Кіріспе

Соғыс поэзиясы – соғыс тақырыбында жазылған поэзия. Бұл термин ең көп дүниежүзілік соғысқа қатысты туындыларға қолданылса да, кез келген соғыс туралы поэзияға да қолдануға болады, соның ішінде б.з.д. 8 ғасырға жатқан Гомердің "Илиадасына", Американдық Азамат соғысы, Испан Азамат соғысы, Қырым соғысы және басқа да соғыстар туралы өлеңдерге де қатысты. Соғыс ақындары қатысушы да, қатыспаған да болуы мүмкін.

Ежелгі заман

"Илиада" – дактильдік гексаметрмен жазылған эпикалық өлең. Оны Иониялық соқыр грек жыршысы Гомер жазған деп есептеледі. Бұл – батыс әдебиетінің ең көне сақталған туындыларының бірі, бастапқыда ауызша тараған әдебиет ретінде пайда болғандығына сеніледі. Алғашқы жазба нұсқасы б.з.д. 8 ғасырға дейін датыланады. "Илиада" он жылдық Троя қаласын (Илиум) қоршау кезінде өтеді. Бұл қаланы патша Приам мен оның ұлдары Гектор және Парис басқарады. Оларды Микен патшасы Агамемнон бастаған грек мемлекеттерінің одағынан құралған зор әскер қоршайды. Гектордың кремациясы мен Трояның құлауы арасындағы оқиғалар Смирналық Квинт жазған 4 ғасырлық "Постгомерика" эпикалық поэмасында кеңінен баяндалған. Исламға дейінгі Персияда "Аядгар и Зариран" ("Зарердің естелігі") атты соғыс поэмасы жазылды; ол Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін зороастрий дін қызметкерлерімен сақталды. Қолжазба түрінде сақталған "Зарердің естелігі" – иран әдебиетінің ең ерте туындыларының бірі және пахлави тіліндегі жалғыз эпикалық өлең. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы сияқты ирандық эпикалық өлеңдерді саяхатшы музыканттар – жыршылар жазып, орындаған, олар исламға дейінгі және зороастрий дәуірінде ирандық қоғамның маңызды бөлігі болған.

Ерте ортағасырлық кезең

Фердоусидің 11 ғасырдағы «Шахнаме» («Патшалар кітабы») әлемнің жаратылуынан бастап 7 ғасырдағы мұсылман жаулап алуына дейін Персия империясының мифтік және белгілі бір дәрежеде тарихи өткенін баяндайды. Бұл бір ақынның жазған әлемдегі ең ұзақ эпикалық поэмаларының бірі және Ұлы Иранның ұлттық эпосы. «Шахнаме» соғыс поэзиясының көптеген туындыларын қамтиды. Арменияның ұлттық эпосы «Сасна Црер» («Сассунның батырлары») Бағдад халифатының Арменияға шабуыл жасаған кезінде (шамамен 670 жыл) орын алады және бір отбасының төрт буынының қарсыласуына баса назар аударады, бұл Армения халық қаһарманы Сасунның Дәуітінің мұсылман басқыншыларын Армениядан қууымен аяқталады. Бұл эпос 1873 жылы Армения Апостол Шіркеуінің ұялы дін қызметкері Гарегин Срванцтианцтан ауызша дәстүрден жиналып, жазылған. Эпос алғаш рет 1874 жылы Константинопольде жарияланды. Ол «Сасунтси Давит» («Сасунның Дәуіті») деп белгілі.

Ұлыбритания мен Ирландия

Ежелгі ағылшын тіліндегі "Мальдон шайқасы" поэмасы, оның тек аяқталмаған фрагменті ғана сақталған, сол аттас шайқасты жұртқа паш етеді. 937 жылғы Брунанбур шайқасы да англосаксондық жылнамадағы сол аттас көне ағылшын поэмасымен аталып өтеді, оны 1880 жылы Альфред Теннисон қазіргі ағылшын тіліне аударған, трохейлер мен дактильдердің метрлік қоспасымен. 12 ғасырдағы бард Снорри Стурлусонға жатқызылатын "Эгиль сағасының" анти-батыры Эгиль Скаллагримссон 937 жылы Брунанбур шайқасында Этельстанның элиталық жалдамалы әскері ретінде шайқасқан деп суреттеледі. Уэльс поэзиясының негізін қалаған шедевр "Й Гододин" (шамамен 638 – 1000 жж.) Хен Огледттегі Гододин патшасы Мюндог Мвинфедхеннің бірнеше уэльс патшалықтарынан жауынгерлер шақырып, оларды шамамен 600 жылы Катрет шайқасымен аяқталған англосаксондарға қарсы жорыққа бастағанын айтады. Аңтартушы өзін Анерин деп атайды және шайқастан аман қалған екі-төрт уэльстің бірі болғанын мәлімдейді. 1635 жылы францискан монахы және тарихшы Михеал О Клеирх жазған деп есептелетін "Когад Гадель ре Галлайбтың" Брюссель қолжазбасында басқа жерде кездеспейтін көптеген ирланд соғыс өлеңдері сақталған. Басқа екі қолжазба сияқты, Брюссель қолжазбасы да ирланд рулары мен норвегиялық және даниялық шабуылшылар арасындағы соғыстарды баяндайды және Брайан Борудың Ирландияның жоғарғы патшасы ретінде билікке көтерілуін жұртқа паш етеді.

Орта ғасырдың биік кезеңі

"Дермот пен графтың әні" – 13 ғасырдың басында Англияда жазылған анонимді англо-норман жыр-дастаны. Онда 1170 жылы Диармит Мак Мурчаданың Ирландияға шапқыны, одан кейін басқыншылар мен Дублиннің соңғы гиберно-викинг патшасы Хаскульф Торгильсон және Ирландияның соңғы Жоғары патшасы Руаидри Уа Кончобайр арасындағы соғыстар, сондай-ақ 1172 жылы Англия королі Генрих II-нің Ирландияға сапары баяндалады. Дастан тек 17 ғасырда Лондонның Ламбет сарайында қайта табылған бір қолжазбада ғана сақталған. Қолжазбаның атауы жоқ, бірақ Годдард Генри Орпен 1892 жылы осы атпен дипломатиялық басылымды жариялағаннан бері "Дермот пен графтың әні" деп аталады. "Игорь жорығының әңгімесі" (Слово о полку Игореве) – көне шығыс славян тіліндегі эпикалық поэма. Онда 1185 жылы Новгород Северск князі Игорь Святославич бастаған әскердің Половецтерге (куман) – Дон өзенінің оңтүстік жағалауында мекендеген, түркі тайпаларынан шыққан көшпенділерге жасаған сәтсіз шабуылы суреттеледі. 18 ғасырда Ярославльдегі 15 ғасырға жататын қолжазбадан табылғаннан және 1800 жылы Алексей Мусин-Пушкин жариялағаннан бері "Лейк" басқа да поэзияларға, суреттерге, музыкаға және Александр Бородиннің "Князь Игорь" операсына әсер етті. Оны орыс, белорусь және украин халқы ұлттық эпос деп санайды. Поэманың басты кейіпкерлері қазіргі Украинадан болғандықтан, "Лейк" украин әдебиетіне зор ықпал етті. "Лейк" орыс поэзиясының алтын ғасырындағы зиялылардың қиялын баурап алды және орыс әдебиеті мен мәдениетіне елеулі үлес қосты. 1375 жылы шотланд ақыны, сарай поэты Джон Барбур "Брюс" атты эпикалық поэманы аяқтады. Онда Англия корольдері Эдуард I және Эдуард II-ге қарсы тәуелсіздік соғысында шотланд халқын жетектеп, Шотландия королі болған Роберт Брюстің ерліктері жырланды. 1488 жылы тағы бір шотланд ақыны, соқыр Гарри "Уоллес" поэмасын жазды. Онда Шотландияның ұлттық батыры, белгілі шотланд ұлтшылы Уильям Уоллестің өмірі мен өлімі суреттелген. Шотландияның тәуелсіздік соғысының оқиғалары Шотландияның ұлттық ақыны Роберт Бернстің өлеңдерінде де жиі кездеседі. 15 ғасырға жататын "Задонщина" поэмасы, "Игорь жорығының әңгімесі" сияқты христиандыққа дейінгі славян соғыс поэзиясының дәстүріне сүйене отырып, 1380 жылы 8 қыркүйекте Дон өзені бойындағы Куликово шайқасында Мәмай мен Алтын Орда моңғолдарынан Мәскеудің Ұлы князі Дмитрий Донскойдың жеңісін жырлайды. Поэма орта ғасырлық алты қолжазбада сақталған. "Задонщинаның" авторы Софоний болған деп есептеледі. Оның есімі мәтіннің екі қолжазба нұсқасында айтылады.

Ерте заманауи кезең

1513 жылғы 9 қыркүйекте Флодден шайқасы болды, онда Суррей графы бастаған ағылшын әскері Шотландия королі Джеймс IV-ті жеңіп, өлтірді және Шотландияның таулы және жазық аймақтарынан шақырылған шамамен 12 000 ақсүйек пен қара халыққа ешқандай жеңілдік көрсетпеді. Кейде бұл Британ аралдарындағы орта ғасырдың аяқталуы деп есептеледі. Шабаққа арналған ең танымал соғыс өлеңі – леди Жан Эллиоттың шотланд тіліндегі «Орман гүлдері» өлеңі. 1755 жылы леди Жан өлеңнің мәтінін анонимді түрде жариялады, ал «Орман гүлдері» бастапқыда ежелгі баллада деп ойылды. Алайда Роберт Бернс оның үлгісін келтірген туынды деп күдіктенді, ал Рамзи мен сэр Уолтер Скоттпен бірге авторды анықтады. 1566 жылғы Сзигетвар шайқасы, онда Хабсбург монархиясына қызмет ететін 2300 хорват және венгр сарбазы, Хорватия баны Никола IV Зринскийдің басшылығымен, сол аттас венгр бекінісін Осман сұлтаны Сүлейман Шаншарлының басшылығындағы зор Осман әскерінен қорғады, үш рет эпикалық поэзияның тақырыбы болды. Қоршау туралы алғашқы эпикалық өлеңді хорват ақыны Брне Карнарутич, Задар қаласынан, «Вазетье Сигета града» (ағылш. «Сигет қаласын алу») деп атап, 1584 жылы Венецияда жариялады. Карнарутичтің есебі Зринскийдің жеке хатшысы Франьо Чернконың естеліктеріне негізделгені белгілі. Карнарутич Марко Маруличтің «Юдита» туындысынан да шабыттанды. 1651 жылы Никола Зринскийдің шөбересі, венгр ақыны Миклош Зриньи «Сзигети veszedelem» («Сзигет қоршауы») атты эпикалық өлеңін жариялады. «Британ энциклопедиясы» онлайн нұсқасында «Сзигет қоршауы» «венгр әдебиетіндегі алғашқы эпикалық өлең» және «венгр әдебиетінің маңызды туындыларының бірі» деп жазылған. Кеннет Кларктың «Civilisation» еңбегінде «Szigeti veszedelem» 17 ғасырдың маңызды әдеби жетістіктерінің бірі деп сипатталған. Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» поэмасы классикалық эпикалық поэзияны қайта жандандырғанымен, Милтонның поэмасы 1667 жылы, Зриньидің «Сзигети Весседелем» поэмасынан он алты жыл кейін жарық көрді. Тағы бір хорват ақын-жауынгері Павао Риттер Витезович шайқас туралы жазды. 1684 жылы алғаш жарық көрген «Одильние сигетское» («Сзигетпен қоштасу») поэмасы оқиғаны өшпенділік танытпастан немесе кек қайтару үшін жыламастан еске алады. Төрт бөлімінің соңғысы «Қабір тастары» деп аталады және қоршау кезінде қаза тапқан хорват және түрік жауынгерлерінің есімдерінен тұрады, екеуіне де бірдей құрмет көрсетіледі.

