Эстонияның Валга облысы

Вальгамаа – Эстонияның оңтүстік облысы. Валга қаласы – әкімшілік орталығы. Географиясы, шекаралары және тарихы туралы ақпарат. Эстония облыстары.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Valga County — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Эстонияның Вальга округі (немесе Вальгамаа) – бірінші деңгейдегі әкімшілік бірлік және Эстонияның 15 округінің бірі. Ол бұрынғы Валга ауданының аумағын құрайды. Аталған округ 1990 жылдың 1 қаңтарында құрылған. Вальга округінің орталығы және ең ірі қаласы – Валга, одан кейін Тõрва және Отепя қалалары. Ол елдің оңтүстік бөлігінде орналасқан және шығысында Пылва және Выру округтерімен, оңтүстігінде және батысында Латвиямен, солтүстігінде Вильянди және Тарту округтерімен шектеседі. 2022 жылғы мәлімет бойынша Вальга округінде 27 650 адам тұрады.

Жалпы

Валга округі Эстонияның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Экономикалық-географиялық және аймақтық-саяси бөлініс бойынша ол Оңтүстік-Шығыс Эстония аймағына жатады (Пылва және Вору округтерімен бірге). Тарихи байланыстар мен ландшафты бойынша округ Оңтүстік Эстония аймағына жатады (Пылва, Вору, Вильянди, Тарту және Йогева округтерімен бірге). 2014 жылдың 1 қаңтарына қарай халқының саны 30 176 адамды құрайды, округтің жалпы ауданы 2 043,53 км² (Вортсjärв ауданымен бірге – 2 046,49 км²), солтүстік-оңтүстік бағытта 65 км-ге, ал шығыс-батыс бағытта 59 км-ге созылады. Валга округі Эстонияда халық саны бойынша 12-ші, ал ауданы бойынша 14-ші орында. Аудан орталығы Валгадан қашықтық: Таллинн – 267 км, Тарту – 86 км, Вильянди – 88 км, Вору – 73 км, Пылва – 96 км, Пярну – 141 км, Нарва – 264 км және Рига – 157 км. Валга округі солтүстік-батыста Вильянди округімен, солтүстікте Тарту округімен, шығыста Пылва және Вору округтерімен шектеседі. Валга округінің оңтүстік және батысында Латвия Республикасымен шекарасы бар (102,4 км).

Орта ғасырлар

Генрихтің Ливон шежіресінен графтықтың тарихы 13 ғасырға дейін, немістер осы елді мекенді басып алған кезге дейін жететінін оқуға болады. Шежіре бойынша Үмәр өзені Эстония мен Латвия арасындағы шекара саналған. Тарихшылар Саде өзенінің шекара болып өткенін айтады, ол Тирели батпағының солтүстік бөлігі арқылы ағып, Буртнекс көліне құятын болған. Бұл аймақтың ірі Тирели батпағы мен Саде өзенінің жоғарғы ағысын қоршаған шабындықтар мен ормандар сол кезде одан да кеңірек және өткісіз болғандықтан, шекара ретінде тиімді қызмет еткен. Ежелгі (13 ғасыр) ұлттық шекара мүлдем басқа жерден өтті. Härgmäe аймағы эстондық елді мекендерге қарасты болған деп есептеуге болады, ал ұлттық шекара Саде өзенінің бастауынан басталып, орман арқылы өтіп, Коива өзенінің ең солтүстік иіліміне дейін және одан әрі өзен бойымен созылған. Каагьерве және Валга қаласының аймағы ежелгі латгалиялықтарға тиесілі болғанға ұқсайды. 13 ғасырдағы крест жорықтары мен Ежелгі Бостандық күресінен кейін Валга округі тарихи Ескі Ливонияның табиғи орталығына айналды, солтүстіктен, оңтүстіктен және шығыстан келетін маңызды жолдар осы арқылы өтіп, стратегиялық маңызға ие болды.

Қазіргі заманның басындағы кезең

Вальгаға қала құқығын 1584 жылы Польша королі Стефан Батори берген. 1783 жылғы 3 шілдеде Екатерина II Балтық провинцияларында жаңа әкімшілік тәртіп орнатты. Жаңа округ (крейс), Вальга Крейсі, негізінен Рига және Вонну крейстерінің аумақтарынан құрылды. Бұрын Рига крейсіне қарасты Валга қаласы Вальга крейсіне өтті. Вальга Крейсі он бір приходтан тұрды, олардың тоғызы қазіргі Латвия аумағында орналасқан, ал тек екеуі ғана – Люк (латыш тілінде Lugaži, неміс тілінде Luhde) және Хярґмяе (латыш тілінде Ērģeme, неміс тілінде Ermes) – қазіргі Эстония аймағына, көбінесе Вальгаға жақын жерде орналасып, жаңа крейс үшін тартымды орталыққа айналды. 1789 жылы Вальгада 891 азамат болды. Вальга крейс орталығы болғандықтан, Вальгада Сент-Джон шіркеуі салынды, сондай-ақ 1783-1786 жылдары крейс мекемелерінің ғимараты салынды (кейін ол түрмеге айналды).

Жақында болған тарих

1919 жылдың 12 ақпанында Эстония Республикасының Үкіметі Эстония Тәуелсіздік соғысы барысында алынған аумақтардан құралған Валга округінің құрылуы туралы қағида қабылдады. Ворру, Тарту және Вильянди округтерінің бірнеше бөліктері Валгаға жақын орналасқан болатын. 19 сәуірде алғашқы округ әкімі болып Карула шаруасы Жохан Курвиц сайланды. Ол 1921 жылдың шілдесіне дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін Август Сильд оның орнына келді. 1920 жылдарға дейін Хярґмяе және Валга төңірегі Эстония мен Латвияның аралас аймағына жатты, себебі нақты ұлттық шекара болған жоқ. Азаматтардың жартысы латыштар, ал қалған жартысы эстондықтар еді. 1920 жылы ұлттық шекара белгіленді, бұл халықтарды ажыратуға көмектесті. Валга округі бөлінді, нәтижесінде Эстония Пажу және Соору поместьелерінің аумақтарын, сондай-ақ Валганың көп бөлігін (тұрғындары негізінен эстондықтар болған) алды, ал қалған бөлігі Латвияға қарады.

