Кіріспе
Грек мифологиясында ағаш жылқы – мифологиялық Троялық ат. Троя соғысында гректер Троя қаласына кіру және соғысты жеңіспен аяқтау үшін қолданған ағаштан жасалған ат. Троялық ат Гомердің "Илиадасында" еске алынбайды, поэма соғыс аяқталмас бұрын бітеді, ал "Одиссеяда" одан қысқаша ғана айтылады. Бірақ Вергилийдің "Энеидасында" 10 жылдық қамалдан кейін гректер Одиссейдің бұйрығымен үлкен ағаш ат жасап, оның ішінде Одиссейдің өзі басқаратын таңдаулы әскерлерді жасырды. Гректер теңізге шығып кеткендей түр көрсетті, ал троялықтар жеңіс нысаны ретінде атын қалаға алып кірді. Түнде грек әскері аттан шығып, қараңғыда қайтып келген грек армиясының қалған бөлігі үшін қақпаны ашты. Гректер қалаға еніп, оны қиратты, соғыс аяқталды. Метафоралық тұрғыдан алғанда, "Троялық ат" – жауды қауіпсіз бекініске немесе орынға шақыруға мүмкіндік беретін кез келген хитролық немесе амал. Пайдаланушыларды оны өз еркімен іске қосуға итермелейтін қауіпті компьютерлік бағдарлама да "Троялық ат" немесе жай ғана "Троян" деп аталады. Оқиғаның қазірге дейін сақталған ең басты көне дереккөз – Вергилийдің "Энеидасы", Август дәуіріндегі латындық дастан. Бұл оқиға "Кіші Илиада" және "Трояның тонау" эпостық циклдерінің бір бөлігінде кеңінен сипатталған, бірақ олар тек фрагменттер мен тұжырымдамалар түрінде жеткен. Одиссей Троялық атты салудың басты ұйымдастырушысы болғандықтан, ол Гомердің "Одиссеясында" да еске алынады. Грек дәстүрінде атты "ағаш жылқы" деп атайды (δουράτεος ἵππος, douráteos híppos гомерлік/иониялық грек тілінде (Одиссея 8.512); δούρειος ἵππος, doúreios híppos аттикалық грек тілінде). Диктис Кретенсистің баяндамасында, Троялық атты салу идеясы Геленадан келген, ол гректер Афинаға ағаштан жасалған жылқыны сыйға тартуы керек екенін болжады.
the mythological Trojan Horse
In Greek mythology, the Trojan Horse was a wooden horse said to have been used by the Greeks during the Trojan War to enter the city of Troy and win the war. The Trojan Horse is not mentioned in Homer's Iliad, with the poem ending before the war is concluded, and it is only briefly mentioned in the Odyssey. But in the Aeneid by Virgil, after a fruitless 10 year siege, the Greeks constructed a huge wooden horse at the behest of Odysseus, and hid a select force of men inside, including Odysseus himself. The Greeks pretended to sail away, and the Trojans pulled the horse into their city as a victory trophy. That night, the Greek force crept out of the horse and opened the gates for the rest of the Greek army, which had sailed back under the cover of darkness. The Greeks entered and destroyed the city, ending the war. Metaphorically, a "Trojan horse" has come to mean any trick or stratagem that causes a target to invite a foe into a securely protected bastion or place. A malicious computer program that tricks users into willingly running it is also called a "Trojan horse" or simply a "Trojan". The main ancient source for the story still extant is the Aeneid of Virgil, a Latin epic poem from the time of Augustus. The story featured heavily in the Little Iliad and the Sack of Troy, both part of the Epic Cycle, but these have only survived in fragments and epitomes. As Odysseus was the chief architect of the Trojan Horse, it is also referred to in Homer's Odyssey. In the Greek tradition, the horse is called the "wooden horse" (δουράτεος ἵππος douráteos híppos in Homeric/Ionic Greek (Odyssey 8.512); δούρειος ἵππος, doúreios híppos in Attic Greek). In Dictys Cretensis' account, the idea of the Trojan Horse's construction comes from Helenus, who prophesies that the Greeks must dedicate a wooden horse to Athena.