Отыз жылдық соғыс

Кэтрин Элвис Томас өзінің "Мама гусьтің шынайы тұлғасы" атты кітабында "Жүрек патшайымы" ағылшын балалар өлеңінің Отыз жылдық соғыстың басталуына себеп болған оқиғалар туралы екенін алға тартады. Элвес Томасқа сәйкес, "Жүрек патшасы мен патшайымы" – Пфальц курфюрсті Фридрих V және оның әйелі Елизавета Стюарттың айқын емес бейнесі. Патшайымның пирог пісіру туралы шешімі – оның кальвинист күйеуін Чехия ақсүйектерінің Богемия Корольдігінің тағына ұсынысын қабылдауға көндіруімен байланысты, ал бұл "Жүректердің жоқұстысы" деп аталатын Киелі Рим императоры Фердинанд II-нің жергілікті шенеуніктері Праганың үшінші лақтырылысы деп танылған сарай төңкерісінде құлатылғаннан кейін болды. Неміс поэзиясында Андреас Гриффиустың барокколық соғысқа қарсы сонеттері кеңінен танымал. Гриффиус екі тараптың жеке армияларының қалдырған қирату, азап және қажетсіз бейбіт тұрғындардың қазасын өлең және проза түрінде айыптап, өзіне көптеген жаулар жасады. Гриффиустың алғашқы өлеңдер жинағы "Соннеттер" 1637 жылы Виганд Функтың Лиссада басылып шықты, сондықтан ол қаланың атымен "Лиссаер Соннеттенбух" деп белгілі. 31 сонеттен тұратын жинаққа оның ең танымал өлеңдері кіреді, мысалы, "Vanitas vanitatum, et omnia vanitas", кейіннен "Es ist alles eitel" ("Барлығы – бекершілік") деп аталған, соғыстың әсері және адам өмірінің өткіншілігі туралы; "Menschliches Elende" ("Адамның қайғысы"); және "Trawrklage des verwüsteten Deutschlandes" ("Қырыпты Германияның азасы"). 1632 жылы Гриффиус Швеция патшасы Густав Адольфтың протестант әскерлерінің Силезиядағы Фрайштадт қаласын тонап, өртеп жібергенін өз көзімен көрді. Гриффиус қаланың тонауын "Fewrige Freystadt" атты егжей-тегжейлі куәгерлік есебінде мәңгілікке қалдырды, бұл оған көптеген жаулар жасады.

1715 және 1745 ж. Якобит көтерілістері

Ән «Là Sliabh an t Siorraim»-де Кеппохтың 15-ші Макдональд кланының басшысының қызы Силеас на Сепаич, принц Джеймс Франсис Эдвард Стюарттың келуіне байланысты қуаныш, Шеррифмуир шайқасы және 1715 жылғы Якобит көтерілісінің аяқталуына дейінгі күтпестік туралы айтады. Дегенмен, Силеас жазған, көтеріліс оқиғаларынан шабыттанған ең танымал өлең көп жылдардан кейін ғана аяқталды. Кланранольдтың Макдональд кланы басшысы Айлен Диарг Шеррифмуир шайқасында қаза тапқанда, Гленгарридің Макдональд кланының 11-ші басшысы Аласдейр Дубх, Дональд кланының батырларын шайқасқа шақырып, жоғарғы бас киімін лақтырып, «Buillean an diugh, tuiream a màireach!» деп айғайлады («Бүгін соққы, ертең қайғы!»). Аласдейр Дубх қайтыс болғаннан кейін (шамамен 1721 немесе 1724 ж.), оны Силеас «Alistair à Gleanna Garadh» әнінде мақтап, осы өлең Amergin Glúingel-ге жатқызылған мифологиялық поэзияға сілтеме жасайды және шотландтық гэль әдебиетінің ең танымал және жиі еліктелетін туындысы болып саналады. Шотландтық гэль әдебиетінде 1745 жылғы Якобит көтерілісінің ең ұлы соғыс ақыны – Дональд кланының Кланраналд тармағынан шыққан Аласдейр Мак Махистер Аласдейр. Аласдейрдің жазған Якобит әндері: «Òran Nuadh» – «Жаңа ән», «Òran nam Fineachan Gaidhealach» – «Жоғарғы жерлер кландарының әні» және «Òran do'n Phrionnsa» – «Принцке арналған ән» Бардтың Стюарт әулетіне деген адалдығын көрсетеді. Әдебиет тарихшысы Джон Маккензидің сөзіне сәйкес, бұл өлеңдер Кинлохмоидарттың Кланраналд сарайының басқарушысы Эней Макдональдқа жіберілген. Эней поэмаларды ағылшын тіліндегі аудармада принц Чарльз Эдвард Стюартқа оқыған, және осы өлеңдер принцті Шотландияға келуге және 1745 жылғы Якобит көтерілісін бастауға ықпал еткен. Көтеріліс туралы басқа өлеңдерді Эдинбург полкінің полковнигі және принц Чарльз Эдвард Стюарттың жақын және сенімді кеңесшісі Джон Рой Стюарт гэль және ағылшын тілдерінде жазды. Ирландиялық өлең «Mo Ghile Mear», Корк округының барды Сеан «Clárach» Мак Домхнайл жазған, Куллоден шайқасындағы көтерілістің жеңілісіне арналған ағым. Бұл өлең – Ирландия Корольдігінің монологы, Сеан Кларк Айслинг жанрының қағидаларына сәйкес, басқа әлемнен келген әйел ретінде бейнеленген. Әйел өзінің жағдайына қайғырып, заңды патшасы жеңіліп, жер аударылғандықтан қайғырып жүрген жесір ретінде сипаттайды. 1745 жылғы Якобит көтерілісі туралы ағылшын тілінде Сэр Уолтер Скотт, Каролина Найрн, Агнес Максвелл МакЛеод, Аллан Каннингем және Уильям Гамильтон да өлеңдер жазды. Алайда, британдық жоғарғы тап пен әдеби орта көтерілісті және шотландтық тайпалардың мәдениетін романтизациялағанмен, көтерілістің жеңілісінен кейін басталған Шотландияның таулы аймақтарының мәдениетін басу шаралары екі ғасырға жуық уақыт бойы жалғасты.

Америка революциясы

Генри Уодсворт Лонгфеллоудың 1860 жылғы «Пол Ривердің жорығы» поэмасы Бостон күмісшісі Пол Ривердің 1775 жылғы сәуір айында Лексингтон және Конкорд шайқастары алдындағы түні британ армиясының шабуылы туралы Патриот жасақтарын ескертуге жасаған тыранына қатысты әрекеттерін қайта баяндайды және көркемделеді. Лонгфеллоудың өлеңі алғаш рет 1861 жылғы қаңтарда «The Atlantic Monthly» журналында жарияланды, кейіннен Лонгфеллоудың 1863 жылғы «Тауайд Инн әңгімелері» өлеңдер жинағына енгізілді. Ральф Уолдо Эмерсонның 1837 жылғы «Конкорд гимні» поэмасы Конкорд шайқасындағы Патриот жасақтарына құрмет көрсетеді және олардың атқан «әлемді шарлаған оқ» туралы атақты сөздерін келтіреді. Дэвид Хамфрис 1776 жылы, Йель колледжін тастап, Америка революциялық соғысында Континенттік армияда полковник болып соғысуға кеткенге дейін американдық поэзиядағы алғашқы сонетті жазды. Полковник Хамфрис сонетін «Йель колледжіндегі достарыма, армияға қосылу үшін оларды тастап кетерімде» деп атады. Солтүстік Америкадағы ең ерте белгілі шотланд гаэль ақындарының бірі – Кинтайл туған Иэн мак Мхурхайдх, Макрей кланынан шыққан ақын, ол шамамен 1774 жылы Солтүстік Каролина колониясының Мур округіне көшіп келді, Америка революциясы кезінде лоялист ретінде соғысты және 1780 жылға дейін қайтыс болғанға дейін гаэль соғыс поэзиясын жазды. 1783 жылы, Америка революциясының аяқталып, Инвернесс округіндегі Таулы жерлерді тазалаудың басталған жылы, Инвернесске жақын Касл Ледерде туған Маккензи кланынан шыққан ақын Сионнеах МакСионних сол дәуірдегі жалғыз сақталған гаэль өлеңін жазды, ол лоялист емес, Патриот туын көтеріп, «Солтүстіктің азасы» деп аталады. Өлеңде МакСионних шотланд кландарының басшыларын, жер иелері болғандары үшін, қойлардың пайдасына өз кландарының мүшелерін жаппай жалдап, қуғандары үшін және Лондонда «байлықтарын бекер жұмсағандары» үшін сынайды. Ол король Георг III-ті тирандыққа және мемлекеттік кемені құрылысқа ұшыратуға айыптайды. МакСионних сондай-ақ шындықтың Джордж Вашингтон мен Континенттік армия жағында екенін және гельдер патша мен жер иелері бар ақшаларын тартып алмас бұрын Таулы жерлер мен аралдардан АҚШ-қа көшіп кетуі керектігін айтады.

