Брахман – таза білім, ал авидья – білімнің жоқтығы.

Advaita literally means "not two, sole, unity". It is a sub school of Vedanta, and asserts spiritual and universal non dualism. Its metaphysics is a form of absolute monism, that is all ultimate reality is interconnected oneness. This is the oldest and most widely acknowledged Vedantic school. The foundational texts of this school are the Brahma Sutras and the early Upanishads from the 1st millennium BCE. Its first great consolidator was the 8th century scholar Adi Shankara, who continued the line of thought of the Upanishadic teachers, and that of his teacher's teacher Gaudapada. He wrote extensive commentaries on the major Vedantic scriptures and is celebrated as one of the major Hindu philosophers from whose doctrines the main currents of modern Indian thought are derived. According to this school of Vedanta, all reality is Brahman, and there exists nothing whatsoever which is not Brahman. Its metaphysics includes the concept of māyā and ātman. Māyā connotes "that which exists, but is constantly changing and thus is spiritually unreal". The empirical reality is considered as always changing and therefore "transitory, incomplete, misleading and not what it appears to be". The concept of ātman is of one Atman, with the light of Atman reflected within each person as jivatman. Advaita Vedantins assert that ātman is same as Brahman, and this Brahman is reflected within each human being and all life, all living beings are spiritually interconnected, and there is oneness in all of existence. Some believe that Shankara is a "closet Buddhist," suggesting as evidence his positions that selfhood is illusory and an experience of it disappears after one attains enlightenment. However, Shankara does believe that there is an enduring reality that is ultimately real. He specifically rejects Buddhist propositions in his commentary on Brahma Sutras 2.2.18, 2.2.19, 2.2.20, 2.2.25, among others. Ramanuja saw Vishnu as a personification of Brahman. The Viśiṣṭādvaita sub school also disagrees with the Advaita claim that misconception (avidyā) is indescribable as either real or unreal (anirvacanīya). It sees this as a contradiction, and argues that avidyā must either be non different from Brahman or different from Brahman. If it is different from Brahman, the non dualist position of Shankara is given up, but if it is non different, it must exist ultimately as Brahman. Ramanuja claims that avidyā cannot be identical with Brahman because Brahman is pure knowledge, and avidyā is absence of knowledge.

Двита

Двайта – индуистік философияның Веданта дәстүріндегі теистік мектеп. Сонымен қатар, Таттвавада және Бимбапратибимбавада деп те аталады. Двайта мектебін 13-шы ғасырдағы ғалым Мадхвачарья негіздеген. Двайта Веданта мектебі Құдайдың (Вишну, Параматман) және жеке-жеке жандардың (Атман) (jīvātman) тәуелсіз шындықтар ретінде бар екенін және олардың ерекшеленетінін қабылдайды. Двайта Веданта – Веданың дуалистік түсіндірмесі; ол екі бөлек шындықтың бар екендігін теориялық тұрғыдан дәлелдеу арқылы дуализмді жақтайды. Двайта философиясының ерекшелігі, монистік Адвайта Ведантадан өзгешелігі, Құдай жеке тұлға ретінде әрекет етеді және ғаламды басқаратын және бақылайтын нағыз, мәңгілік болмыс ретінде қарастырылады. Вишиштадвайта Веданта мектебі сияқты, Двайта философиясы да Вайшнавизмді қабылдады, Ведалардағы Брахман метафизикалық ұғымы Вишнумен және жалғыз Жоғарғы Құдаймен теңестірілді. Дегенмен, Вишиштадвайтадан айырмашылығы, ол соңғы білікті емес бірлікті көздейді, ал Двайтаның дуализмі тұрақты.

Двайтадвайта (Бедабеда)

Двайтадвайта 13 ғасырда Андхра аймағынан шыққан Вайшнав философы Нимбарка ұсынған. Осы философия бойынша, барлықтың үш санаты бар: Брахман, Жан және материя. Жан мен материя Брахманнан өзгеше, себебі олардың қасиеттері мен мүмкіндіктері Брахманнан ерекшеленеді. Брахман тәуелсіз, ал Жан мен материя тәуелді. Осылайша, Жан мен материя жеке, бірақ тәуелді болмысқа ие. Бұдан әрі, Брахман – басқарушы, Жан – ләззаттанатын, ал материя – ләззат алу үшін арналған нәрсе. Сонымен қатар, ең жоғары құдайға табыну нысаны – Кришна және оның жұбайы Радха, оларға мыңдаған гопилер қызмет етеді; Вриндаваннан; ал нағыз адалдық – өзіңді толығымен Кришнаға тапсырудан тұрады.