Тәуелсіздік

Вальга округі, дерлік қазіргі түрінде, 1920 жылдың 6 қыркүйегінде құрылды, себебі Тәуелсіздік соғысының барысы мен сол кездегі жағдай Вальганың басқа округтерден бөлінуін қажет етті. 1921 жылдың 11 ақпанында Эстония үкіметі Вальга округінің аумағын бекітті. Вору округі Каагярве, Карула, Лаанеметса және Тахева приходтарын, Тарту округі Тьоллисте, Лаатре, Сангасте, Кини және Куигаци приходтарын, Вильянди округі Жёгевесте, Паткула, Кооркула, Таагепера, Леебику, Хелме, Льове және Хуммули приходтарын берді. Кейіннен бірнеше әкімшілік-аумақтық өзгерістер жасалды. 1921 жылы Паткула приходы Холдре приходынан және Тюрва қаласынан бөлінді. Бұрын Пажу приходына қарасты Пуракула 1922 жылы Валга қаласына қосылды. 1924 жылы Пажу приходы Соору приходымен біріктірілді және 1926 жылдың 2 шілдесінде ол Tõrva атауын алды. 1920-жылдардың екінші жартысынан бастап 1939 жылға дейін Вальга округінде 19 приход болды. 1939 жылы әкімшілік реформа арқылы көптеген кішігірім приходтар біріктірілді. Он приход қалды: Хелме, Хуммули, Каагярве, Карула, Куигаци, Пёдрала, Сангасте, Тахева, Тьоллисте және Ваокула.

Екінші дүниежүзілік соғыс және оккупация

1940 жылдың 8 шілдесінде оккупацияға дейінгі соңғы округ әкімі Вардь Вельнер биліктен бас тартуға мәжбүр болды. Дегенмен, 1939 жылғы әкімшілік бөлініс 1950 жылға дейін сақталды, сонда 39 округ құрылды. Олар 636 ауылдық кеңеске бөлінді. Қазіргі Валга округінің аумағы үш бөлікке бөлінді: Валга, Тюрва және Отепья аудандары. 1952 жылы Эстон КСР аумағында Таллин, Тарту және Пярну облыстары құрылды. 1959 жылы кіші аудандарды тарату басталды. Анцла, Отепья және Тюрва аудандары таратылды. Тюрва және Хаабсаар, Хелме, Куркула, Мõнсте, Ридая және Таагепера ауылдық кеңестері Валга округіне біріктірілді. Отепья қаласы мен Отепья және Пюхаярве ауылдық кеңестері Эльва ауданына біріктірілді. 1961 жылы Мõнсте Вoру ауданына қосылды. Келесі жылы, 1962 жылы Отепья және Аакре, Отепья және Палупера ауылдық кеңестері Валга округіне қайта қосылды. Бір жыл өткен соң, Пулва ауданының бір бөлігі Валга округіне қосылды. 1966 жылы Валтина ауданы қосылды, осылайша Валга округінің соңғы шекарасы белгіленді. 1989 жылдың желтоқсан айында Валга округінің бұрынғы атқару комитетінің төрағасы Уно Хайнла Эстонияның тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін алғашқы округ әкімі болып сайланды. 1990 жылдың 22 ақпанында Валга ауданының РСН атқару комитеті қайта ұйымдастырылып, Валга округінің үкіметіне айналды.

Тәуелсіздікке қайта қол жеткізу

Эстония тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін, Валга округінде үш қала (Валга, Тюрва және Отепээ) және 11 ауылдық округ құрылды: Хельме, Хуммули, Карула, Õру, Палупера, Пыдрала, Пюхаярве, Пука, Сангасте, Тахева және Тюллисте. 1999 жылдың 1 қаңтарында Отепээ қаласы мен Пюхаярве ауылдық округі біріктіріліп, жаңа Отепээ ауылдық округі құрылды. Отепээ қаласы қала құқығын сақтап қалды, бірақ ресми түрде ауылдық муниципалитет құрамына (ауылдық округке) кіреді.

Аудандық үкімет

Аудандық әкімдік (эстон тілінде: Maavalitsus) губернатор (эстон тілінде: maavanem) басқарады, ол Эстония Үкіметі тарапынан бес жыл мерзімге тағайындалады. Қазіргі таңда губернатор лауазымын Маргус Лепик атқарады.

Муниципалитеттер, елді мекендер мен халық

Валга округінде Валга (округ орталығы), Тõрва, Хелме, Хуммули, Карула, Отепээ, Палупера, Пука, Пыдрала, Сангасте, Тахева, Тõллисте және Õру қауымдастықтарын қоса алғанда 3 жергілікті муниципалитет бар.

Есеп айырысу бірліктері

Валга округінде 3 қала, 7 муниципалитет және 150 ауыл бар. # Әкімшілік бірлік Түрі Халқы (2015) Діні 2000 2011 2021 Саны % Саны % Саны % Христиандық 8,071 28.3 6,431 25.5 5,220 22.0 — Православ христиандар 2,259 7.9 2,360 9.3 2,140 9.0 — Лютерандар 5,191 18.2 3,441 13.6 2,330 9.8 — Католиктер 142 0.5 84 0.3 220 0.9 — Баптистер 194 0.7 176 0.7 310 1.3 — Куәгерлер (Иегованың) 143 0.5 112 0.4 90 0.3 — Пентикосталдар 81 0.3 67 0.2 80 0.3 — Ескі нанымдылар 6 0.02 20 0.08 — Методистер 2 0.007 1 0.003 — Адвентистер 53 0.2 34 0.1 — Басқа христиандар 76 0.3 50 0.3 Ислам 12 0.04 9 0.03 — Буддизм 13 0.05 — Басқа діндер** 103 0.4 183 0.7 300 1.3 Діні жоқ 11,500 40.3 15,576 61.7 15,740 66.4 Белгісіз*** 8,850 31.0 3,375 13.4 2,410 10.2 Жалпы халық саны* 28,536 25,226 23,720 *Эстонияның халық санағы 15 жастан асқан адамдардың діни көзқарастарын есепке алады.