Грекия

XIX ғасырдың басында албан мұсылман барды Хахи Шехрети «Алипашиада» эпосын жазды. Бұл шығарма Осман Грекиясындағы Иоаннина пашалигінің губернаторы Али пашаның құрметіне және оның есімімен аталған. Ол оның өмірін және әскери жорықтарын батырлықпен суреттейді. Өлең демотикалық грек тілінде жазылған, Шехрети оны түрік немесе албан тілдерінен гөрі әлдеқайда беделді тіл деп есептеген. Тарихи тұрғыдан алғанда, «Алипашиада» грек поэзиясында ислами көзқараспен жазылған алғашқы туынды болып табылады. Грекияның Тәуелсіздік соғысы 1821 жылдан 1830 жылға дейін жалғасты және төрт жүз жылдан астам Осман империясының үстемдігінен кейін грек халқының тәуелсіздігіне әкелді. Көтеріліс және оның көптеген ізашарлары соғыс поэзиясының көптеген ұлы шеберлерін дүниеге әкелді. Ағылшын поэзиясында Лорд Байрон осы ақындардың арасында ең танымал. Байрон соғыс кезінде Грекияға сапар шегіп, грек көтерілісшілеріне қосылды. Байрон көптеген өлеңдерінде гректердің күресін мақтап, оларды кеңінен таратты. Ол 1798 жылы Наполеон Бонапарттың көмегімен грек көтерілісін жоспарлап жатқанда Осман әулетінің сұлтаны Селим III-нің бұйрығымен Белградтағы Небойша мұнарасында өлімге кесілді, бірақ Ригас Ферайостың ұлтшыл өлеңдері грек Тәуелсіздік соғысына үлкен серпіліс берді және ол грек поэзиясының маңызды тұлғасы болып қала береді. Өлеңдерінде Ферай грек халқын қалалардан шығып, тауларға көтеріліп, тәуелсіздік үшін күресуге шақырды. Грекияның Тәуелсіздік соғысының тағы бір ақыны Дионисий Соломос 1823 жылы, гректер Осман империясына қарсы көтерілгеннен кейін екі жыл өткен соң, қазіргі грек ұлттық әнұраны – «Еркіндікке гимн» жазды. Бұл ән 1966 жылы Кипрдің де ұлттық әнұраны ретінде қабылданды. Соломос Грекияның ұлттық ақыны деп есептеледі.

Қырым соғысы

Мүмкін, 19-ғасырдың ең танымал соғыс өлеңі – Теннисонның «Жылы бригаданың шабуылы», ол The Times газетіндегі шайқас туралы баяндаманы оқығаннан кейін, әлдеқанда бірнеше минуттың ішінде жазылған деседі. Ол бірден үлкен даңққа ие болды, тіпті Қырымдағы әскерлерге дейін жетіп, памфлеттер түрінде таратылды.

Америка Азаматтық соғысы

Америкада Азамат соғысы басталған кезде американдық ақын Уолт Уитман "Beat! Beat! Drums!" атты өлеңін Солтүстікке патриоттық шақыру ретінде жариялады. Уитман бір кезде әскери госпитальдерде медбике болып қызмет етті, ал оның "Drum Taps" (1865) жинағы соғыс кезіндегі тәжірибелерін көрсетеді. 1863 жылдың 18 шілдесінде Миннесота штатында тұратын неміс тілінде сөйлейтін "Қырық сегіздіктер" үшін және олар үшін басылатын "Die Minnesota Staats Zeitung" газеті "An die Helden des Ersten Minnesota Regiments" ("Бірінші Миннесота полкінің батырларына") атты мақаласын жариялады. Бұл 1-ші Миннесота жаяу әскер полкінің Одақ сарбаздарына және Геттисбург шайқасының екінші күні Күмбез төбесінен жасаған олардың белгілі шабуылына арналған неміс поэзиясының туындысы болды. Ақын – Миннесота штатының Гастингс қаласында тұратын Г. А. Эрдман. Америка Азамат соғысы кезінде, "Авенідд" бардтық аты болған уэльс тіліндегі ақын Эдвард Томас 2-ші Миннесота кавалерия полкінің E ротасына қабылданды. Сол полктегі қызметі барысында Томас көптеген уэльс өлеңдерін жазды, оның ішінде "Pryddest ar Wir Fawredd" өлеңі де бар. Конфедерация тарапынан Азамат соғысының ең танымал ақыны – Рим-католик діни қызметкері және Конфедерация армиясының бұрынғы әскери капелланы Әке Абрам Райан. Әке Райан "Жеңілген ту" және "Лидің қылышы" сияқты өлеңдерімен жеңілген Оңтүстікке мақтау айтты, кейде оны "Конфедерацияның ақын-қасиетшісі" және "Оңтүстіктің лауреат ақыны" деп атайды.

Бурлар соғысы

Рудиард Киплинг Бур соғысында британдықтарды қолдау үшін өлеңдер жазды, оның ішінде әйгілі "Лихтенберг" өлеңі, ол шетелдегі жауынгердің қазасы туралы. Суинберн, Томас Харди және басқалар да Бур соғысына қатысты өлеңдер жазды. Хардидің өлеңдеріне "Драммер Ходж" және "Ол өлтірген адам" кіреді. "Свинберн газеттерге рухты көтеру үшін үнемі жұмыстар беріп отырды, 'Трансвааль' өлеңінен бастап, 'Англия шабуылдай бер, өз үйіңе шабуылдай бер' деген әйгілі соңғы жолы бар 'Толқын бұрылысы' өлеңіне дейін." Соғыстың соңғы кезеңінде бұрынғы Оранж еркін мемлекетіндегі Винбург африканерлері жергілікті британдық гарнизондағы шотланд полктерін Якобит балладасы "Бони Данди" пародиімен қысымға алды, бұл әдетте ағылшын тілінде орындалған. Пародия Бур командосының басшысы Кристиан Де Веттің партизандық соғысын мақтанды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Басылып шыққан ақындар соғысқа қатысты және соғыс кезінде екі мыңнан астам өлең жазды. Дегенмен, олардың тек шағын бөлігі ғана бүгінде белгілі, ал бір кезде оқырмандар арасында танымал болған бірнеше ақындар қазір ұмытылып кеткен. Соғыс басталғаннан 1970-ші жылдардың соңына дейін соғыс поэзиясы жанры негізінен ерлер ақындарына ғана арналды. Бұл, соғысқа қатысып, қаза тапқандардың ғана шығармаларында кездесетін ерекше шындыққа негізделген пікір еді. Осылайша, әйелдер сияқты басқа топтар көбірек кездесетін, соғыстағы басқа да тәжірибелер – қайғы, медбикелік қызмет және тыл жұмысы сияқтылар ескерілмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 500-ден астам әйел ақындар өлең жазып, жариялаған.

Австрия-Мажарстан

Геза Гёни, социализм мен антимилитаризмге терең сенген венгр ақыны, 1914 жылы соғыс басталар алдында Аустрия-Венгрия армиясында өкінішті қызмет өткерді. Жауап ретінде Гёни ұлы бейбітшіл өлеңін, «Сезар, мен бармаймын» деген атпен жазды. Питер Шервудтың сөзіне сүйенсек, «Гёнидің Польша майданындағы алғашқы, әлі де қуанышпен толған өлеңдері 16 ғасырдың венгр ақыны Балинт Балассидің түріктерге қарсы жорық кезінде жазылған әскери әндерін еске түсіреді». Пжемысль қамалы кезінде Гёни қаланың қорғаушыларын қолдау үшін өлеңдер жазды, олар «Польша далаларында, лагерь отының басында» (Lengyel mezőkön, tábortúz melett) деген атпен жарияланды. Бір данасы сол кездегі ерекшелікке сай, ұшақпен Будапештке жетті. Эрика Пап Фабердің айтуынша, «Оның социализмге бейімділігі мен антимилитаристік көзқарасы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандағы жалпы патриоттық көтеріліске байланысты қысқа мерзімге тоқтатылды. Бірақ соғыстың қорқынышты жағдайларын өз көзімен көргеннен кейін, ол романтикалық ойларын жоғалтып, жастық шағындағы радикалды ұстанымдарына қайта оралды, бұл оның келесі шығармаларында айқын көрінеді». Осы кезеңде жазылған «Бір түнге ғана» (Csak egy éjszakára) атты өлеңі соғысқа қарсы маңызды туындыға айналды және оның танымалдылығы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін де сақталды. Зальцбургтен шыққан экспрессионист ақын Георг Тракл 1914 жылы Аустрия-Венгрия армиясына әскери дәрігер ретінде қатысты. Ол Галиция және Лодомерия Корольдігінде болған Гродке шайқасына куә болды, онда Аустрия-Венгрия армиясы Ресей Империясының әскерінен ауыр жеңіліске ұшырады. Георг Тракл «Гродек» өлеңімен әйгілі. Франц Яновиц [de], Богемия Корольдігінің Подьебрад-ан-дер-Эльбе қаласында неміс тілінде жазған еврей ақыны, 1913 жылы Аустрия-Венгрия армиясына қосылды. 1917 жылдың 4 қарашасында Яновиц жараланғаннан көз жұмды. Оның өлімінен екі жыл өткен соң, Мюнхенде Яновицтің «Жерден және басқа өлеңдер» (Aus der Erde und anderen Dichtungen) атты әскери өлеңдер жинағы жарық көрді. Алайда оның өлеңдерінің толық жинағы тек 1992 жылы ғана жарияланды. Джереми Адлердің пікірінше, «Франц Яновицтің туындылары ең жақсы неміс соғыс ақындары туралы қалыптасқан көзқарасқа қайшы келеді. Ол реалистік, ирониялық немесе экспрессионистік емес, бүкіл әлемге айналған майданды қатты сынағанымен, ол абырой, тазалық және әнге деген сенімін сақтады. Соғыс оны ерте жетілуге мәжбүр етті, бірақ оның поэзиялық дауысы балалық сипаттарын жоғалтпады. Оның ең жақсы өлеңдерінің кейбірінде нағыз ақыл мен парадоксалдық үйлеседі. Мұндай поэзия жанжалдан тыс, жоғарырақ әлемге деген ұмтылыспен шабыттандырылды, бірақ ол өлімді жоққа шығармайды. Оның 25 жылдық өмірінің соңғы төртеуі әскерде өтті, бұл оған толыққанды тәуелсіз дауыс дамытуға уақыт қалдырмады, бірақ оның жұмысы форманы меңгеруді және көруді тереңдетуді көрсетеді. Оның аз ғана туындылары повестьтер, эсселер, афоризмдер және Ұлы соғысқа байланысты ең жақсы неміс өлеңдерінен тұрады».

