Кіріспе

Солтүстік-шығыс Кавказ тілі

Ингуш (/ɪ//ŋ//g//ʊ//ʃ/; Гӏалгӏай мотт, Ghalghai mott, [ғалгъай мотт] деп айтылады) – Солтүстік-шығыс Кавказ тілдер тобына жататын, шамамен 500 000 адам – ингуш халқы Ресейдің Ингушетия және Чечня республикаларын қамтитын аймақта сөйлейтін тіл.

Жіктеу

Ингуш және чечен тілдері, жарғанақ тілдерімен бірге Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдер отбасының нах тобын құрайды. Ингуш және чечен тілдерінде өзара пассивті екі тілділік кеңінен таралған.

Географиялық таралуы

Ингуш тілінде шамамен 353 000 адам (2020) сөйлейді, негізінен Кавказ аймағында, Ресейдің, әсіресе Ингушетия мен Чечняның аймақтарында таралған. Сөйлеушілерді Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Бельгия, Норвегия, Түркия және Иорданияда да кездестіруге болады.

Ресми мәртебесі

Ингуш тілі орыс тілімен бірге Ресей Федерациясының құрамындағы Ингушетияның мемлекеттік тілі болып табылады.

Диалектілері

Ингуш тілі Галанчож диалектісінен (жергілікті атауы: Галай Чӏож / Галайн Чӏаж) басқа диалекттерге бөлінбейді, ол чечен және ингуш тілдерінің арасында көпірлік тіл деп есептеледі.

Грамматика

Ингуш тілі синтаксисінде номинативтік-аккузативтік тіл болып табылады, бірақ оның ергативтік морфологиясы дамыған.

Сандар

Көптеген солтүстік-шығыс кавказ тілдері сияқты, ингуш тілі де жиырмалық санау жүйесін қолданады, онда жиырмадан кішкентай сандар ондық жүйеде есептеледі, ал одан жоғары разрядтар жиырмалық жүйеде есептеледі. Орфографиясы Фонетикалық мәні Құрамы cwa [t͡sʕʌ] 1 shi [ʃɪ] 2 qo [qo] 3 d. i'1 [dɪʔ] 4 pxi [pxɪ] 5 jaalx [jalx] 6 vorh [vʷor̥] 7 baarh [bar̥] 8 iis [is] 9 itt [itː] 10 cwaitt [t͡sʕɛtː] 11 1+10 shiitt [ʃitː] 12 2+10 qoitt [qoitː] 13 3+10 d. iitt [ditː] 14 4+10 pxiitt [pxitː] 15 5+10 jalxett [jʌlxɛtː] 16 6+10 vuriit [vʷʊritː] 17 7+10 bareitt [bʌreitː] 18 8+10 tq'iesta [tqʼiːestə̆] 19 tq'o [tqʼo] 20 tq'ea itt [tqʼɛ̯æjitː] 30 20+10 shouztq'a [ʃouztqʼə̆] 40 2×20 shouztq'aj itt [ʃouztqʼetː] 50 2×20+10 bwea [bʕɛ̯æ] 100 shi bwea [ʃɪ bʕɛ̯æ] 200 2×100 ezar [ɛzər] 1000 парсы тілінен алынған сөз. Ескеріңіз, "төрт" және одан туындаған сөздер зат есім классының белгісімен басталады. d – бұл тек стандартты мән.

Сөз тәртібі

Ингуш тілінде эпизодтың басындағы және басқа жаңадан басталатын сөйлемдерден басқа, негізгі сөйлемдерде етістік екінші орында болуы ең көп кездеседі. Етістік немесе күрделі етістіктің немесе аналитикалық уақыт формасының (яғни, жеңіл етістік немесе көмекші етістік) шекті бөлігі, сөйлемдегі бірінші сөзден немесе сөз тіркесінен кейін келеді.