Көңіл көтеру

Валга округінің ландшафты әртүрлі. Батыс бөлігі Сакала жотасының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, онда мореналық жазық ескі аңғарлармен, кейбір төбелер мен қыраттармен алмастырылған. Солтүстік бөлігіндегі ландшафт кішкентай барабан тәрізді төбелермен сипатталады, ал төменгі және ылғалды аймақтар шабындықтар мен орманмен жабылған. Тюрва-Хельме аймағындағы жер тегіс, бірақ Õhne өзені мен оның салаларының (Тиксте аңғары) аңғарларымен бөлінген. Көптеген жерлерде тау беткейлерінде субстраттың құмтасын көруге болады. Аймақ тығыз халқымен ерекшеленеді. Егістік жерлер шабындықтармен, көлдермен және аздаған орман участаларымен алмастырылған. Оңтүстік бөлігінде, Хуммули мен Таагепера маңында, кейбір төртбұрышты төбелер кездеседі. Округтің оңтүстік бөлігінде үлкен құмды алқаптар, ірі орман, батпақтар мен шұңқырлар бар. Округтің орталық бөлігінде Väike Emajõgi өзенінің аңғары солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады. Оны негізінен иілгіш мореналық ландшафты бар Валга ойпаты жалғастырады, оны төменгі аңғарлар немесе ойпат аңғарлары кесіп өтеді. Ең айқындысы – Väike Emajõgi өзенінің аңғары, онда Педели аңғары құяды. Валга ойпатының ортасында Корваның үлкен батпақты шалғыны орналасқан. Ірі егістік жерлер негізінен Сангасте мен Лаатре маңында орналасқан. Округтің ең әртүрлі және ең биік бөлігі Отепя маңында орналасқан. Ең биік нүктелері – Куутсемяги төбесі (217 м), Мегасте төбесі (214 м) және Харимяги төбесі (212 м). Мореналық ландшафт төменгі төртбұрышты төбелермен және көптеген көлдермен әртүрлі, ең үлкені және ең танымал көлі – Pühajärv. Жоталардың шеткі аймақтарындағы еңістердің айырмашылығы шағын, бірақ рельеф күрт ерекшеленеді. Валга ойпатының оңтүстік-шығысына қарай батыстан шығысқа қарай созылатын Карула төбелерін көруге болады. Төбелердің шығыс бөлігінде ерекше түрленген рельеф бар. Батысқа қарай рельеф төмендеп, Латвияда жалғасатын төменгі төбелерге айналады. Карулада көптеген көлдер бар. Ең танымал көлі – Карула Пиккярв, ол Карула төбелерінің солтүстік шетінде орналасқан. Харгла ойпаты округтің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл – таулы жерлер мен кейбір жалғыз мореналық төбелердің арасындағы біршама тегіс аймақ. Койва өзені мен Мустжое өзендерінің аңғарлары Ахеру көлімен бірге өте көркем аймақ құрайды. Округтің орманды жерлердің ауданы шамамен 114 000 гектарды құрайды, бұл Валга округі ауданының 56,7% құрайды. Қарағай және шырша – басты түрлер. Орманды алқаптар шабындықтармен, батпақтармен, шұңқырлармен және саздықтармен бөлінген. Жалпы аумақтың 7900 гектары саздықтармен жабылған, оның 5400 гектары – шұңқырлы жерлер. Ең ірі саздықтар – Рубина және Корва саздықтары.

The landscape of Valga County is various. The western part is located in the south eastern part of Sakala Upland where the moraine plain is being varied by old valleys, some hills and ridges. In the northern part the landscape is characterized by small drumlins, the low and wet areas are covered with meadows and forests. The surrounding area of Tõrva Helme is flatter but separated by the River Õhne and the valleys of its tributaries (Valley of Tikste). In many places the sandstone of the substrate can be seen on the hillsides. The territory is quite densely populated. The farmlands are varied by meadows, lakes and a few patches of forest. In the southern part, around Hummuli and Taagepera, some rolling hills can be found. In the southern part of the county, there is a large sandy area with big forests, moorlands and bogs. In the middle part of the county the valley of the River Väike Emajõgi runs from north to south. It is continued by Valga Basin with mainly flexuous moraine landscape, cut through by low valleys or basin valleys. The most noticeable is the valley of the River Väike Emajõgi where Pedeli Valley flows into. In the middle part of Valga Basin there is a large boggy meadow of Korva. Larger farmlands are mainly situated around Sangaste and Laatre. The most various and highest part of the county is located around Otepää. The highest peaks are Kuutsemägi Hill (217 m), Meegaste Hill (214 m) and Harimägi Hill (212 m). The moraine landscape is varied by low rolling hills and many lakes, the biggest and the best known lake is Pühajärv. On the edge areas of the upland the difference between the edges is small but the relief is strongly differentiated. To the south east of Valga Basin, Karula Hills can be seen heading from the west to the east. The eastern part of the hills has especially varied relief. Heading to the west, the relief becomes lower and changes into lower hills continuing in the Latvia. There are many lakes in Karula. The best known lake is Karula Pikkjärv and it is located on the northern edge of Karula Hills. Hargla Basin is located in the southern part of the county. It is a mildly flat area between the uplands with some lonely moraine hills. The Valleys of Koiva River and Mustjõe River together with the Aheru Lake form a very picturesque area. The area of forest land of the county is almost 114,000 hectares, which forms 56.7% of the area of Valga County. Pine and spruce are the main species. Forests are differentiated by meadows, moorlands, everglades and bogs. 7,900 hectares of the total area are covered with bogs, of which 5,400 hectares are moorlands. The largest bogs are Rubina and Korva Bog.