Германия

Тамыз Страмм, экспрессионистердің алғашқысы саналатын, Джереми Адлер тарапынан «Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең жаңашыл ақындарының» бірі деп аталған. Адлер Страммның «тілді физикалық материал ретінде» қарастырғанын және «синтаксисті оның қажетті жағдайына дейін қысқартқанын» жазады. Страммның «ескіден жаңа сөздер жасауға» құштарлығын айта келе, Адлер сондай-ақ «Джеймс Джойс ағылшын тілінде жасаған нәрсені, Страмм неміс тілінде одан да қарапайым түрде жеткізді» деп жазды. Страммның соғыс поэзиясы алғаш рет Герварт Уолденнің авангардтық әдеби журналы Der Sturm-да жарияланды, кейіннен 1919 жылы жарық көрген Tropfenblut («Қан тамшылары») жинағында пайда болды. Патрик Бриджвотердің сөзіне сүйенсек, «Страмм бейбіт уақыттағы резервтік офицерлік қызметінен ләззат алғаны белгілі болғанымен, ол соғысты жек көретін (оған деген түсініксіз құштарлығына қарамастан) ешқандай иллюзияға ие болған жоқ. 1915 жылғы 12 қаңтарда ол Батыс майданнан Уолденге былай деп жазды: «Мен құрылыс, тұрақсыз, негізсіз, тірексіз, бекітілмеген және ерік-жігерім мен мойынұсқаусыздығымның қиындығында мұңайып тұрмын», ал бірнеше айдан кейін Галициядан әйеліне бәрінің қаншалықты қорқынышты, сөзбен жеткізе алмайтын қорқынышты екенін жазды. Осылайша, ол өзінің міндеті қайда екеніне толық сенімді болғанымен, Германиядағы барлық адамдар солай істегендей болса да, бірде-бір шовинистік соғыс өлеңін жазған жоқ. Ол соғысқа қарсы өлеңдер де жазбады, өйткені оның ар-ұжданы оған рұқсат бермейтін. Кері көзбен қарағанда, 1915 жылы «Feuertaufe» («Отпен шомылу») поэмасы неміс баспасөзінде қыңырлық тудырғаны таңғаларлықтай, өйткені оның жалғыз кемшілігі – оның толық адалдығы, жаудың атысына алғаш рет түскен сезімді жеткізуге тырысуы және осы сезімді ерлік сезімі деп қарауға қарсылық білдіруі». Геррит Энгельке өзінің соғысқа қарсы «An die Soldaten Des Grossen Krieges» («Ұлы соғыстың сарбаздарына») поэмасымен танымал. Ол Фридрих Холдерлиннің неоклассикалық одаларынан үлгі алған рифмалы дактильдік гексаметрдегі поэма. Ол өлеңінде Энгельке барлық соғысып жатқан елдердің жауынгерлерін бір-бірімен қол ұстасып, әмбебап бауырластық құруға шақырады. Патрик Бриджвотердің ағылшын тіліндегі аудармасы бар. Уолтер Флекс, ең танымал авторы ретінде соғыс поэмасы «Wildgänse rauschen durch die Nacht» және повесі «Der Wanderer zwischen Beiden Welten», Эйзенах қаласында, Саксонияның Weimar Eisenach ғимараттарында туған және Эрланген университетінде оқыған. Соғыс басталған кезде Флекс неміс дворяндарынан шыққан отбасының жеке тәрбиешісі болып жұмыс істеді. Оң қолының байланысы нашар болғанына қарамастан, Флекс дереу Германия императорлық армиясына ерікті түрде қатысты. Флекстің Ұлы соғысқа деген идеализмі, оның өлімінен кейінгі жазуларының танымалдылығы және оның соғыс уақытындағы өліміне байланысты символдық мәртебеге ие болғандықтан, ол қазір Германияның одақтас соғыс ақындары Руперт Брук пен Алан Сигерге берген жауабы саналады. Иван Голл, даулы Эльзас-Лотарингия аймағындағы Сент-Дидель қаласынан шыққан еврей ақыны, неміс және француз тілдерінде екі тілде жазды. 1914 жылы соғыс басталғанда, Голл Германия армиясына шақырудан қашу үшін бейтарап Швейцариядағы Цюрихке қашты. Ол жерде ол Германия мен Франция арасындағы жақсы түсіністікті дамытуға тырысқан көптеген соғысқа қарсы өлеңдер жазды. Оның ең танымал соғыс поэмасы – «Реквием». Für die Gefallenen von Europa (Еуропаның қаза тапқандарына арналған реквием). Неміс ақыны Стефан Георг Парижде француз символшыл ақындарымен әдеби шәкірт болған, оның әлі де Францияда көптеген достары бар еді және Ұлы соғысты апаттық деп қарады. 1916 жылы соғысқа қарсы «Der Krieg» («Соғыс») поэмасында Георг барлық елдердің сарбаздары окоптарда кездесетін қорқыныштарға шабуыл жасады. Ол өлеңінде Георг: «Ежелгі соғыстар құдайы енді жоқ» деп жариялады. Экспрессионисттік «Der Bettler» пьесасының авторы, Клейст сыйлығының иегері Райнхард Сорге соғыстың келуін Рим-католик шіркеуіне жаңадан келген идеалист ретінде қарастырды. Сорге көптеген өлеңдер жазды, олардың көбісі Август Страмм және Герварт Уолденнің бастамасымен эксперименталды формаларда, оның католиктік сенімі және Франциядағы Германия императорлық армиясының сарбазы ретінде куә болған нәрселер туралы. Сомма шайқасында граната сынықтарынан жарақаттанғанға дейін Сорге әйеліне «Англо-француз шабуылдары» деп атаған ісі неміс қорғанысын басып алуға жетеді деген сенімін білдіріп хат жазды. 1916 жылғы 20 шілдеде Сорге Аблейнкурдағы дала ауруханасында қайтыс болды. Соргенің әйелі оның өлімі туралы оның соңғы демалысы кезінде оған жүкті екенін хабарлаған хаты қайтарылып келген кезде ғана білді. 1920 жылы неміс ақыны Антон Шнак, Патрик Бриджвотер «екі күмәнді емес ұлы» неміс ақындарының бірі және «Уилфред Оуэнмен салыстыруға болатын жалғыз неміс тіліндегі ақын» деп атаған, «Tier rang gewaltig mit Tier» («Аң күшпен күресті») сонеттер жинағын жариялады. «Tier rang gewaltig mit Tier» құрамындағы 60 сонет «түн және өлім тақырыптарымен үстемдік етеді». Оның ABBACDDCEFGEFG ұйқас схемасы сонет формасына тән болғанымен, Шнак сондай-ақ «Германияда Эрнст Штадлермен дамытылған еркін ырғақтардағы ұзын жолдарда жазады». Иан Хиггинс айтуынша, «соңғыда ұзақ күткен осы орасан зор оқиға келді. Әрине, соғысқа дейін «оны қызықтырды», және ол, мүмкін, «Еуропаның барлығын өртке салуға» дайын соғысты көруге және қатысуға ниеттенді. Оның «Lettres de guerre» бастапқыда өркениетті қорғауға деген ынтасынан және дұшпанның бүкіл неміс халқы екендігіне сенімділігінен бастап, содан кейін шамадан тыс шовинистік уағызданумен және қазіргі уақытта «дезинформация» деп аталатын нәрсенің ашықтан-ашық жариялануымен ашуланып, соңында майданда дұшпан көрсеткен батырлық пен адамгершілікке таң қалды». Каллохтың соңғы жұмысы – «Ar en Deulin» поэзия жинағы, ол өлімінен кейін жарық көрді. Желль Кролдың сөзіне сәйкес, «Бұл тек атақты бретон ақынының өлеңдер жинағы ғана емес: бұл Янн Бер Каллохқа және уақытынан бұрын қайтыс болған барлық бретондықтарға құрмет көрсетудің символы. Окоптардан шыққан бретон әдебиеті өте сирек. Тек Янн Бер Каллохтың өлеңдері, Огюст Бошер жазған соғыс жазбалары, Амбруаз Арельдің естеліктері және Лоиз Херриу әйеліне жолдаған хаттары соғыстан аман қалды».

Ресей

Ресейде де бірқатар маңызды соғыс ақындары болды, олардың ішінде Александр Блок, Илья Эренбург (оның "Күн батысы" атты кітабында соғыс өлеңдері жарық көрді) және Николай Семенович Тихонов (1922 жылы "Орда" кітабын жариялады). Акмеист ақын Николай Гумилев Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының армиясында қызмет етті. Ол Шығыс Пруссияда, Македония майданында және Франциядағы Ресей экспедициялық корпусымен қатысты. Ол екі рет Георгий орденімен марапатталды. Гумилевтің соғыс өлеңдері "Жақсылық" (1916) жинағында топтастырылды. Гумилевтің әйелі, ақын Анна Ахматова, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс халқының ұжымдық қайғысын бейнелейтін өлеңдер жаза бастады, ерлер соғысқа шақырылғанда және олардың жақындары олармен қоштасты. Ахматова үшін мұндай өлеңдер жазу өмірлік шаруаға айналды және ол большевиктік революция, орыс азаматтық соғысы, қызыл террор және Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде орыс халқының азаптары туралы осындай өлеңдер жазуды жалғастырды.

Австралия

Венгрия тегі бар австралиялық ақын Леон Геллерт соғыс басталғалы бірнеше апта өткен соң Австралияның бірінші императорлық күштерінің 10-шы батальонына қабылданып, 1914 жылғы 22 қазанда Каирге аттанды. Ол 1915 жылғы 25 сәуірде Галлиполи жорығында Анзак шығанағына түсті, жараланып, 1916 жылғы маусымда медициналық сараптамадан өтіп, әскери қызметке жарамсыз деп танылды. Ол қайта әскери қызметке түсуге тырысты, бірақ оның бұл әрекеті көп ұзамай анықталды. Бос уақытында ол өлең жазуға деген құштарлығын қанағаттандырды. "Жорық жырлары" (1917) – оның алғашқы жарияланған өлеңдер жинағы, және "Бюллетень" журналында оң пікірлер алды. Көп ұзамай Angus & Robertson компаниясы Норман Линдсей салған суреттерімен жаңа басылымын шығарды. Оның екінші жинағы, Линдсей салған суреттерімен "Сан аралы" (1919) бұрынғыдай жақсы қабылданбады. Джон О'Доннелл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австралия императорлық күштерінде қызмет етті. Ол 1915 жылғы 25 сәуірде Галлиполиге келді, кейін Сомма шайқасында шайқасты. 1918 жылы ол денсаулығына байланысты Австралияға қайтарылды, сол кезде ол өзінің жалғыз поэзия жинағының соңғы алты өлеңін жазды, онда соғыс австралиялық ақынның көзқарасынан бейнеленген.