Фактикалық түсіндірмелер
Троялық жылқы туралы әңгіме кейінгі ақындардың Троядағы қоршау машиналарын тарихи жағдайда қолдануын шығармашылықпен қате түсінуінен туындаған болуы мүмкін деп болжанады. Әскери техниканы атау үшін жануарлардың аттары жиі қолданылады, мысалы, римдік онгер және қола дәуіріндегі түрлі ассириялық қоршау машиналарын, олар көбінесе жалындаған жебелерден қорғану үшін ылғалданған жылқы терілерімен жабылған. 2-ші ғасырда өмір сүрген Паузаний өзінің «Греция сипаттамасы» атты кітабында: «Эпейдің туындысы – троялық қабырғада тесік жасау үшін ойлап табылған құрал екені, фригийліктерге ешқандай ақымақтық танытпағандардың барлығына мәлім», – деп жазған; «фригийліктер» деп ол троялықтарды білдірген. Кейбір авторлар бұл сыйлықтың ішінде сарбаздар жасырылған кеме болуы мүмкін екенін ұсынады. Атқа адамдарды отырғызу үшін қолданылатын сөздер ежелгі грек авторларының кемеге адамдарды мінгізуін сипаттаған сөздермен үйлеседі және Троя сагасының басында Парис кемелерін салғанмен, соңында жылқыны салған арасындағы ұқсастықтарды атап өтуге болады; «Одиссеяда» кемелер бір рет «теңіз жылқылары» деп аталады. Бұл көзқарас жақында теңіз археологиясынан қолдау тапты: ежелгі мәтіндер мен бейнелер гректердің ат басымен безендірілген финикиялық сауда кемелерінің түрін көрсетіп, оларды «гиппос» (жылқы) деп атаған. Бұл кемелер б.з.д. 1-мыңжылдықтың басында Левант аймағында кең таралып, бағалы металдарды тасымалдау және соғыс аяқталғаннан кейін көлеңке беру үшін қолданылған. Кносс сарайынан б.з.д. 1200 жылға жатпайтын мөрдегі кеме мен ескекшілерді, үстіне ат бейнесін бейнелейтін сурет, бастапқыда теңіз арқылы жылқы тасымалын көрсету деп түсіндірілген, шын мәнінде осы кемелермен байланысты болуы мүмкін және тіпті Троялық жылқы оқиғасының алғашқы (әдебиетке дейінгі) бейнесі деп қарастырылуы мүмкін. Фриц Шахермейр алғаш ұсынған теория бойынша, Троялық жылқы – Троя қабырғаларын қиратып, гректерге кіруге мүмкіндік берген күшті жер сілкінісінің метафорасы. Оның теориясында жылқы – теңіз құдайы, сонымен қатар жылқы мен жер сілкінісінің құдайы Посейдонды бейнелейді. Бұл теорияны археологиялық қазбалардың VI Трояның жер сілкінісінен зардап шеккені туралы мәліметтері растайды.
Қазіргі кездегі метафоралық қолданыс
"Троялық жылқы" термині метафоралық түрде кез келген алдау немесе стратегияны білдіреді, оның көмегімен нысана өзін қорғаған жеріне дұшпанды шақырып алады; немесе сыртқы түрімен алдап, жаман ниетін жақсы мінезбен жасырады; алдамшылықпен іштен құлатуға ұмтылады.
Көркемдік бейнелеулер
Троялық жылқы эпизодының алғашқы әдеби сипаттамаларынан бұрынғы немесе сол дәуірдегі бейнелі суреттері, оқиғаның замандас көрермендері тарапынан қабылдануын түсінуге көмектеседі. Троялық жылқының ежелгі (б.з.д. 480 жылға дейін) бейнелерінің өте аз ғанасы сақталған. Ең ертесі – б.з.д. 700 жылға жуық датырланған беотиялық фибула. Басқа ерте бейнелер грек аралдары Миконос және Тинос аралынан табылған екі рельефтік питоста кездеседі, олардың екеуі де шамамен б.з.д. 675-650 жылдар аралығында жасалған. Миконостағы (суретті қараңыз) бейнелі сурет Миконос құмырасы деп белгілі. Тарихшы Майкл Вуд Миконос құмырасын б.з.д. VIII ғасырға, дәстүр бойынша Гомерге жатқызылатын жазбаша есептерден бұрынғы кезеңге жатқызады және бұл Троялық жылқы туралы әңгіме сол есептер жазылғанға дейін болғандығының дәлелі деп санайды. Троялық жылқының басқа архаикалық бейнелері б.з.д. 560 жылға жататын коринфтік арифаллоста да кездеседі. Б.з.д. 400 жылға жуық датырланған аттикалық қызыл фигуралы кратер фрагменті гректердің Троялық жылқыдан түсіп жатқан көрінісін бейнелейді, ол ағаштан жасалған қақпақ есік арқылы көрсетілген.