Табиғатты қорғау

Табиғат қорғау аумағы Валга округінің жалпы аумағының шамамен 20% құрайды. Қорғалатын ең маңызды табиғи нысандар – Отепээ табиғи паркі, Карула ұлттық паркі және Коива Мустжое ландшафтық сақтау аймағы. Ұлттық парктер, табиғатты қорғау аймақтары, ландшафтты қорғау аймақтары және олардың парктер, тоғайлар және дендрарийлер сияқты кіші түрлерінен тұратын 60 түрлі қорғалатын аймақ бар. Валга округіндегі және Эстониядағы ең ірісі – 22 430 га аумақты алып жатқан Отепээ табиғи паркі. Қорғалатын аумақ, соның ішінде табиғи қорықтар мен тұрақты мекендеу орындары 43 431 га құрайды. Жеке нысан ретінде 28 түпкілікті ағаш және 5 мұздық тас қорғауға алынған. Қорғаудағы ең биік ағаш – Цуура шыршысы, ол сонымен қатар Эстониядағы ең үлкен шыршы – биіктігі 29 м және айналымы 4,32 м. Ең жуан ағаш – Pühajärv соғыс емені, айналымы 6,98 м. Оңтүстік Эстониядағы ең үлкен мұздық тас Валга округінде орналасқан – айналымы 30,2 м және жер бетінен жоғары көлемі 61 м³ Helgikivi.

Субстрат

Ауданның негізі девон құмтастарынан тұрады, олар өте кеуекті, микаға бай және аз цементтелген. Орта девонның Буртниек қабатына жататын ақшыл құмтастар, саз және мергель қабаттары ауданның көп бөлігінде кездеседі. Ауданның солтүстік бөлігіндегі тар жолақта Орта девонның Арукула қабатының құмтастары көрінеді. Олар қиылыс қабаттарымен, саз тастармен және доломиттермен араласқан. Негіз төртіншілік шөгінділер жиынтығымен (мұздық, көлдік-мұздық және өзендік-мұздық) жабылған. Морена ауданның солтүстік және орталық бөліктерінде басым. Қиыршық тас, құм, саз және батпақ шөгінділері таралған. Негіздің геологиялық құрылысы күрделі (қалыңдығы 10–100 м және одан да көп). Жер асты суы 0–10 м тереңдікте, ал төбелерде одан да тереңде жатыр. Инженерлік геологиялық тұрғыдан алғанда, ауданның топырағы көбінесе жақсы жүк көтеру қабілетіне ие, бірақ жер бедері құрылыс жұмыстарына кедергі келтіруі мүмкін.

Экономика

Валга округі өнеркәсіп және ауыл шаруашылығымен қатар, танымал демалыс және спорт орталығы – Отепьясы бар аймақ. 2013 жылы Валга округіндегі орташа жалақы 729 евроны құрады (Естонияның 2013 жылғы орташа жалақысы 949 евроға қарағанда).

Кәсіпкерлік

2013 жылдың 31 желтоқсанына Вальга округінде 2717 компания (930 жеке жұмыспен айналысушы және 1787 кәсіптік ұйым), 677 коммерциялық емес ұйым және 23 қор тіркелді. Экономиканың келесі салаларында айналым орташа деңгейден жоғары болды: ағаш өңдеу және ағаш және тоғаны өнімдерін дайындау, құрылыс, тамақ өнімдері өндірісі, егін шаруашылығы, мал шаруашылығы және көтерме сауда. Туризм, әсіресе Отепээ аймағында, маңызды рөл атқарады. 2013 жылы өнімдер мен қызметтердің экспорты (142,5 млн. евро) импорттан (81 млн. евро) едәуір жоғары болды.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

2014 жылы егіс көлемі 24 123 га құрады, оның ішінде 13 554 га дәнді дақылдар, 1 236 га бұршақ дақылдары, 2 838 га рапс және шалқан рапсы, 93 га картоп, ал 38 га далалық көкөністерге арналды. 2013 жылдың соңына қарай астықтың жалпы жиналымы 40 662 тонна, бұршақ дақылдары 2 256 тонна, рапс және шалқан рапсы тұқымы 7 184 тонна, картоп 1 228 тонна және далалық көкөністер 190 тоннаны құрады.

Шамамен 24 700 бас мал болды, оның ішінде 12 100 бас мүйізді мал (оның ішінде 3 700 бас сауын сиыр), 1 200 шошқа, 7 700 қой және ешкі болды. Мүйізді мал шаруашылығының жалпы өнімі 1 233 тонна ет және 28 585 тонна сүт құрады.

Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру

Валга округіндегі стационарлық медициналық көмек AS Valga Haigla, SA Otepää Tervisekeskus және SA Tõrva Haigla мекемелерімен қамтамасыз етіледі. SA Otepää Tervisekeskus және SA Tõrva Haigla емханалық күтімге бағытталған, ал AS Valga Haigla емханалық күтіммен қатар медициналық мамандардың да көмегін ұсынады. Үш мекемеде де түрлі бейіндегі амбулаториялық мамандандырылған қызметтер көрсетіледі. Округ тұрғындарына жалпы медициналық көмек көрсету үшін 17 практикалық тізімде 15 отбасылық дәрігер (ЖД), 2 ауыстыратын дәрігер, 2 көмекші дәрігер және 19 отбасылық медбике жұмыс істейді. Отбасылық дәрігер Мерик Аусмистің 2500 науқасы бар ең ұзын практикалық тізімі бар, ол Тюрва қаласы, Хельме және Пыдрала елді мекендерін қамтиды. 6 практикалық тізімде 2000-нан астам науқас бар. Төллісте және Õру елді мекендеріндегі тізім ең қысқасы – 681 науқас. 2013 жылдың соңына дейін денсаулық сақтау округ әкімімен ұйымдастырылды, бірақ Денсаулық сақтау заңына енгізілген өзгерістерге байланысты, 2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап бұл құзырет Денсаулық сақтау басқармасына берілді. Валга округінде әлеуметтік қызметтерді ұсынатын 13 мекеме бар. Хелленурме сарайы – 390 төсек-орны бар ең ірі мекеме. Төрт мекеме коммерциялық емес ұйым, екеуі акционерлік қоғам, ал біреуі – жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде тіркелген. Қалғандары корпоративтік органдарсыз ұсталады. 2014 жылдың соңына қарай 981 адамға әлеуметтік қызмет көрсетілді, 818 төсек-орны пайдаланылды. 27 әлеуметтік жұмыскер және 294 әлеуметтік қызмет көрсетуші клиенттердің үйлерінде қызмет көрсетеді. Валга округінде 69 сарай мен қамал бар. Сангасте және Таагепера қамалы (2007–2013 жылдары Эстониядағы ең жақсы той орны) ең танымал. Туризмнің ең танымал және көп талданған орталығы – Отепья, ол 1996 жылдан бері жыл сайын 21 желтоқсаннан 20 наурызға дейін «Қысқы астана» атағын иеленеді. Отепья аймағы жаттығу лагерлері мен қысқы спорттық іс-шаралар өткізілетін көп функциялы орындардың бірі ретінде белгілі. Эстония округтері бойынша тұрғын үй қызметтерін салыстырғанда Валга округі төртінші орында (Харью, Сааремаа және Пярну округтерінен кейін) тұр. 2013 жылдың мәліметтері бойынша 77 пансионат, барлығы 826 бөлме және 2149 төсек-орны болды (статистикалық мәліметтерге сүйенген субъектілерден алынған деректер).

