Кіріспе

Бір ислам мемлекеті астындағы барлық мұсылмандарды қолдаған қозғалыс. Пан-исламизм (الوحدة الإسلامية) – мұсылмандардың бір ислам елі немесе мемлекеті – көбінесе халифат – немесе ислам қағидаларына негіделген халықаралық ұйым астындағы бірлігін жақтаған саяси қозғалыс. Пан-исламизмді Осман империясы 19-ғасырдың соңғы ширегінде сұлтан Абдул Хамид II батыстың ықпалына қарсы тұру және исламның бірігуін дамыту мақсатымен ілгерілетті. Пан-исламизм, мысалы, пан-арабизм сияқты пан-ұлттық идеологиялардан өзгешелігі – үмметті (мұсылман қауымын) адалдық пен жұмылдырудың басты орталығы ретінде қарастырады, соның ішінде Құран мен Суннаның үйретіктерімен басшылыққа сүйенетін Таухид сенімін қамтиды, ал этникалық және нәсілдік айырмашылықтарды негізгі біріктіруші факторлар ретінде қарастырмайды. Пан-исламизм қозғалысының негізгі қайраткерлері – Джамал әл-Дин Афгани (1839–1897), Мұхаммед Абдух (1849–1905) және Сайид Рашид Рида (1865–1935) болды; олар мұсылман жерлеріне еуропалықтардың енуіне қарсы колониялық күресте белсенділік танытты. Олар сондай-ақ мұсылмандарды империялық үстемдікке қарсы жұмылдырудың ең күшті күші деп санайтын исламдық бірлікті нығайтуға ұмтылды. Ибн Саудтың Арабия түбегін бағындыруынан кейін пан-исламизм бүкіл ислам әлемінде күшейді. ХХ ғасырдың екінші жартысында пан-исламистер араб әлеміндегі Насеризм және Баасизм сияқты солшыл ұлтшыл идеологиялармен бәсекелесті. 1960-1970 жылдардағы суық соғыстың қақпасында Сауд Арабиясы және мұсылман әлеміндегі одақтас елдер коммунистік идеологияның таралуын тоқтату және кеңестік ықпалдың өсуін шектеу үшін пан-исламистік күреске жетекшілік етті.

Шығу тегі

Көптеген ғалымдар пан-исламизмнің ілімдері Ислам Ибериясы, Сицилия әмірлігі, Оқ дәуірі империялары (Осман, Сафави және Моғол империялары) және бірнеше мұсылман сұлтандықтары мен мемлекеттері кезінде, мұсылман билігінде мұсылман емес халқының болуына және жұмыс істеуіне қарамастан, байқалуы мүмкін дейді. 18 ғасырда исламдық тазалықты жаңғыртуға бағытталған бірнеше қозғалыс пайда болды. Олардың ішінде үш жетекші діни реформатордың – Делилік Шах Вали Алла (1702–1763), араб Мұхаммед ибн Абд әл-Уахаб (1703–1792) және нигериялық Усман дан Фодио (1755–1816) – жаңғыру қозғалыстары қазіргі заманғы пан-исламизмнің алғабасы ретінде кеңінен танылған. Бұл қозғалыстар тазалық реформаларын талап еткенімен, мұсылман әлемінің халықаралық жағдайына саяси көңіл бөлмеді және Батыс қауіп-қатеріне қарсы күресу үшін толыққанды пан-исламизм бағдарламаларын жасаған жоқ. Халықаралық исламдық бірлік құруды талап етпегендіктен, олардың идеялары мен әсері Батыс Африка, Арабия және Оңтүстік Азияның жергілікті аймақтық шеңберлерімен шектелді. Әртүрлілігіне қарамастан, осы он сегізінші ғасырдың мұсылман реформаторлары құлдыраған моральды айыптауда және Киелі кітапқа негізделген ізгілікті жаңғыртуға шақыруда бірікті. Осы қозғалыстардан шабыт алған ислам реформаторлары 19 ғасырдың басында мұсылман әлемінің алдында тұрған дағдарысты жеңу үшін жаңа стратегияларды қабылдады, осы кезеңнің қарқынды өзгеруіне бейімделу арқылы. Олардың ұсынған тәсілдері енді технологиялық дамыған Батыс қоғамдық прогресіне ашық құрмет көрсету мен, Киелі кітаптарға негізделген, идеалды ислам мәдениетінің аксиомалық басымдығы негізінде оны толығымен қабылдамау арасында ауытқып жатты. Ерте колониялық Мысырдың екі көрнекті ғалымы – Абд әл-Рахман әл-Жабарти (1825 жылы қайтыс болған) және Рифаа әл-Тахтауи (1872 жылы қайтыс болған) осы зияткерлік бағыттарды бейнеледі. Рифаа әл-Тахтауи біріншісін, ал Абд әл-Рахман әл-Жабарти екіншісін, Киелі кітапқа бағытталған көзқарасты бейнеледі.