Шуддхадваита

Шуддхадвайта – Валлабха Ачарья (1479–1531) ұсынған «таза екілік емес» философиясы. Бұл философияның негізін қалаушы сонымен қатар Валлабха сампрадаясы («Валлабха дәстүрі») немесе Пуштимарганың гуруы болды, ол Кришнаға құлшылық етуге бағытталған Вайшнав дәстүрі. Валлабхачарья Брахманның Мая сияқты ешқандай сыртқы күштерге тәуелсіз әлемді жаратқанын (ал Мая – Оның өзінің күші) және Оның әлем арқылы өзін танытатынын айтады. Сондықтан Шуддхадвайта «өзгеріссіз трансформация» немесе «Авикрита Паринамавада» деп аталады. Брахман немесе Ишвара көп болуды қалап, көптеген жеке жандар мен әлемге айналды. Жағат немесе Майя жалған немесе иллюзия емес, ал физикалық материалдық әлем – иә. Валлабха Брахманды толық, ал жеке жандарды «бөлік» (бірақ бақытсыздықтан) деп таниды, от пен ұшқын сияқты. Осы мектеп Адвайтаның Майя тұжырымын жоққа шығарады, себебі әлем Брахманнан ешқандай айырмашылығы жоқ деп есептеледі, ал Брахман Кришна деп саналады.

Ацинтия Бхеда Абхеда

Чайтанья Махапрабху (1486–1534) Құдайдың Өзі немесе оның энергиясы Құдайдан ерекше де, ерекше емес екенін, оны Кришна, Говинда деп атағанын және бұл, ойға келмейтін болса да, сүйіспеншілікпен берілу (бхакти) арқылы сезілуі мүмкін екенін айтты. Ол Мадвачарьяның Двайта концепциясын ұстанды. Вишну Пуранаға сәйкес, бұл бағыт Құдайға (Бхагаванға) алты қасиет тағайындайды: күш (айшварья), қуат (вирия), даңқ (яша), ізгілік (шри), білім (джнана) және құрметтену (вайрагья). Бхагаванның трансценденттік құдіреті адамдарға түсініксіз, ал оның Бхагаванмен арақатынасы "түсініксіз айырмашылықтағы бірлік" (ацинтья бхедабхеда) ретінде сипатталады. Бұл құдіреттің бөлімдері Жива Госвамидің "Бхагава Сандарбха" еңбегінде, ішкі құдіретті түсіндіре отырып, және "Параматма Сандарбха" еңбегінде, Бхагаванның шеткі және сыртқы құдіреттерін егжей-тегжейлі баяндап көрсетілген. Адвайтаның орталық ұғымы болып табылатын Майя – Бхагаванның сыртқы күші, оны Бхагаванның бір бөлігі – Параматма басқарады. Ал Брахман Бхагаванның ішінде қамтылған, ол бхакти-йогилердің медитация және түсіну нысаны болып табылады.

Карвака

Cārvāka ((Санскрит: चार्वाक) мектебі – настика немесе "гетеродокстық" философиялардың бірі. Ол табиғаттан тыс құбылыстарды қабылдамайды, материализм мен философиялық күмәнділікті басымдыққа қояды, эмпиризмді, сезімдік қабылдауды және шартты қорытындыны білімнің дұрыс көзі деп санайды. Cārvāka – құдайға сенбейтін философиялық мектеп. Онда өмірден кейінгі өмір де, жаңадан туу да жоқ, барлық болмыс – атомдар мен заттардың ғана бірігуі, ал сезімдер мен сана – эпифеномен, сондай-ақ ерік бостандығы бар деп есептеледі. Брахспати кейде Cārvāka (Локаята деп те аталады) философиясының негізін қалаушы ретінде еске алынады. Cārvāka-ның бастапқы әдебиетінің көп бөлігі, Бархаспатия сутралары (шамамен б.з.б. 600 ж.) жоғалып кеткен. Оның теориялары мен дамуы шастраларда, сутраларда және үнді эпостық поэзиясында, буддизм және джайнизм әдебиеттерінде кездесетін тарихи екіншілік әдебиеттерден жинақталған. Скептик-философ Джаяраси Бхаттаның "Таттвопаплава симха" еңбегін көптеген ғалымдар ортодокстық емес Cārvāka мәтіні деп санайды. Cārvāka философиясының кеңінен зерттелген принциптерінің бірі – дұрыс, әмбебап білімді және метафизикалық шындықтарды орнату құралы ретінде қорытындыдан бас тарту. Яғни, Cārvāka эпистемологиясы бойынша, егер біреу байқаулар немесе шындықтар жиынтығынан бір шындықты шығарса, күмәнді мойындауы керек; қорытынды білім шартты болып табылады.