Stationary health care in Valga County is provided by AS Valga Haigla, SA Otepää Tervisekeskus and SA Tõrva Haigla. SA Otepää Tervisekeskus and SA Tõrva Haigla are meant for nursing care, SA Valga Haigla also offers medical specialist help in addition to nursing care. Different out patient specialist services are being offered in all three institutions. To provide general medical help for citizens of the county, there are 17 practice lists with 15 family physicians (GPs), 2 replacement physicians, 2 helping physicians and 19 family nurses. Family physician Merike Ausmees has the longest practice list of 2,500 patients, serving the areas of Tõrva Town, Helme and Põdrala Parish. There are 6 practice lists with more than 2,000 patients. Tõlliste and Õru Parish have the shortest list of 681 patients. By the end of 2013 health care was arranged by the County Governor but due to the changes in Health Care Law the competence has been forwarded to the Health Board as of 01.01.2013. There are 13 institutions offering welfare services in Valga County. Hellenurme Manor is the biggest institution with 390 bed seats. Four institutions are registered as non profit organizations, two as joint stock companies and one as a limited liability company. The rest is being maintained without corporate bodies. As of 2014, welfare services can be offered to 981 people, 818 bed seats have been occupied. 27 social workers and 294 social service providers offer services at clients` homes. There are 69 manors and castles in Valga County. Sangaste Castle and Taagepera Castle (Estonian best wedding place 2007–2013) are the most popular ones. The most well known and most visited tourism magnet is Otepää which also bears the title of Winter Capital each year from 21 December to 20 March, since 1996. The area of Otepää is known as one of the various all in one places where training camps and winter sports events are being held. When comparing accommodation services by Estonian counties, Valga County is holding the fourth position (after Harju County, Saaremaa and Pärnu County). As of 2013 there were 77 rooming houses, having altogether 826 rooms and 2,149 beds (data from subjects to statistics only).

Туризм

Валга округінде 69 сарай және қамал бар. Сангасте қамалы мен Таагепера қамалы (2007–2013 жылдары Эстониядағы ең жақсы үйлену орны) ең танымалдары. Туризмнің ең белгілі және ең көп талданған тартымдылығы – Отепээ, ол 1996 жылдан бері жыл сайын 21 желтоқсаннан 20 наурызға дейін Қысқы астана атағын иеленеді. Отепээ аймағы жаттығу лагерлері мен қысқы спорт жарыстары өткізілетін көптеген мүмкіндіктерді біріктіретін орындардың бірі ретінде танымал. Эстония округтері бойынша тұру қызметтерін салыстырғанда, Валга округі төртінші орында (Харью, Сааремаа және Пярну округтерінен кейін) тұр. 2013 жылғы мәліметтер бойынша 77 пансион болды, олардың барлығында 826 бөлме және 2149 төсек орын бар (статистикалық мәліметтерге сәйкес). Округтың ең танымал іс-шаралары – Эстония раллиі және халықаралық Валга әскери тарих фестивалі (2013 жылы Оңтүстік Эстонияның ең жақсы туристік іс-шарасы). Ең көп талданған нысандар – Куутсемей курорты және Техванди спорт орталығы. Аймақтар бойынша ең танымал туристік тартымдылықтар:

Тюрва ауданы

Төрвада: Тәуелсіздік соғысы ескерткіш бағанасы және Төрва гимназиясының паркі, Рииска және Ванамойса көлдерінің демалыс аймақтары, Тиксте ескі аңғары, Төрва би тоғайы. Хельме қауымында: Барклей де Толли мазары, Хельме қамалының қирандылары, Хельме үңгірлері, Хельме мұражайы, Хельме құрбандық көзі, Хельме үйінде эстондық фортепиано шеберлері жасаған фортепиано коллекциясы, генерал-майор Жан Сутс және Александр Яаксонның ескерткіш тастары, Таагепера зиратындағы Мац Эрделлдің шағын шіркеуі. Пыдрала қауымында: Пикассилла демалыс аймағы, Кіші Эмайоги өзені Вортсjärв көліне құяды, Хенрик Виснапуу мен Иоганн Паульдің туған жерлері. Хуммули қауымында: Куркула үңгірлері, Куркуладағы Вальджярв көлі, Удсу көлі (Эстониядағы үшінші ең терең көл), Ұлы Солтүстік соғысы кезеңінен қалған қарағай, мың жылдық зират, Хуммули шайқас алаңы.