Канада

Джон МакКрей, шотландтық-канадтық ақын және хирург, Онтарионың Гюльф қаласынан, Канада экспедициялық күштеріне қосылды және 1-бригаданың медициналық офицері және майоры болып тағайындалды. Ол 1915 жылы Екінші Ипр шайқасында жараланғандарды Ипрден солтүстікке қарай шамамен 3 шақырым жерде, Исер каналының бойындағы дамбаның артында асығыс қазылған бекіністен емдеді. МакКрейдің досы және бұрынғы әскери-жасақ серігі, лейтенант Алексис Хелмер шайқаста қаза тапты, ал оның жерлеу рәсімі 3 мамыр 1915 жылы жазылған және алғаш рет «Панч» журналында жарияланған «Фландрия далаларында» поэмасына шабыттандырды. «Фландрия далаларында» 1915 жылғы 8 желтоқсанда «Панч» журналында авторсыз жарияланды, бірақ кітаптағы көрсеткіште сол жылы МакКрей автор ретінде аталды. Бұл өлеңдер соғыстың ең танымал өлеңдерінің біріне айналып, көптеген қайырымдылық науқандарында қолданылып, жиі аударылды. «Фландрия далаларында» АҚШ-та да кеңінен басылды, оның үкіметі соғысқа қатысуды қарастырып жатқанда, Р. В. Лиллардтың («Сіздер ештеңеге өлгеніңізді қауаптамаңыз, / Бізге лақтырған шамды біз ұстадық») жауабымен бірге жарияланды. Роберт У. Сервис, Ланкаширдің Престон қаласынан шыққан ағылшын-канадтық ақын, және «Канадалық Киплинг» деп аталған, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Паризде тұрып жатқан. Сервис «Торонто Стар» газетінің соғыс тілшісі болды, бірақ «Дюнкеркте тыңшылыққа байланысты туған гистерияда тұтқындалып, жазадан құтылуға шамалы болды». Содан кейін ол «Америка Қызыл Крестің жедел жәрдем корпусымен төсеніш көтеріп, жедел жәрдем жүргізушісі болып жұмыс істеді, денсаулығына дейін». Паризде сауығып жатқанда Сервис 1916 жылы Торонтода жарық көрген «Қызыл Крест адамының рифмалары» атты соғыс өлеңдерін жазды. Кітап Сервистің «бауыры, 1916 жылдың тамызында Францияда қаза тапқан канадалық жаяу әскерінің лейтенанты Альберт Сервис» естелігіне арналды. 1926 жылы Нова-Шотландияның Галифакс қаласындағы Далхаузи университетінің ағылшын тілі профессоры Арчибальд МакМехан «Канада әдебиетінің бастаулары» атты еңбегін жариялады, онда ол Сервистің соғыс поэзиясын мақтап, «оның «Қызыл Крест адамының рифмалары» бұрынғы томдарынан озысқан» деп жазды. «Ол ең қатал шындыққа тап болды; оның радикалдық кемшіліктері жойылмаса да, оның қарапайым жолдары оның көргенін түсінуге көмектеседі». 1924 жылы Канада корпусының 85-ші батальонының (Нова-Шотландияның жоғарғы жерлері) сарбаздарына арнап ақындық құрмет, Канаданың гаэль тілінде, Кейп-Бретонның Сент-Эндрюс шығанағынан шыққан Аласдайр МакИосаг жазды. Өлең батальонның қаза тапқан канадалық гаэльдерінің батылдығын мақтап, олардың императорлық неміс армиясына қарсы ағылшындардан жақсы күрескенін айтты, сонымен қатар олардың отбасылары мен ауылдарынан қаза тапқан сарбаздардың жоқтығына өкініш білдірді. Өлең Бельгияға жасалған шабуылды айыптап, Кайзер Вильгельм II бейтарап Нидерландта саяси баспана алып сотталудан қашып құтырғанмен, бір күні сотталып, асылатынын уәделеді. Өлең алғаш рет Антигониш негізіндегі «The Casket» газетінде 1924 жылғы 14 ақпанда жарияланды.

Англия

Негізгі романист және ақын Томас Харди Наполеон соғыстарына, Буер соғыстарына және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты бірқатар маңызды соғыс өлеңдерін жазды, соның ішінде "Драммер Ходж", "Халықтардың бұзылуы кезінде", "Ол өлтірген адам" және "Және үлкен тыныштық болды" (Қару тастау кезінде, 11 қараша, 1918): оның жұмысы Руперт Брук және Зигфрид Сассон сияқты басқа соғыс ақындарына терең әсер етті. Харди бұл өлеңдерінде қарапайым сарбаздардың көзқарасын және олардың күнделікті тіліндегі сөйлеуін жиі қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Киплинг, көптеген басқа жазушылар сияқты, Германия Бельгияны басып алғаннан кейін оның қалпына келтірілуі және Британияның жақсылық үшін күресіне қолдау білдіретін памфлеттер мен өлеңдер жазды. Бірінші рет көптеген британдық ақындар соғысқа қатысып, өз тәжірибелерін жазды. Олардың көптегені майданда қаза тапты, ең танымалдары Эдвард Томас, Исаак Розенберг, Уилфред Оуэн және Чарльз Сорли. Роберт Грейвс, Айвор Гурни және Зигфрид Сассон сияқты басқалары аман қалды, бірақ соғыс оларға ауыр соққы берді, бұл олардың поэзиясында көрінді. Роберт Росс британдық "соғыс ақындарын" грузин ақындары деп сипаттайды. Британдық соғыс ақындарының көптеген өлеңдері газеттерде жарияланып, кейін антологияларға жиналды. Осы алғашқы антологиялардың бірнешеуі соғыс кезінде жарық көрді және өте танымал болды, бірақ соғыс барысында поэзияның тоны өзгерді. Соғыс кезіндегі антологиялардың бірі – "Қоралдағы Мұза" 1917 жылы жарық көрді, ал соғыс аяқталғаннан кейінгі жылдары тағы бірнешеуі жарық көрді. Дэвид Джонстың Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы "Парандес" атты эпостық поэмасы алғаш рет 1937 жылы Англияда жарық көрді, ол Джонстың өзінің соғыстағы атқыш сарбаз ретіндегі тәжірибесіне негізделген. "Парандес" ағылшын жекелеме Джон Боллдың ағылшын-уэльстік аралас полктегі тәжірибесін баяндайды, Англиядан кетуден бастап, жеті айдан кейін Сомма шайқасы кезінде Мамец Вудқа шабуылмен аяқталады. Бұл шығармада лирикалық өлең мен проза үйлесімде қолданылады, ол өте көп мағыналы, формалды тоннан бастап кокни тіліндегі және әскери жаргонға дейін ауысады. Бұл өлең Хоторден сыйлығын жеңіп алды және В. Б. Йейтс және Т. С. Элиот сияқты жазушылардың құрметіне ие болды. 1985 жылдың қарашасында Ақындар бұрышында Ұлы соғыстың 16 ақынының есімін сақтаған тақташа ескерткіш ашылды: Ричард Олдингтон, Лоренс Биньон, Эдмунд Блуден, Руперт Брук, Уилфрид Гибсон, Роберт Грейвс, Джулиан Гренфелл, Айвор Гурни, Дэвид Джонс, Роберт Николс, Уилфред Оуэн, Герберт Рид, Исаак Розенберг, Зигфрид Сассон, Чарльз Сорли және Эдвард Томас.

Ирландия

Ұлы соғыста Ұлыбритания армиясындағы 49 400 ирланд сарбазының қаза болуы Ирландияда әлі де даулы мәселе болып табылады. Бұл 1916 жылғы Пасха көтерілісі соғыс кезінде болғандықтан және Ирландияның тәуелсіздік соғысы 11 қарашадағы қарулы келісімге қол жеткізілгеннен кейін бірнеше ай өткен соң басталды. Осы себепті ирланд республикашылдығы дәстүрлі түрде британ әскерінде қызмет ететін ирландтарды сатқын деп қарастырды. Бұл көзқарас 1949 жылы Ирландия Республика болып жарияланып, Ұлттар Достастығынан шыққаннан кейін одан да күшейді. Осы себепті Ирландияның соғыс ақындары ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалды. Солардың бірі Том Кеттл болды. Белгияның зорлануына қанағаттанбаса да, Кеттл бастапқыда соғысты қатты сынға алды. Англия-Ирландия жер иелерінің класын Пруссия Корольдігінде үстемдік құрған аристократтардың ірі меншік иелерімен салыстыра отырып, Кеттл: «Англия Еуропадағы бостандық үшін, ал Ирландиядағы юнкерлік үшін күресуге барады» деп жазды. Кейін Г.К. Честертон: «Томас Майкл Кеттл, бәлкім, арнаның екі жағында да жақсы бағаланбаған рухтың ұлылығының ең көрнекті мысалы болды. Ол зиялы, ғалым, шешен, бейбіт өнердің барлық саласында өршіген адам болды; және ол варварларға қарсы Англия бұрынғыдан гөрі жүз жыл бұрын варварларды қолданғандай, Англияға қарсы варварларды қолдануға тым жақсы еуропалық болғандықтан, варварлармен күресіп қаза болды» деп жазды. Лейтенант Кетлдің ең танымал өлеңі – «Қызым Беттиге, Құдайдың сыйы» атты сонет, ол соғыста қаза тапқанға дейін бірнеше күн бұрын жазылып, отбасына жіберілген. Фрэнсис Ледвидж, ол Слейндегі ирланд еріктілерінің мүшесі болды, соғыс басталғанын естіген кезде британ армиясына қосылудан бас тартты. Жауап ретінде, Юнионисттік Ұлттық еріктілер Ледвиджді көрсетпелі сотқа тартты, оның барысында оны қорқақтық пен немісшілдікке айыптады. Ледвидж 1916-1918 жылдар аралығында үш том поэзия жариялады, ол Сувла шығанағындағы десантта, Македония майданында және Батыс майданында қызмет етті. Йейтс 1915 жылғы 20 тамызда Куль паркінен Джеймске жазған хатында өлеңнің атауын «Менен бейтарап елдерге манифестіне қол қоюды сұраған досқа» дегеннен «Сайыпқыраудың себебі» деп өзгертті. Кейін қайта басылғанда атауы «Соғыс поэмасы сұралғанда» деп өзгертілді. Йейтстің ең танымал соғыс өлеңі – «Ирландиялық ұшқыш өлімін болжайды» («An Irish Airman Foresees His Death»), бұл майор Роберт Грегоридің монологы, ол Йейтстің досы, англо-ирландтық жер иесі сэр Уильям Генри Грегори мен Йейтстің демеушісі Леди Огаста Грегоридің ұлы. Ұлы соғыстың ең қызып тұрған кезінде саяси өлеңді жариялаудан аулақ болуды қалаған Йейтс 1918 жылғы қарулы келісімнен кейін ғана «Ирландиялық ұшқыш өлімін болжайды» өлеңін жариялауды кешіктірді. «Екінші келу» – 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін, бірақ Дэвид Ллойд Джордж пен Уинстон Черчилль Ирландияға «Қара және Тан» жасақтарын жібергенге дейін Ирландияның тәуелсіздік соғысының басында ирланд ақыны В.Б. Йейтс жазған өлең. Өлеңде Апокалипсис, Антихрист және Екінші келу туралы христиандық бейнелерді пайдаланып, соғыстар аралық Еуропаның жағдайын бейнелейді.

