Кіріспе

Грек мифологиясында ағаш жылқы – мифологиялық Троялық ат. Троя соғысында гректер Троя қаласына кіру және соғысты жеңіспен аяқтау үшін қолданған ағаштан жасалған ат. Троялық ат Гомердің "Илиадасында" еске алынбайды, поэма соғыс аяқталмас бұрын бітеді, ал "Одиссеяда" одан қысқаша ғана айтылады. Бірақ Вергилийдің "Энеидасында" 10 жылдық қамалдан кейін гректер Одиссейдің бұйрығымен үлкен ағаш ат жасап, оның ішінде Одиссейдің өзі басқаратын таңдаулы әскерлерді жасырды. Гректер теңізге шығып кеткендей түр көрсетті, ал троялықтар жеңіс нысаны ретінде атын қалаға алып кірді. Түнде грек әскері аттан шығып, қараңғыда қайтып келген грек армиясының қалған бөлігі үшін қақпаны ашты. Гректер қалаға еніп, оны қиратты, соғыс аяқталды. Метафоралық тұрғыдан алғанда, "Троялық ат" – жауды қауіпсіз бекініске немесе орынға шақыруға мүмкіндік беретін кез келген хитролық немесе амал. Пайдаланушыларды оны өз еркімен іске қосуға итермелейтін қауіпті компьютерлік бағдарлама да "Троялық ат" немесе жай ғана "Троян" деп аталады. Оқиғаның қазірге дейін сақталған ең басты көне дереккөз – Вергилийдің "Энеидасы", Август дәуіріндегі латындық дастан. Бұл оқиға "Кіші Илиада" және "Трояның тонау" эпостық циклдерінің бір бөлігінде кеңінен сипатталған, бірақ олар тек фрагменттер мен тұжырымдамалар түрінде жеткен. Одиссей Троялық атты салудың басты ұйымдастырушысы болғандықтан, ол Гомердің "Одиссеясында" да еске алынады. Грек дәстүрінде атты "ағаш жылқы" деп атайды (δουράτεος ἵππος, douráteos híppos гомерлік/иониялық грек тілінде (Одиссея 8.512); δούρειος ἵππος, doúreios híppos аттикалық грек тілінде). Диктис Кретенсистің баяндамасында, Троялық атты салу идеясы Геленадан келген, ол гректер Афинаға ағаштан жасалған жылқыны сыйға тартуы керек екенін болжады.

Фактикалық түсіндірмелер

Троялық жылқы туралы әңгіме кейінгі ақындардың Троядағы қоршау машиналарын тарихи жағдайда қолдануын шығармашылықпен қате түсінуінен туындаған болуы мүмкін деп болжанады. Әскери техниканы атау үшін жануарлардың аттары жиі қолданылады, мысалы, римдік онгер және қола дәуіріндегі түрлі ассириялық қоршау машиналарын, олар көбінесе жалындаған жебелерден қорғану үшін ылғалданған жылқы терілерімен жабылған. 2-ші ғасырда өмір сүрген Паузаний өзінің «Греция сипаттамасы» атты кітабында: «Эпейдің туындысы – троялық қабырғада тесік жасау үшін ойлап табылған құрал екені, фригийліктерге ешқандай ақымақтық танытпағандардың барлығына мәлім», – деп жазған; «фригийліктер» деп ол троялықтарды білдірген. Кейбір авторлар бұл сыйлықтың ішінде сарбаздар жасырылған кеме болуы мүмкін екенін ұсынады. Атқа адамдарды отырғызу үшін қолданылатын сөздер ежелгі грек авторларының кемеге адамдарды мінгізуін сипаттаған сөздермен үйлеседі және Троя сагасының басында Парис кемелерін салғанмен, соңында жылқыны салған арасындағы ұқсастықтарды атап өтуге болады; «Одиссеяда» кемелер бір рет «теңіз жылқылары» деп аталады. Бұл көзқарас жақында теңіз археологиясынан қолдау тапты: ежелгі мәтіндер мен бейнелер гректердің ат басымен безендірілген финикиялық сауда кемелерінің түрін көрсетіп, оларды «гиппос» (жылқы) деп атаған. Бұл кемелер б.з.д. 1-мыңжылдықтың басында Левант аймағында кең таралып, бағалы металдарды тасымалдау және соғыс аяқталғаннан кейін көлеңке беру үшін қолданылған. Кносс сарайынан б.з.д. 1200 жылға жатпайтын мөрдегі кеме мен ескекшілерді, үстіне ат бейнесін бейнелейтін сурет, бастапқыда теңіз арқылы жылқы тасымалын көрсету деп түсіндірілген, шын мәнінде осы кемелермен байланысты болуы мүмкін және тіпті Троялық жылқы оқиғасының алғашқы (әдебиетке дейінгі) бейнесі деп қарастырылуы мүмкін. Фриц Шахермейр алғаш ұсынған теория бойынша, Троялық жылқы – Троя қабырғаларын қиратып, гректерге кіруге мүмкіндік берген күшті жер сілкінісінің метафорасы. Оның теориясында жылқы – теңіз құдайы, сонымен қатар жылқы мен жер сілкінісінің құдайы Посейдонды бейнелейді. Бұл теорияны археологиялық қазбалардың VI Трояның жер сілкінісінен зардап шеккені туралы мәліметтері растайды.

Қазіргі кездегі метафоралық қолданыс

"Троялық жылқы" термині метафоралық түрде кез келген алдау немесе стратегияны білдіреді, оның көмегімен нысана өзін қорғаған жеріне дұшпанды шақырып алады; немесе сыртқы түрімен алдап, жаман ниетін жақсы мінезбен жасырады; алдамшылықпен іштен құлатуға ұмтылады.

Көркемдік бейнелеулер

Троялық жылқы эпизодының алғашқы әдеби сипаттамаларынан бұрынғы немесе сол дәуірдегі бейнелі суреттері, оқиғаның замандас көрермендері тарапынан қабылдануын түсінуге көмектеседі. Троялық жылқының ежелгі (б.з.д. 480 жылға дейін) бейнелерінің өте аз ғанасы сақталған. Ең ертесі – б.з.д. 700 жылға жуық датырланған беотиялық фибула. Басқа ерте бейнелер грек аралдары Миконос және Тинос аралынан табылған екі рельефтік питоста кездеседі, олардың екеуі де шамамен б.з.д. 675-650 жылдар аралығында жасалған. Миконостағы (суретті қараңыз) бейнелі сурет Миконос құмырасы деп белгілі. Тарихшы Майкл Вуд Миконос құмырасын б.з.д. VIII ғасырға, дәстүр бойынша Гомерге жатқызылатын жазбаша есептерден бұрынғы кезеңге жатқызады және бұл Троялық жылқы туралы әңгіме сол есептер жазылғанға дейін болғандығының дәлелі деп санайды. Троялық жылқының басқа архаикалық бейнелері б.з.д. 560 жылға жататын коринфтік арифаллоста да кездеседі. Б.з.д. 400 жылға жуық датырланған аттикалық қызыл фигуралы кратер фрагменті гректердің Троялық жылқыдан түсіп жатқан көрінісін бейнелейді, ол ағаштан жасалған қақпақ есік арқылы көрсетілген.