Отепя ауданы

Отепья ауданында: Отепья қамалы, Вэйке Мунамаги төбесі, Аптекримаги төбесі, Пюхаярв көлі, Отепья Сент-Мария лютеран шіркеуі, Эстония Тәуелсіздік соғысының ескерткіш бағанасы, Техванди спорт орталығы, Марди Миллоак, Пюхаярв соғыс емені. Палупера ауданында: Палупера және Hellenurme сарай кешендері, саябақтармен бірге, Hellenurme су диірмені және демалыс орны, Миддендофф отбасының зираты. Пука ауданында: Куигаци сарайының саябағы және Куигаци ауылындағы ғимараттар, Пукадағы туған жердегі ағаштар тобы, Комси тұғыны, Аакре ауылындағы Аакре сарайының ғимараттары мен саябағы, Пука қаласы орталығындағы үйлер (Бірінші Эстон Республикасы кезеңінен банк ғимараты, теміржол станциясы және дәріхана), Воремаги төбесі, Куигаци немесе Пука қала төбесі, Кахри ауылындағы Ристимаги төбесі. Сангасте ауданында: Сангасте қамалы мен саябағы, Сангасте шіркеуі, Сангасте зираты, Сангасте қала төбесі, Харимагаги төбесі, жазушы Август Гайлиттің туған жері.

Вальга ауданы

Валгада: Валга бостандық монументі, Валга қалалық әкімдігі, Сент-Джон шіркеуі, "Нипернади" мүсіні, Стефан Батори ескерткіш тақтасы, Йоханнес Мартсон ескерткіш тақтасы, Эстонияның алғашқы Олимпиада жеңімпазы Альфред Неуланд ескерткіші, Валга теміржол вокзалы. Карула қауымында: Карула және Каагьярве сарай кешендері, Карула шіркеуі, Пиккьярве ландшафты және табиғат нысандары. Тахева қауымында: Калликуладағы қасиетті ағаштар, Харгладағы қасиетті қарағай, Циргумяе құрбандық тасы, Циргумяе құрбандық қарағайы, RMK Теллингмуэ көру мұнарасы, паркі бар Тахева сарай кешені, Ахеру көлі, Ооре қарағай ормандары, Мустайое Коива ландшафты қорғалатын аймағы. Төллісте ауданында: Пажу сарайы, Пажу ескерткіші. Õру қауымында: Лота ауылындағы Лота сарайы, Юникюла ауылындағы ақын Фридрих Кульбарстың туған жері, Приипалу ауылындағы ветеринар ғалымы Эльмар Рутстың туған жері, суретші Крисжан Тедердің туған жері, Юникюла ауылындағы Юникюла үңгірлері.

Музыка және драма

Композитор, дирижер және музыка сыншысы Александр Лете (1860–1948) қазіргі Вальга округінде дүниеге келген. 1950 жылы Төрвада халық аспаптарының мұғалімі және сыбызғы шебері Антс Таул дүниеге келді. 1995 жылдан бері Вильянди мәдениет академиясында халық аспаптары пәнін оқытады. Оның "Torupill" (1995) атты отбасылық тобы бар, ол көптеген елдерде өнер көрсеткен. Кернейші Әби Зейдер (1920–1999) Валгада дүниеге келген. Ол джаз және эстрада оркестрлерінде ойнады, сондай-ақ Эстон теледидары мен Эстон радиосының эстрада оркестрінің концертмейстері болды. Танымал дирижер Питер Лилье (1950–1993) Вальгада дүниеге келген, сонымен қатар музыкалық білімін де сол жерде алған. Лилье "Эстония" оркестрінің концертмейстері және дирижері, ал ЭРСО және Оулу қалалық оркестрінің бас дирижері болды. Ол әлемнің көптеген елдеріндегі симфониялық оркестрлерді басқарды. Мадис Койв (1929–2014) балалық шағын Төрва мен Валгада өткізді. Ол лекция оқып, ғылыми жұмыспен айналысты. Ол пьесалар, проза және радио драмаларын жазды, сонымен қатар сурет салуға қызығушылық танытты. Ол үш рет "Туглас әңгімелер сыйлығын" жеңіп алды және "Ұлттық елтаңбаның 4-дәрежелі орденімен" марапатталды. Хельмеде туған Лембит Элеме (1927–2009) Вальга округінің ең танымал актерлерінің бірі болды. Ол Жан Тумингтың "Põrgupõhja uus Vanapagan" пьесасындағы Юрка рөлімен танымал болды. Актриса Мета Луц (1905–1958) Рийдая округінде дүниеге келген. Ол өзінің мансабын "Endla" театрынан бастады, содан кейін "Estonia" және Эстон драма театрында жұмыс істеді. Актриса Сильвия Лайдла (1927–2012) Валгада дүниеге келді және сахнада елу жылдан астам уақыт өнер көрсетті, сонымен қатар фильмдерде, теледидарда және радиода ойнады. Актриса Анне Виесаар 1957 жылы Валгада дүниеге келді. Ол Ракуре театрында және "Vanalinnastuudio" студиясында жұмыс істеді. Оның ең танымал рөлдерінің бірі – "Õnne 13" телешоуындағы рөлі. Адиле Сепп – танымал актриса және "Ugala" театрының продюсері. Ол 1989 жылы Төрвада дүниеге келген. Оның ең танымал рөлі – танымал "Kättemaksukontor" телешоуындағы рөлі. Төрвада туған Арне Соро да "Ugala" театрының актері. Театр ғалымы және сыншы ретінде танылған Леа Тормис 1932 жылы Пикассилла ауылында дүниеге келген.