Шотландия

Оның авторы 1905 жылы қайтыс болғанмен, Рональд Блэк жазғандай, п. Аллан Макдональдтың «Мыңдардың маршы» («Ceum nam Mìltean») поэмасы, жастардың легиондарының қайтып оралмайтын қақтығысқа аттанғанын бейнелейтін шығарма, «Бірінші дүниежүзілік соғыстың поэзиясының кез келген антологиясында бірінші болып тұруға лайық» және «Сорли Маклиннің 1943 жылғы «Dàin do Eimhir» томының стиліне де, мазмұнына да сай келер еді». 1914 жылы шотланд ақыны Чарльз Сорли, Абердиннің тумасы, Императорлық Германияда тұрды. Трирде жау шетелдік ретінде қысқа мерзімге қамауға алынып, елден кетуге бұйрық берілген соң, Сорли Ұлыбританияға оралып, Саффолк полкіне лейтенант болып қатысты. Ол 1915 жылы Лос шайқасында неміс мергенінен қаза тапты, ал оның өлеңдері мен хаттары қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Роберт Грейвс Чарльз Сорлиді «Барлығына қош сау» («Goodbye to All That») кітабында «соғыс кезінде қаза тапқан үш маңызды ақынның бірі» деп сипаттады (ал қалған екеуі – Исаак Розенберг пен Уилфред Оуэн). Сорли немістер мен британдықтардың бір-бірінің адамгершілігін бірдей түсіне алмайтынына сенді, ал оның соғысқа қарсы поэзиясы Руперт Брук, Уолтер Флекс және Алан Сигердің өлеңдеріндегі соғысқа қатысты романтикалық идеализмге тікелей қарсы келеді. Шотландтық гэль ақыны Джон Манро, Льюис аралындағы Свордейлдің тумасы, Сифорт-Гайлендтерде 2-лейтенант болып қызмет еткенде Әскери крестпен марапатталды және 1918 жылғы көктемгі шабуыл кезінде қаза тапты. Лейтенант Манро, Иан Ротх псевдонимімен жазған, сыншылар оны ірі соғыс ақындарымен бірге бағалады. Өкінішке орай, оның өлеңдерінің тек үш ғана нұсқасы сақталған: «Ар Тир» («Біздің жер»), «Ар Гайсгич а Тхуит сна Блаир» («Біздің шайқаста қаза тапқан батырларымыз») және «Аир долг на сонн» («Жауынгерлер үшін»). Дерик Томсон – құрметті ақын және Глазгодағы кельт зерттеулерінің профессоры – Манроны «XX ғасырдың жаңа гэльдік өлеңінің алғашқы күшті дауысы» деп атады. Рональд Блэк Манроның үш өлеңі «қаза тапқан серіктері туралы ойларын рифмалық еске түсіретін азапты еркін өлеңмен» қалдырғанын жазды, ал гэль тілінде еркін өлең кең таралғанға дейін тағы қырық жыл өтуге тура келді. Падрайг Морейсадан – Шотландияның солтүстік Уист графтығының Гримсай қаласынан шыққан шотландтық гэль барды және сеанчай – Бірінші дүниежүзілік соғыста Ловат скауттарында қызмет етті. Ол Галлиполи жорығында, Македония майданында және Батыс майданда қызмет етті. Кейінгі жылдары капрал дәрежесіне жеткен Морейсадан Салоникада аштықтан қиналып жатқан одақтас сарбаздарды қалай тамақтандырғанын айтып беретін. Морейсадан соғыста көптеген өлеңдер мен әндер жазды, соның ішінде «Òran don Chogadh» («Соғысқа арналған ән»), оны Галлиполиде қызмет еткенде жазған. 1969 жылы Глазгодағы шотландтық гэль әдебиеттеріне маманданған «Gairm» баспасы Dòmhnall Ruadh Chorùna өлеңдерінің алғашқы жинағын жарық көрді. Екі жыл бұрын Солтүстік Уист аралындағы Лохмадди ауруханасында қайтыс болған ақын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдің Камерон таушылдарының соғыс ардагері және гэль тіліндегі өте талантты ақын болды. Рональд Блэктің айтуынша, «Домнэлл Руадх Чоруна – траншеялардың көрнекті гэль ақыны. Оның ең танымал әні «An Eala Bhàn» («Ақ қарға») сол жерде үй тұтыну үшін шығарылды, бірақ он басқа композициялардың таңғажайып сериясында ол майданға аттанудың, шайқас қарсаңында ояу жатып, үстіне көтерілудің, газға ұшыраудың, бетперде киюдің, өлтірілген және өлтіруші серіктерінің қалдықтарымен қоршалған және т.б. жағдайларын сипаттайды. Оның басқа шығармаларында елен аулау көрінісі бар, бұл оның әуесқойлықпен ұнаған және өмір бойы жалғастырған дәстүрлі іс-әрекеті». Соғыс, әсіресе, Уэльстің конформистік емес шіркеулерін терең бөлді. Дәстүр бойынша, нонконформистер соғысқа қатысты идеяны мүлдем қабылдамады. Соғыста Уэльстің нонконформизмдерінде әскери қызметті қолдағандар мен христиандық пацифизмді қабылдағандар арасында үлкен қақтығыс болды. Ең танымал Уэльс тіліндегі соғыс ақыны Корольдік Уэльс фюзельерлерінің жеке Эллис Хамфри Эванс, ол Хэдд Уин деген бардтық атымен танымал. Эванс өлеңдерінің көп бөлігін отбасының таулы фермасында қойшы болып жұмыс істеген кезінде жазды. Оның стиліне романтикалық поэзия әсер еткен, табиғат пен дін тақырыбы басым болған. 1914 жылы Батыс майданда соғыс басталғаннан кейін ол бірнеше соғыс өлеңдерін жазды. Көптеген валлийлік конформистер сияқты Хедд Уин де христиандық пацифист болды және қарулы күштерге кіруден бас тартты, ешкімді өлтіре алмайтынын сезінді. Дегенмен, соғыс Хэдд Уиннің ең танымал өлеңдеріне шабыт берді, соның ішінде «Plant Trawsfynydd» («Траусфнидд балалары»), «Y Blotyn Du» («Қара нүкте») және «Nid â’n Ango» («[Ол] Есте қалады»). Оның «Rhyfel» («Соғыс») өлеңі оның ең көп цитата келтірілетін туындыларының бірі болып табылады. Альберт Эванс Джонс, валлий ақыны, Салоника майданында және Батыс майданында RAMC жедел жәрдемшісі ретінде, кейін әскери капеллан ретінде қызмет етті. Соғыстан кейін ол Уэльс пресвитериан шіркеуінің пасторы болды және траншеялардың қорқынышты жағдайларын бейнелейтін және соғыс кезіндегі ультраұлтшылдыққа шабуыл жасайтын өлеңдерін жазды, бұл валлий халқын таң қалдырды. Сонымен қатар, Ұлттық Эйстедфодтың Архдруиды ретінде, пастор Эванс Джонс 18 ғасылдың кельттік неопаганизміне негіделген дәстүрлі рәсімдерді уэльстік халықтың христиандық сенімдерін жақсырақ бейнелеу үшін өзгертті. Алан Ллуйдтің Ұлы соғыстың ең ұлы валлий ақыны деп есептейтін пастор Эванс Джонс ең танымал «Cynan» бардтық атымен белгілі. Валлий ақыны Алан Ллуйдтің көптеген ақындардың өлеңдерінің ағылшын тіліне аудармалары «Out of the Fire of Hell; Welsh Experience of the Great War 1914–1918 in Prose and Verse» атты жинақта жарияланды.

Америка Құрама Штаттары

Бірінші дүниежүзілік соғыс американдық әдебиетте Эрнест Хемингуэйдің «Қоштасу қаруы» атты соғыс романымен басталған және аяқталған деп жиі айтылса да, американдық соғыс ақындары да болды. Алан Сигер Америка бейтарап болған кезде француз шетел легионына қосылып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы маңызды американдық ақыны атанды. Америка халқын одақтас күштерге қосылуға шақыратын Сигердің өлеңдері кеңінен жарияланып, танымал болды. Бұрынғы бірінші ханым Жаклин Кеннедидің айтуынша, Алан Сигер қайтыс болғаннан кейін ондаған жылдар өткен соң, оның «Мен Өліммен Кездесемін» өлеңі күйеуі, АҚШ президенті Джон Фицджеральд Кеннедидің өте сүйікті өлеңі болған және ол оны жиі дауыстап оқып беруін сұраған. Джойс Килмер, Американың жетекші католик ақыны және жақтаушысы ретінде танылып, Г.К. Честертон мен Хилар Беллокпен салыстырылатын болған. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін бірнеше күн өткен соң ол әскери қызметке шақырылды. Кетуге дайындалған Килмер соғыс туралы кітап жазу үшін баспагерлермен келісім жасасты, кітапқа «Мұнда да, сол жақта да, 69-шы жауынгерлік бөліммен» деген ат қоюды жоспарлады. Килмер кітапты аяқтаған жоқ, бірақ жыл соңына қарай прозалық очерктер мен соғыс өлеңдерін жазуға үлкерді. Килмердің соғыс өлеңдерінің ең танымал туындысы – 1918 жылғы «Қызыл гүл шоғы», ол 1918 жылдың 7 наурызында Бакараға жақын Руж Букет орманшасындағы американдық бекіністеріне жасалған неміс артиллериясының шабуылында қаза тапқандардың құрметіне арналған. Алайда, Дана Джиояның сөзіне сүйенсек, «Килмердің соғыс жылдарындағы өлеңдерінің ешқайсысы бүгінде оқылмайды; оның беделі ол әскерге шақырылғанға дейін жазылған өлеңдерімен сақталған». Сонет өнерінің 800 жылдық тарихында бірегей тәжірибелік формада жазылған жинақ Вайеттің 2-дәрежелі лейтенант және әскери барлау офицері ретінде атқарған қызметін көрсетеді. «Бұл адамның әскері» американдық әдеби сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанымен, Ұлы депрессия басталғанда Уайеттің поэзиясы ұмытылды. 21 ғасырдың басында Уайеттің поэзиясын ұмытылудан құтқарған Б.Дж. Омансон мен Дана Джиояның айтуынша, Уайет – Бірінші дүниежүзілік соғыстың ағылшын соғыс ақындары Зигфрид Сассон, Исаак Розенберг және Уилфред Оуэнмен салыстыруға лайық жалғыз американдық ақын. Б.Дж. Омансон сондай-ақ Уайеттің сонеттерінде баяндаған әрбір оқиғаның, тіпті ауа райын сипаттау тәсіліне дейін, басқа куәгерлердің есептерімен толық сәйкес екенін анықтады. 2008 жылы «Адам армиясы» кітабының қайта басылуына жауап ретінде британдық әдеби сыншы Джон Столворти, «Оксфорд соғыстық поэзия кітабының» редакторы және Уилфред Оуэннің өмірбаянын жазған автор: «Соғыс бітісінің 90 жылдығын белгілеп, америкалық ақын енді соғыс ақындарының қатарындағы алдыңғы қатарда өз орнын алды» деді. Канадалық ақын Джон МакКрейдің «Фландрия далаларында» атты танымал өлеңінен шабыт алған американдық ақын Моина Майкл 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Ұлы соғыста қаза тапқан миллиондаған сарбаздарды құрметтеу үшін жыл бойы қызыл мак тағуды шешті. Ол сондай-ақ «Біз сенімді сақтаймыз» атты өлең жазды.