XIX ғасырдың аяғы

Қазіргі заманда панисламизмді мұсылман елдеріндегі отаршылдыққа қарсы тұру үшін мұсылмандар арасында біріккендікке ұмтылған Джамал әл-Дин әл-Афгани жақтады. Афгани ұлтшылдық мұсылман әлемін бөліп тастайды деп қорқып, мұсылман бірлігі этникалық ерекшеліктен гөрі маңыздырақ деп есептеді. Оны кейде "либералды" деп сипаттағанмен, әл-Афгани конституциялық үкіметті жақтаған жоқ, тек "шетелдіктерге бағынышты немесе немқұрайлы билеушілерді құлатып, олардың орнына күшті және патриоттық адамдарды келтіруді" көздеді. Оның Парижде шығарылатын газетінің теориялық мақалаларын зерттеген біографының айтуынша, онда "саяси демократияны немесе парламентаризмді қолдайтын" ештеңе болған жоқ.

ХХ ғасырдың басында

Ислам заңгері Мұхаммед Рашид Рида – Абдух пен Афганидің шәкірті – екінші жағынан, исламның ерте дәуірлеріне деген ностальгиясымен шабыттанған, империализмге ашық қарсы болған және пуритандық революцияның жақтасы болды. Риданың пікірінше, мемлекеттік қолдау көрсеткен ғалымдар мұсылман үмметі арасында исламның ерте дәстүрлерін қайта жаңғыртуға немқұрайлы қарады. Ол ислам қауымдастығының бірігуі тек шариғат (ислам заңы) негізінде құрылған ислам халифатын қалпына келтіру арқылы ғана мүмкін болады деп сенді. Оның ықпалды «Аль-Манар» ислам журналы британдықтарға қарсы бүлік шығаруды, сондай-ақ салафийет принциптеріне негізделген исламдық қайта жаңғыруды насихаттады. Өзін Афгани мен Абдухтың пан-исламдық қозғалысының жалғасы ретінде таныстырған Рида арабтар басқаратын ислам халифатын қайта жаңғыртуға және мұсылмандарды реформалауға негізделген пан-исламдық жобаны ұсынды. 1920 жылдары Рида өзінің танымал «Әл-Хилафа әу әл-Имама әл-Узма» («Халифат немесе Жоғары Имамат») трактатында ислам мемлекетінің толық доктринасын қалыптастырды. Ол мұсылмандар арасында батыстық идеялардың кеңінеюіне қарсы шығып, тек исламға оралу ғана қазіргі заманда мұсылмандардың лайықты орнын қалпына келтіретінін айтты. Рашид Рида мен оның ізбасарлары басқарған пан-исламдық желілер исламист қозғалыстарының кейінгі дамуында маңызды рөл атқарды. Риданың салафий қозғалысы исламдық ынтымақты жақтады, ол шариғат (ислам заңдары) орнату үшін әлеуметтік-саяси күресті қамтыды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Рида мен оның шәкірттері секуляристер мен ұлтшылдардың басты қарсыластарына айналды және демократиялық идеялардың барлық түрлерін қатаң сынады. Өзінің пан-исламдық көзқарасын баяндап, Рашид Рида 1902 жылы «Аль-Манар» журналында былай деп жазды: «Қысқасы, менің исламдық біртүлік деп түсінгенім – ғалымдар мен беделді тұлғалар арасындағы басшылар (ахл әл-Хал уәл-'ақд) жиналып, Құдайдың заңының терең тамырланған принциптеріне негізделген, уақыттың қажеттіліктеріне сай, қолдануға оңай және келіспеушіліктерден (хилаф) құтылған ережелер жинағын жасауы керек. Содан кейін Жоғарғы Имам мұсылмандардың билеушілеріне оны қолдануға бұйырады (әл-'амал бихи)». Бұл жылдары пан-исламдық қозғалыстың маңыздылығының артуын бағалау үшін Лотроп Стоддард 1921 жылы шығарған «Исламның жаңа әлемі» атты кітабында пан-исламдық баспасөздің өсуін қарастырып, «1900 жылы барлық ислам әлемінде 200-ден аспайтын үгіт-насихат журналы болды», – деп жазды, бірақ «1906 жылы 500-ден асты, ал 1914 жылы 1000-нан асты».