A composer, conductor and music critic Aleksander Läte (1860–1948) was born in present day Valga County. A teacher of folk instruments and bagpipe master Ants Taul was born in Tõrva in 1950. Since 1995 he has been a folk instrument teacher in Viljandi Culture Academy. He has a family band called "Torupill" (1995) which has performed in many countries. Abi Zeider (1920–1999), a trumpeter, was born in Valga. He played in jazz and variety orchestras and he was also a concertmaster of the variety orchestra of the Estonian Television and Estonian Radio. A recognized conductor Peeter Lilje (1950–1993) was born in Valga where he also got his musical education. Lilje was a concert master and conductor of "Estonia" and the principal conductor of ERSO and Oulu City Orchestra. He conducted symphony orchestras in many countries world wide. Madis Kõiv (1929 2014) spent his childhood in Tõrva and in Valga. He worked as a lecturer and scientist. He wrote plays, prose and radio dramas and he was interested in painting. He won the "Tuglas Short Story Award" three times and he was the cavalier of "4th Class Order of National Coat of Arms". Lembit Eelmäe (1927–2009), born in Helme, was one of the best known actors of Valga County. He got popularity by his role as Jürka in a play called Põrgupõhja uus Vanapagan written by Jaan Tooming. The actress Meta Luts (1905–1958) was born in Riidaja Parish. She started her career from the theatre Endla, worked in Estonia and in the Estonian Drama Theatre. Actress Silvia Laidla (1927–2012) was born in Valga and spent over fifty years on the stage and appeared in films, television and radio. The actress Anne Veesaar was born in Valga in 1957. She has worked in Rakvere Theatre and in Vanalinnastuudio. One of her best known roles is in a TV show Õnne 13. Adeele Sepp is a well known actress and producer of the theatre Ugala. She was born in 1989 in Tõrva. Her best known role is in a popular TV show Kättemaksukontor. Aarne Soro, born in Tõrva, is also an actor of the theatre Ugala. Lea Tormis, known as a theatre scientist and a critic, was born in the village of Pikassilla in 1932.

Спорт

Шаңғы спорты мен бодибилдинг Валга округінде ең көп таралған спорт түрлері болды. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан спорттық дәстүрлер эстондықтарға алғашқы Олимпиада жеңімпазы – 1920 жылы Антверпенде өткен жазғы Олимпиада ойындарында алтын медальді жеңіп алған Альфред Нейландты сыйлады. Нейланд 1895 жылы Валгада дүниеге келген. 1924 жылы ол өзінің жетістіктеріне Парижден күміс медаль қосты. Жүгірумен айналысатын Бруно Юнк Валгада туған және ол екі Олимпиаданың қола медалін жеңіп алды – 1952 жылы Хельсинкиде және 1956 жылы Мельбурнда. Август Энглас 1953 жылы грек-рим күресінен әлем чемпионы, ал 1954 жылы еркін күрес бойынша әлем чемпионы атанды. Павел Лоскутов – Валгадан (нақтырақ айтқанда Валка ауданынан) шыққан жеңіл атлет және ол төрт рет Олимпиада ойындарына қатысқан. Оның жаттықтырушысы Раймонд Лутс болды, ал ең жақсы нәтижесі 2002 жылы Еуропа чемпионатында ерлер марафонында күміс медальді жеңіп алуы болды. Валгада жеңіл атлетикадан үш рекорд тіркелген. Ең танымал рекорд – Андрус Вярниктың 19.08.2003 жылы найза тастауда көрсеткен 87.83 метрі. Рекордтар кітабында екі рекорд бар: Ану Тийсардың әйелдер арасындағы 6,411 ұпайлы онкүндік сайысы (5.09.2004) және Екатерина Юткинаның 5 км жүгірудегі 24,7 минуттық көрсеткіші (7.06.2003). Валга округінің командалық ойындарда тек бір ғана жетістігі бар. Бұл 1992 жылы Валга Марет Спорт командасы жеңіп алған гандбол. Қазіргі уақытта Валгада баскетбол және гандболдан чемпиондар лигасы командалары бар. Валгадан шыққан көптеген танымал жаттықтырушылар бар. Рейн Ахун жеңіл атлет Март Израильді және қазіргі уақытта НФЛ-де ойнайтын Маргус Хантты жаттықтырды. Эстонияның ең үздік гандболшыларының бірі Каупо Палмар 1985 жылы Валгада жаттығуларын бастады және екі рет Эстонияның үздік гандболшысы атанды. Оның жаттықтырушылары Эбба Лёёкен және Уло Мере болды. Отепяда көптеген Кросс-кантри әлем кубогы жарыстары ұйымдастырылды, ол Валга округінің қысқы спорт және шаңғы спортының орталығы болып табылады. Алғашқы жарыс 1999 жылы өтті. 2003-2012 жылдары Кросс-кантри әлем кубогы жарыстары Отепяда жыл сайын өткізілді. Келесі жарыс 2015 жылы өткізілуі жоспарланған. Рейн Таараме, Танель Кангерт және Рене Мандри секілді танымал велошабандыздар, сондай-ақ Айвар Рехема және Алго Кярп секілді шаңғышылар Одентес спорт гимназиясының Отепя бөлімшесінде оқыды. Валга округінің ең танымал қысқы спортшылары – Олимпиадаға қатысуға дайындық үстінде тұрған шаңғышы Элмо Кассин (Валга), шаңғышы Кейн Эйнэсте (Сангасте), биатлоншы Калжу Оясте (Отепя) және мүжік сырғанаушы Хелен Новиков (Торва). Каарел Зилмер – белгілі спорт мұғалімі және екі Олимпиада ойындарында Эстонияның шаңғы командасын басқарған. Спорттық іс-шараларды үйлестіруді 1995 жылдың 30 қарашасында құрылған Валга округінің спорт қауымдастығы жүзеге асырады. Спорт қауымдастығының төрағасы – Тиит Каттай.