Шаивизм

Шаивизмнің ертедегі тарихын анықтау қиын. Дегенмен, "Светасватара Упанишад" (б.з.д. 400 – 200 жылдары) Шаивизмнің жүйелі философиялық тұжырымының ең алғашқы мәтіндік жазбасы саналады. Шаивизм әртүрлі философиялық мектептермен ұсынылған, оның ішінде екілік емес (абхеда), екілік (бхеда) және екілік емес, бірақ екілікті қамтитын (бхедабхеда) көзқарастар бар. Видьяранья өз еңбектерінде Шива ой-пікірінің үш негізгі мектебін атап көрсетеді: Пашупата Шаивизмі, Шива Сиддхантасы және Пратьябхижня (Кашмир Шаивизмі).

Пашупата шаивизм

Пашупата шивизмі (Пашупата, "Пашупатидің") – шивалық мектептердің ең көнесі. Пашупата сектасының философиясын біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Лакулиш жүйелендірді. Пашупатидегі пашу – әсерді (немесе жаратылған әлемді) білдіреді, бұл сөз сыртқы бір нәрсеге тәуелділікті көрсетеді. Ал, пати – себепті (немесе бастау принципін) білдіреді, бұл сөз Әлемнің себебі, пати немесе билеуші – Иені көрсетеді. Пашупаталар ең жоғарғы Тұлғаға құлшылық ету туралы ілімдерімен танымал Вайшнав теологиясын мақұлдамады, себебі кез келген нәрсеге тәуелділік – азабының тоқтауына және басқа да қажетті мақсаттарға жетудің жолы бола алмайды. Олар тәуелділікте қалып, тәуелсіздікке ұмтылатындардың құтылуға жете алмайтынын мойындады, өйткені олар өзінен басқа бір нәрсеге тәуелді болады. Пашупаталардың пікірінше, "барлық азаптың тұқымынан" арылғанда, "Өз-өзі" Жоғарғы Тәңірдің қасиеттерін иеленеді. Пашупаталар жаратылған әлемді сезімсіз және сезімді деп екіге бөлді. Сезімсіз – санасыз және демек, сезімтал немесе саналыға тәуелді. Сезімсіз әсерлер мен себептерге одан әрі бөлінді. Әсерлер он түрлі болды: жер, төрт элемент және олардың қасиеттері, түс және т.б. Себептер он үш түрлі болды: танудың бес мүшесі, әрекет етудің бес мүшесі, үш ішкі мүше, ақыл, эго және тану принципі. Осы сезімсіз себептер Өз-өзінің өзіне-өзіне дұрыс емес сәйкестендіруіне жауапты деп есептелді. Пашупатада құтқарылу – ақыл арқылы Құдаймен Өз-өзінің бірігуін білдіреді.

Шайва Сиддханта

Нормативтік тантрикалық шивизм саналатын Шива Сиддхантасы, тантрикалық шивизмнің нормативтік рәсімдерін, космологиясын және теологиялық санаттарын ұсынады. Екіұстанымды философия болғандықтан, Шива Сиддхантасының мақсаты – Шиваның құдайылық кеңшілігі арқылы онтологиялық тұрғыдан ерекше Шиваға айналу. Бұл дәстүр кейін тамил саива қозғалысымен бірігіп, Шива Сиддхантасының ұғымдарын Наянарлардың бхакти поэзиясында көруге болады.

Кашмир шайвизмі

Кашмир шайвизмі сегізінші немесе тоғызыншы ғасырларда Кашмирде пайда болды және он екінші ғасырдың соңына дейін философиялық және теологиялық жағынан маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Әртүрлі ғалымдар оны моникалық идеализм (абсолюттік идеализм, теистік монизм, реалистік идеализм, трансценденттік физикализм немесе нақты монизм) деп жіктейді. Бұл Трикадан және оның философиялық тұжырымы Пратьябхижнядан тұратын шайвизм мектебі. Кашмир шайвизмі мен Адвайта Веданта екеуі де жалпыға ортақ санаға (Чит немесе Брахман) басымдық беретін екілік емес философиялар болғанымен, Кашмир шайвизмінде Адвайтадан өзгеше, барлық нәрсе осы Сананың көрінісі болып табылады. Бұл Кашмир шайвизмінің көзқарасы бойынша құбылыстық әлемнің (Шакти) нақты екенін, ол бар және Санада (Чит) өмір сүреді дегенді білдіреді. Ал Адвайта Брахманды шындық (таза сана) деп санайды, ол әрекетсіз (нискрия) және құбылыстық әлем – тек сыртқы көрініс (мая). Кашмир шайвизмі бойынша адам өмірінің мақсаты – даналық, йога және құдайдың кеңшілігі арқылы Шивамен немесе Әлемдік Санамен бірігу немесе Шивамен арадағы бұрыннан бар болған бірлікті сезіну.