Осман империясынан кейінгі кезең

1924 жылы Халифат жойылғаннан кейін, панисламизм Рашид Рида идеяларымен шабыттандырылып, Исламдағы дәстүрлі және реформалық қозғалыстардың мұсылман халқын біріктірді. Рида басқарған реформалық қозғалыстар неғұрлым фундаменталистік және сөзжүйелік болып, салафтардың идеалданған дәуіріне адалуға және жоғалған дәстүрлерді қайта жаңғыртуға ұмтылды. Рашид Риданың әлеуметтік-саяси көзқарастары реформалық, салафи және панисламист қозғалыстардың ілімдерінің тоғысуын көрсетеді. 1920 жылдары Рида мен оның салафи шәкірттері «Жас мұсылман ерлер қауымдастығын» (YMMA) құрды; либералды ағымдар мен батыс мәдениетіне қарсы күреске шыққан, ықпалды исламист жастар ұйымы. Бұл түрлі ислами революциялық қозғалыстардың өсуіне қолайлы жағдай жасады. Әбу әл-Ала Маудуди мен Аятолла Хомейни исламды біріктіріп, күшті ететін дәстүрлі шариғатқа оралу қажеттігін баса көрсетті. Исламдағы экстремизм 7 ғасырдағы харижиттерге дейін жетеді. Олардың негізінен саяси ұстанысынан, басқа сунниттік және шиит мұсылмандарынан ерекшеленетін экстремалды ілімдерді дамытты. Харижиттер, әсіресе, такфирге қатысты радикалды көзқарастарымен белгілі болды, олар басқа мұсылмандарды күпірлікке айыптап, оларды өлімге лайық деп санады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі отаршылдықтан азат ету кезеңінде араб ұлтшылдығы исламизмді көлеңкеге түсірді, ол ұлтшылдықты исламға қарсы деп айыптады. Араб әлемінде секулярлық пан-арабтық партиялар – Баас және Насеристік партиялар – дерлік барлық араб елдерінде таралды және Мысыр, Ливия, Ирак және Сирияда билікті бағындырды. Исламшылдар қатыгез репрессияға ұшырады; оның маңызды ойшылы Сайыд Кутб түрмеге қамалды, азапталды және кейін өлім жазасына кесілді. Мысыр президенті Насер мұсылман бірлігі идеясын араб ұлтшылдығына қауіп деп қарады. 1950 жылдары Пәкістан үкіметі көптеген басқа мұсылман елдері сияқты мұсылман ынтымақтастығын қолдады, бірақ Пәкістанның күш-жігері Бағдад келісіміне қатысуымен және Палестина-Израиль қақтығысы аясында батыстық дипломатиялық қатынастармен қиындыққа тап болды, бірақ кейін қарым-қатынастар жақсарды. Көптеген мұсылман елдері Пәкістанның мұсылман әлемінің жетекшілігіне ұмтылып, басқа мұсылман мемлекеттерімен қарым-қатынаста батыс державаларына көмектесуді көздеп отырғанын күдіктенді.