Skiing and bodybuilding have been the most practiced sports in Valga County. Long term sport traditions have given Estonians their first Olympic winner Alfred Neuland, who was awarded with gold medal in 1920 Summer Olympics in Antwerp. Neuland was born in Valga in 1895. In 1924 a silver medal from Paris was added to his collection. Bruno Junk, a racewalker, was born in Valga and he has won two Olympic bronze medals – one from Helsinki in 1952 and one from Melbourne in 1956. August Englas was born in Otepää, in the former Pühajärve Parish and he is the Greek Roman wrestling world champion of 1953 and freestyle wrestling world champion of 1954. Pavel Loskutov is a light athlete from Valga (precisely from the area of Valka) and he has participated Olympic Games for four times. His coach was Raimond Luts and his best result is a silver medal in men's marathon run from European Championships in 2002. There are three light athletics records set in Valga. The best known record is set in javelin throw by Andrus Värnik 87.83 in 19.08.2003. There are two top records marked in the Book of Records – Anu Teesaar's result in women's decathlon of 6,411 (5.09.2004) and Jekaterina Jutkina's result in 5 km racewalking of 24,7 (7.06.2003). Valga County has only one result to be shown in ballgames. It was in handball, won by the team of Valga Maret Sport in 1992. Currently Valga has a champions league team in basketball and in handball. Many well known coaches are from Valga. Rein Ahun has been a coach to Märt Israel, a light athlete, and to Margus Hunt who is currently playing in NFL. One of the best handballers in Estonia, Kaupo Palmar, started his trainings in Valga in 1985. He was chosen twice to be the best Estonian handballer. His coaches were Ebba Lõokene and Ülo Mere. Many Cross Country World Cup competitions have been organised in Otepää, the wintersports and skiing town of Valga County. The first competition took place in 1999. In 2003–2012 the Cross Country World Cup competitions were held in Otepää every year. The next competition was planned to be held in 2015. Many well known sport celebrities like road riders Rein Taaramäe, Tanel Kangert and Rene Mandri and cross country skiers Aivar Rehemaa and Algo Kärp went to school in the Otepää Branch of Audentes Sports Gymnasium. Some of the best known winter athletes from Valga County are skier Elmo Kassin (Valga), a threshold participant in the Olympics, a skier Kein Einaste (Sangaste), a biathlete Kalju Ojaste (Otepää) and a sledger Helen Novikov (Tõrva). Kaarel Zilmer, a well known sports teacher and the leader of the Estonian Ski Team of two Olympic Games, comes from the former Kaagjärve Parish. Sports activities are coordinated by the Sports Association of Valga County, established on 30 November 1995. The Chairman of the Sports Association is Tiit Kattai.

Медиа

Жергілікті "Валгамаалеан" газетінің кеңсесі Валга қаласында орналасқан және аптасына үш рет жарық көреді. "Парну Постимеес", "Сакала", "Вирумаа Театая" және "Жарва Театая" газеттерімен бірге "Валгамаалан" газеті де AS Ühinenud Ajalehed медиа компаниясының құрамына кіреді. Тюрва қаласының, Хельме және Põdarala ауылдық округтеріндегі оқиғалар айына бір рет шығатын Helme Kihelkonnaleht жергілікті газетіне енгізіледі. Отепья, Палупера, Пука және Сангасте ауылдық округтері айына екі рет Otepää Teataja жергілікті газетін шығарады. Валга қаласындағы жалғыз жергілікті радиостанция – Ruut FM.

Белгілі мәдениет және қоғам қайраткерлері

Янис Цимзе, педагог және музыкант, 1849–1881 жылдары Валгадағы Цимзе семинариясының басқарушысы. Август Гайлит, жазушы, Сангасте ауданында туған. Конрад Мяги, суретші және педагог, Хеленурме ауданында туған. Альфред Нойланд, Валгада туған ауыр атлет. Эдуард Оле, суретші, Карула ауданында туған. Үрмас Отт, тележурналист, Отепээде туып, білім алған. Альфонс Ребане, әскери қолбасшы, Валгада туған. Жан Сутс, Хельме ауданында туған әскери қолбасшы. Тиит Вахи, саясаткер және экономист, Каагьярведе туған; Валга I гимназиясын бітірген. 1976–1989 жылдары Валга автокөлік тасымалдау компаниясының директоры болып жұмыс істеді. Пол Варул, заңгер және мемлекеттік қызметкер. Хенрик Виснапуу, Хельме ауданында туған ақын және драматург.

Білім беру және жастар жұмысы

2013/2014 оқу жылында Валга округінде 23 білім беру мекемесі болды – 20 муниципалдық мектеп (жергілікті басқарулар басқарады), екі мемлекеттік мектеп және бір жеке мектеп. 7 гимназия және жоғары мектеп, 13 негізгі мектеп және бір сыртқы оқу мектебі муниципалитетке қарасты. Валга Яаникесе мектебі және Валга округінің кәсіптік оқу орталығы мемлекеттік мектептер болып табылады. Округтың жалғыз жеке мектебі – Аудентес спорт гимназиясының Отепэ филиалы. Округтың ең ірі мектептері (2013/2014 оқушылар саны бойынша): Валга бастауыш мектебі (846 оқушы), Тюрва гимназиясы (446 оқушы), Валга округінің кәсіптік оқу орталығы (415 оқушы), Валга орыс гимназиясы (391 оқушы) және Отепэ гимназиясы (387 оқушы). 1 қыркүйектен бастап Валга орыс гимназиясы Валга Примимец мектебі деген атпен бастауыш мектеп ретінде жұмыс істейді. Эстонияның білім беру ақпараттық жүйесінің мәліметтері бойынша Валга округінде 7 хобби мектебі бар: Валга музыка мектебі, Тюрва музыка мектебі, Отепэ музыка мектебі, Пука өнер мектебі, Валга мәдениет және хобби орталығы, Валга округінің жастар техникалық орталығы және Валга украиналық сенбілік мектебі Калона. 2014 жылы 3700 оқушы және 481 мұғалім (мектеп басшылығының мүшелерін қоса алғанда) білім алды. Мұғалімдерден басқа, мектептерде көптеген мамандар жұмыс істейді: бос уақытты ұйымдастырушылар, ақпаратты басқарушылар, тілдерді түзетушілер, психологтар, әлеуметтік педагогтар және мамандар. Валга Яаникесе мектебінің мұғалімі Елена Слюсарчук «2014 жылдың мұғалімі» атағымен марапатталды.

Елтаңба

Гербтің қалқаны диагональ бойынша екі бөлікке бөлінген. Жоғарғы бөлігі қою көк түсті және төрт бес бұтақты күміс жұлдыз бейнеленген (қазіргі Валга ауданын құраған бұрынғы аудандардың саны). Төменгі бөлігі күміс. Гербтегі көк түстің халықаралық PANTONE сәйкестендіру жүйесіндегі түстік коды 285°C.

Ту

Өлкелердің тулары да осылай бекітілді – тулар жасыл және ақ түсті, ал жоғарғы бөлігінде өлке елтаңбасы бейнеленген. Енінің ұзындығына қатынасы 7:11, ал стандартты өлшемі 1,050x1,650 мм.