Ресейлік Азамат соғысы

Ресейлік Азамат соғысы кезінде орыс символистік ақыны Вячеслав Иванов "Қиын заманға арналған өлеңдер" атты сонет тізбегін жазды. 1917-1922 жылдар аралығында орыс ақыны Марина Цветаева, оның күйеуі Сергей Эфрон коммунистерге қарсы Еркіндік Армиясының офицері болып қызмет еткен, азамат соғысы туралы "Лебединый стан" ("Аққулар лагері") атты эпикалық өлеңдер циклын жазды, ол ақ қозғалыстың коммунистерге қарсы сарбаздарын дәріптеді. Өлеңдер циклі күнделік немесе журнал стилінде жазылған, ол 1917 жылғы наурызда патша Николай II-нің тақтан басқанымен басталып, 1920 жылдың соңында ақтар толық жеңілген кезде аяқталады. Тақырыптағы "аққулар" ақ әскердің ерікті сарбаздарына сілтеме жасайды. 1922 жылы Цветаева "Царь девица" ("Царь қызы") атты ұзын монархистік ертегісін де жариялады. Ал екінші жағынан, Осип Мандельштам Қызыл Армияны мақтап, ақтарды сынап, көптеген өлеңдер жазды, ол бір өлеңінде оларды "Қазанның қураған жапырақтары" деп атады. Дегенмен, ақынның орыс халқының санасы екенін терең сенген Мандельштам 1938 жылы ГУЛАГ-та қайтыс болды, себебі ол Сталинге шабуыл жасап, оны қорлаған эпиграмма жазғаны үшін тұтқындалған болатын.

Испаниядағы азаматтық соғыс

Испаниядағы азамат соғысы ағылшын тілінде (сондай-ақ испан тілінде) көптеген өлеңдер тудырды. Екі жақта да испан азамат соғысында ағылшын тілінде сөйлейтін ақындар шайқасты. Халықаралық бригадалар құрамында еріктілер ретінде республикашылдармен соғысқандардың арасында Клайв Брэнсон, Джон Корнфорд, Чарльз Доннелли, Алекс МакДейд және Том Винтрингхэм болды. Ұлтшылдар тарапынан испан азамат соғысының ағылшын тіліндегі ең танымал ақыны Оңтүстік Африка ақыны Рой Кэмпбелл саналады. Рим-католик шіркеуіне жақында ғана сенген Кэмпбелл республикалық күштердің кеңесшіл басшылығымен жүргізген Қызыл террордың салдарынан католиктерге жасалған зорлық-зомбылыққа қорқынышпен куә болды. Кэмпбелл үшін ең ауыр сәт – ол Толедоның кармелиттік монахтарының денелерін тапқан кезде болды. Ол олармен дос болған, ал республикалық күштер оларды сотсыз-сылтаусыз өлім жазасына кескен еді. Монахтарды өлтіргендер олардың денелерінің үстіне қанмен «ШЕКА соққысы» деп жазды. Кейін Кэмпбелл «Толедоның кармелиттері» өлеңінде осы оқиғаны суреттеді және өлеңін аяқтағанда, жергілікті Рим-католик дін қызметкерлерінің, діншілдердің және діни ордендердің қырғыны қаладағы испан армиясының гарнизонының Франсиско Франконың Екінші Испан Республикасына қарсы бүлігіне қосылуына және Альказарды қоршау кезінде бірнеше рет капитуляциядан бас тартуына себеп болған рөлін атап өтті. Кэмпбеллдің соғыс туралы басқа өлеңдерінің ішінде ең жақсылары – «Ыстық мылтықтар», «Униформадағы Мәсіх», «Альказардың қазбалары» және «Толедо 1936» сонеттері. Кэмпбеллдің өмірбаяуын жазған Джозеф Пирс және оның қыздары Анна мен Тесс айтуынша, Кэмпбеллдің ұлтшылдық көзқарастары оны ерте замандағы «мәдениетті жою» құрбаны етіп, оны фашист деп қате айыптауға және поэзия антологиялары мен университет курстарынан шығарып тастауға себеп болды. Африкаанс әдебиетінде испан азамат соғысының ең үздік ақыны – Кэмпбеллдің жақын досы Уис Криге, ол республикашылдарды қолдау үшін белсенді түрде үгіт жүргізді. Рой Кэмпбеллдің 1952 жылғы «Солқын ат үстіндегі жарық» атты естеліктерінде ол Уис Кригеге деген республикалық көзқарасын «өзгермейтін кальвинист» деп түсіндіреді. 1937 жылы Криге «Lied van die fascistische bomwerpers» («Фашистік бомбалаушылар әні») атты африкаанс тіліндегі өлеңін жазды. Кейін Криге еске алды: «Маған бір-екі жол ғана керек болды, содан кейін өлең өзі жазылды. Мен қолымды тигізе алмай қалдым. Ештеңе түзетуге тура келмеді. Мұндай жағдай сирек кездеседі». Джек Коуптың сөзіне сәйкес, «Өлең фашистік ұшқыштардың өздеріне қараған қуаныш пен жеңіс сезімімен, қасиетті міндеттерімен әскери мақтанышпен басталады. Өлеңнің ырғағы жылдамдаған сайын ащы ирония күшейеді, жауыздық пен жеккөрулікке дейін жетеді. Латын литургиясының жолдары жалдамалы әскерлердің қауіпсіз биіктіктен өлім жаудыруының қатыгез қуанышымен араласады. Киелі кітаптың өзі қанға малшық. Испанияның әдемі жер-су атаулары шаң мен түтіннен жарқырап көтеріледі. Соңында ән зорлық-зомбылық пен қанды қырғынның ақымақтық айқай-шуына айналады, тіпті Христа расстауға да мазақтайды». Азамат соғысының испан тіліндегі ең үздік ақындары – республикашыл ақын Федерико Гарсия Лорка, карлист ақын Хосе Мария Хинохоза Ласарт және Мачадо ағайындылары. Антонио Мачадо коммунист генерал Энрике Листерді құрметтеу үшін өлең жазды және Республика жеңілгеннен кейін Францияда босқын болып қайтыс болды. Ал оның інісі Мануэль Мачадо ұлтшыл генерал-сиссимус Франсиско Франконың қылышына арналған өлеңін жариялады.

Польша

Польшаның соғысы, әдеттегі және партизандық соғыс, барлық шайқастар тоқтағаннан кейін де поэзияға ықпал етуді жалғастырды. Чеслав Милош кейін былай деп жазды: "Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін поляк ақындары Франция мен Голландиядағы әріптестерінен қызығушылықтары мен мәселелерінде көп ерекшеленбеді. Польша әдебиетінің ерекшеліктеріне қарамастан, Польша басқа Еуропа елдерімен бірдей мәдени ағымда жатты. Сондықтан Польшада болған оқиға – еуропалық ақынның ХХ ғасыр тозағымен кездесуі болды деуге болады, тозақтың бірінші шеңбері емес, одан да тереңірек. Бұл жағдай – зертхана тәрізді, яғни ол белгілі бір тарихи жағдайларда қазіргі поэзиямен не болатынын зерттеуге мүмкіндік береді". 1943 жылы СС генералы Юрген Штроп Варшава геттосының көтерілісін басудан кейін, нацистік поляк ақыны Чеслав Милош "Campo dei Fiore" поэмасын жазды. Поэмада Милош геттоның және оның 60 000 тұрғынының өртелуін 1600 жылы Рим инквизициясы Джордано Бруноны өртегенімен теңеді. Милош поляк халқын гетто өртеніп жатқанда күнделікті өмірін жалғастырғаны үшін сынады. Ол тыңдаушыларын және оқырмандарын Польшадағы Холокостқа ашуланып, Польшаның нацистік басқыншыларға қарсы күресіне қосылуға шақырды. Варшава геттосының көтерілісіне жауап ретінде Вильня геттосында тұтқындалған ақын Хирш Глик "Zog Nit Keynmol" атты идиш тіліндегі поэмасын жазды, онда ол еврей халқын нацистік Германияға қарсы қару алуға шақырды. Глик 1944 жылы СС-мен өлтірілгеніне қарамастан, "Zog Nit Keynmol" музыкаға қойылды және еврей партизандары Холокостқа қарсы күрестің әнұраны ретінде кеңінен қабылдады. 1974 жылы Анна Свиршчинска "Budowałam barykadę" ("Баррикада салдырдым") поэзия жинағын жариялады, онда ол 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезіндегі жауынгер және майдан медбикесі ретіндегі тәжірибесі туралы айтады. Кейінірек Чеслав Милош Свиршчинска туралы былай деп жазды: "1944 жылдың тамыз және қыркүйек айларында ол Варшава көтерілісіне қатысты. Ол 63 күн бойы миллиондық қаланың танкілерге, ұшақтарға және ауыр артиллерияға қарсы шайқасқа куә болды және оған қатысты. Көп жылдар өткен соң Свиршчинска сол трагедияны өлеңдерінде қайта жаңғыртуға тырысты: баррикадалар салу, жертөледегі ауруханалар, бомбаланған үйлердің құлауы, адамдарды баспаналарға көму, оқ-дәрі, тамақ және бинттердің жетіспеушілігі, сондай-ақ әскери медбике ретіндегі оның оқиғалары. Алайда оның бұл әрекеттері сәтті болмады: олар тым көп сөзді, тым әсерлі болды, және ол өзінің қолжазбаларын жойды. (Сонымен қатар, көтеріліс Ресейдің оны басудағы рөлін ескере отырып, ұзақ уақыт бойы тыйым салынған тақырып болды). Одан кейін отыз жылдан кейін ғана ол өзін қанағаттандыратын стильді тапты. Қызығы, бұл оның жастық шағында тапқан, бірақ бұл жолы суреттерге қолданбаған миниатюра стилі еді. Оның "Баррикада салдырдым" кітабы өте қысқа өлеңдерден тұрады, олардың әрқайсысы бір оқиғаға немесе жағдайға қатысты шағын баяндама".

Венгрия

Венгриялық еврей ақыны және католик дінін қабылдаған Миклош Радноти адмирал Миклош Хортидің Германияға жақын үкіметтерін және Жебелі крест партиясын өткір сынға алды. Раднотидің ағылшын тіліндегі аудармашысы Фредерик Тернердің айтуынша, "Бір күні Раднотидің досы оны Будапешт көшелерінде көріпті, ақын "Ду ду ду ду ду ду" деп түйсіксіз сөйлеп тұрған, сонда досы: "Түсінбейсің бе?! Гитлер Польшаға шабуыл жасап жатыр!" десе, Радноти: "Иә, бірақ менің күресуге бар күшім осы ғана" деп жауап беріпті. Радноти өлеңдерінде фашизмнің тәртіпті құртатынына сенген. Ол азаматтық қоғамды жойып, оны түсініксіз етіп бұрмалаған. Бұл – бір идеалды мысықты жасауға тырысу сияқты, мысықты өлтіріп, етін алып, қалыпқа құйып, мысық пішініне келтіру. Фашизм де, коммунизм де осылай істейді. Олар екеуі де күрделі әлеуметтік жүйені құртады да, оның орнына қылмыстық түрде қарапайым жүйені орнатады."