Алты күндік соғыс

Алты күндік соғыста араб әскерлерінің жеңілісінен кейін, исламизм мен пан-исламизмнің ұлтшылдық пен пан-арабизмге қарағандағы танымалдылығы төмендеді. 1960 жылдардың соңындағы мұсылман әлеміндегі саяси оқиғалар көптеген мұсылман мемлекеттерін бұрынғы көзқарастарынан бас тартып, Пәкістанның мұсылман бірлігіне қол жеткізу мақсатына жағымды жауап беруге ықпал етті. Насер пан-исламизм платформасына қарсылығынан бас тартты, және осы оқиғалар 1969 жылы Рабатта мұсылман мемлекеттері басшыларының алғашқы саммитін өткізуге жағдай жасады. Бұл саммит ақырында Ислам ынтымақтастық ұйымы деп аталған тұрақты ұйымға айналды.

1979 жылдан кейін: Иран революциясы мен Ауғанстан джихады

1979 жылы Иран төңкерісі шаһ Мұхаммед Реза Пахлавиді биліктен ығыстырды. Он жыл өткен соң, 1989 жылы Ауғанстан моджахедтері, АҚШ-тың айтарлықтай қолдауымен, Кеңес Одағын Ауғанстаннан қуғызды. Маудуди және Мұсылман бауырластығы сияқты пан-исламдық сунниттер жаңа халифат құруды, кем дегенде, ұзақ мерзімді жоба ретінде қолдады. Шииттік көшбасшы Рухолла Хомейни де біріккен исламдық мемлекетті қолдады, бірақ оның басында (шииттік) фикх (факих) білімі бар діни ғалым болуын қалаған. Бұл оқиғалар бүкіл әлемдегі исламшыларды жігерлендіріп, мұсылман халқы арасында олардың беделін арттырды. Таяу Шығыста, әсіресе Мысырда, Мұсылман бауырластығының түрлі тармақтары зайырлы ұлтшыл немесе монархиялық мұсылман үкіметтеріне күшті қарсылық көрсетті. Пакистанда Джамаат-э-Ислами, әсіресе ММА құрылғаннан бері, халықтың қолдауын алды, ал Алжирде FIS 1992 жылы өткізілмеген сайлауда жеңіске жетеді деп күтілді. Кеңес Одағының құлауынан бері Хизб-ут Тахрир Орталық Азияда пан-исламдық күш ретінде пайда болды және соңғы бес жылда араб әлемінен де қолдау тапты. Пан-исламизмнің жақындағы жақтасы – Түркияның бұрынғы премьер-министрі және Millî Görüş қозғалысын құрған Нецметтин Ербакан, ол Пан-Ислам одағы (İslam Birliği) идеясын жақтады және өзінің үкіметінде осы мақсатқа жету үшін қадамдар жасады. Оның көзқарасы бойынша, мұсылман елдері экономикалық және технологиялық ынтымақтастық арқылы біртіндеп бірігуі керек, бұл Еуропалық Одақ сияқты, бірыңғай валюталық бірлікпен (Ислам динары), бірлескен ғарыш және қорғаныс жобаларымен, мұнай-химиялық технологияны дамытумен, аймақтық азаматтық авиация желісімен және демократиялық құндылықтарға біртіндеп келісумен мүмкін. Ұйым президенттік және министрлік деңгейінде кездесіп, ортақ ынтымақтастық жобалары бүгінге дейін жалғасып келеді. Алайда, 1997 жылдың 28 ақпанындағы «постмодернисттік төңкеріс» деп аталған оқиғадан кейін Ербақанның үкіметі құлатылып, бұл серпін бірден жоғалды.