Кеңес Одағы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Анна Ахматова Ленинградтың 900 күндік қоршауына куә болды және қаланың қорғаушыларын жігерлендіру үшін өзінің өлеңдерін радио арқылы оқыды. 1940 жылы Ахматова "Батырсыз поэма" жұмысын бастады, алғашқы нұсқасын Ташкентте аяқтады, бірақ "Поэма" бойынша жиырма жыл бойы жұмыс істеді және оны өмірінің ең маңызды туындысы деп санады, оны "Ленинград қоршауы кезінде қаза болған алғашқы тыңдаушылары – достарым мен қалаластарымның естелігіне" арнады. 1974 жылғы "Пруссия түндері" поэмасында кеңестік диссидент, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армияның бұрынғы капитаны Александр Солженицын Шығыс Пруссиядағы кеңестік соғыс қылмыстарын суреттейді. Повествошы, Қызыл Армия офицері, кеңестік территориядағы неміс соғыс қылмыстарына жауап ретінде әскерлерінің неміс азаматтарын тоналауын және зорлауын қолдайды, тіпті өзі де осы құбылысқа қатысуға ниеттенетінін білдіреді. Поэмада қызыл әскерлердің неміс деп жаңылысқан поляк әйелін топтап зорлауы туралы айтылады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің шолуынша, Солженицын поэманы трохаикалық тетраметрде жазған, "Александр Твардовскийдің ең танымал орыс соғыс поэмасы – "Василий Тьёркин" поэмасын еліктеп, оған қарсы пікір білдірген".

Сербия

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі серб ақындары арасында ең белгілісі – Десанка Максимович. Ол "Крвава бајка" немесе "Қанды ертегі" поэмасымен әйгілі. Бұл поэма 1941 жылы Крагуевац таяу маңында Вермахт жасаған соғыс қылмысы – Крагуевац қырғынының құрбаны болған, оккупацияланған Югославиядағы мектеп оқушыларының тобы туралы айтады.

Финляндия

Ержо Йылха 1951 жылы Финляндияның Иосиф Сталин мен басып кірген Қызыл Армияға қарсы күрескен Қысқы соғыс туралы өлеңдер жинағын шығарды. Жинақтың аты – «Киирастули» («Тазару орны»).

Канада

Канада және Америка поэзиясындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең танымал ақындарының бірі – Джон Гиллеспи Маги кіші, ол Америка Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу алдында Канада Корольдік әуе күштері үшін ерікті болып ұшқан американдық ұшқыш. Гиллеспи 1941 жылғы 11 желтоқсанда Линкольнширдегі Раскингтон қаласының үстінде болған жазабас соқтығыс салдарынан қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын әйгілі және жиі цитаталанатын "Биік ұшу" сонетін жазды. Алғаш рет Питтсбург Пост Газетте жарияланған "Биік ұшу" сонеті, пилот офицер Маги Перл-Харбордан кейін Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан алғашқы американдық азаматтардың бірі болғаннан кейін кеңінен таралды. 1941 жылдан бері пилот офицер Магидің сонеті әлемдегі авиациялық ескерткіштерде, соның ішінде 1986 жылғы "Челленджер" ғарыш кемесінің апатындағы ескерткіште де маңызды орын алды.

Англия

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін "соғыс ақыны" беделі көпшілік санасында нығайып, 1939 жылы соғыс басталғанда Бірінші дүниежүзілік соғысқа теңдей әдеби жауап туады деп күтілді. 1940 жылы "Таймс" әдеби қосымшасында тікелей: "Соғыс ақындары қайда?" деген сұрақ қойылды. Алан Льюис пен Кит Дуглас – осы кезеңдегі британдық соғыс ақындарының сыншылар жиі таңдайтын есімдері. 1942 жылы Генри Рид британдық жаяу әскерін дайындау туралы үш өлеңнен тұратын жинақ жариялады, соғыстан кейін тағы үш өлең қосылды. Сидни Киз де Екінші дүниежүзілік соғыстың маңызды және жемісті ақыны болды. Луи Де Паордың сөзін келтірсек, "Поэма барысында ирланд және еуропалық өркениеттің, өнердің, әдебиеттің, ғылымның, сауданың, философияның, тілдің және діннің қадір-қасиеті зерттеледі және адамның шексіз құрып-жою мүмкіндігіне лайықты жауап бере алмайтыны анықталады. Lúnasa айында, ежелгі келт құдайы – жарық сыйлаушы, христиандық мейрам күнінде Де Луайн (Дүйсенбі) Ля а Луайнға (Қиямет күні) айналады, себебі атомдық қырып жоюдың құлқыра жарығы күннің табиғи жарығын ығыстырады. Поэма сонымен қатар ерте ирланд әдебиетінен О Туарисктің идеясын жеткізу үшін пайдаланады: ақынның махаббат пен зорлық арасындағы мәңгілік күреске шығармашылық қиялының біріктіруші, емдеуші күші арқылы араласу міндеті бар. Хиросиманың жойылғанына баршамыз кінәлі болғанымен, ақын, сөз шебері есімді жандар, ерекше жауапкершілік жүктеледі".

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның соғыс ақындарының қатарында Х.У. Греттон да бар, оның "Кору және Акантус" өлеңі осы жанрдағы ең белгілі туындылардың бірі. Ол Италиядағы 2NZEF құрамында қызмет еткен кезінде жазған соғыс күнделігі де маңызды әлеуметтік-тарихи құжат саналады.

Америка Құрама Штаттары

Екінші дүниежүзілік соғыс көбінесе ақындар соғысы деп есептелмесе де, американдық соғыс ақындары болды. "От музасы" атты деректі фильміне берген сұхбатында АҚШ-тың лауреат ақыны Ричард Уилбур Бірінші дүниежүзілік соғыстағы және өзі сияқты Екінші дүниежүзілік соғыста жазған және қызмет еткен әскери ақындар арасындағы үлкен айырмашылықты атап өтті. Уилбур, Сигфрид Сассон мен Уилфред Оуэннен өзгеше, американдық Екінші дүниежүзілік соғыс ақындары өздерін әділ соғысқа қатысқан деп санағанын, нацистік Германия, фашистік Италия және Императорлық Жапонияны жеңілуі тиіс қорқынышты жаулар деп білгенін түсіндірді. Ол сонымен қатар, көптеген Екінші дүниежүзілік соғыс ақындарының, өзінің ішінде, саналы түрде соғысқа қатыспаушылардың тағдырына деген қайырымдылық сезімін білдіргенін айтты. Ричард Уилбур, Америка Құрама Штаттарының Коммунистік партиясына деген симпатиясын білдіргендігі үшін байланыс қызметінен шығарылып, қайтадан қатарға жіберілген соң, теңіз артына әскери қызметкер ретінде жіберілді және Еуропа театрында қызмет етті. 36-шы американдық дивизиядағы қызметі және одан кейінгі жылдарда Ричард Уилбур көптеген соғыс өлеңдерін жазды. Уилбурдың ең танымал соғыс поэмаларының бірі – Италиядағы майдангер Ллойд Тайвотердің қазасы туралы "Тайвотер". Ричард Уилбурдың тағы бір әйгілі соғыс поэмасы – "Альзастағы алғашқы қар", ол Франциядағы шайқас алаңының қорқынышын жаңадан жауған қардың әдемі көрінісімен лирикалық түрде жасырады. Неміс-еврей тегінен шыққан американдық ақын Энтони Хехт 97-ші АҚШ жаяу әскер дивизиясының сарбазы ретінде Еуропа театрында қызмет етті. Он жылдар өткен соң, Хехт ПТСР-ге емделді және өзінің көптеген өлеңдерінің тақырыбы ретінде соғыс тәжірибесін пайдаланды. Нью-Лондон (Коннектикут штаты) тумасы, американдық ақын Дунстан Томпсон, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа театрында әскери қызметін атқару кезінде өлеңдерін жариялай бастады. Томпсонның өлеңдері гомосексуал адамның көзімен әскери қызметті, соғыс кезіндегі Лондон қаласында сарбаздар мен теңізшілермен кездейсоқ кездесулерді көрсетеді. Өзінің шеберлігіне құрметпен қараған стильді жазушы Карл Шапиро, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхитында қызмет еткен кезде поэзия жазды. Оның "V Letter and Other Poems" жинағы 1945 жылы Пулитцер сыйлығына ие болды, ал Шапиро әлі де әскери қызметте болған кезде. Шапиро 1946 және 1947 жылдары АҚШ-тың лауреат ақыны болды. (Ол кезде бұл атақ Конгресс кітапханасының поэзия жөніндегі кеңесшісі болды, ол 1985 жылы Конгресс шешімімен Конгресс кітапханасының поэзия жөніндегі лауреат кеңесшісі болып өзгертілді). Сонымен қатар, АҚШ армиясында қызмет еткенде, американдық ақын Рэндалл Джаррелл өзінің соғыстағы тәжірибесіне негізделген "Кішкентай дос, кішкентай дос" (1945) атты екінші өлеңдер кітабын жариялады. Кітапта Джарреллдің ең танымал соғыс өлеңдерінің бірі – "Тұңғыш атқыштың өлімі" бар. Оның "Жоғалтулар" (1948) кітабында да соғыс тақырыбына тоқталды. Ақын Роберт Лоуэлл Джарреллдің "Екінші дүниежүзілік соғыс туралы ағылшын тіліндегі ең жақсы поэзияны" жазғанын көпшілікке жария түрде айтты.

Румыния

Румынияда туған ақын Пол Селан "Todesfuge" (ағылшын тілінде "Өлім фугасы" және "Өлім фугасы" деп аударылған) сияқты соғыс поэмаларын жазды. Бұл 1945 жыл шамасында жазылған және 1948 жылы алғаш рет жарияланған неміс тіліндегі өлең. Ол "Селанның ең белгілі және жиі антологияға енгізілетін өлеңдерінің бірі" саналады. Ол "концентрациялық лагерьдегі қорқыныш пен өлімді шеберлікпен бейнелейтін" туынды ретінде танылады. Селан Румынияның Чернаути қаласында еврей отбасында дүниеге келді; оның ата-анасы Холокост кезінде қаза болды, ал Селан өзі бір кезде концентрациялық лагерьде тұтқын болған.

Жапония

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық теңіз күштерінде қызмет еткен Рюичи Тамура – көрнекті жапон соғыс ақыны. Соғыстан кейін ол "The Waste Land" атты поэзия журналын құруға көмектесті, ал оған үлес қосқан ақындар "Waste Land Poets" деп аталды. Бұл авторлардың туындыларына Т. С. Элиот, Стивен Спендер, К. Дей Льюис және В. Х. Ауден ерекше әсер етті. Тамураның алғашқы өлеңдер жинағы "Төрт мың күн мен түн" 1956 жылы жарық көрді. Садако Курихара 1945 жылғы 6 тамызда Хиросимада тұрды, сол кезде "оның өмірі дүкеншіліктен басталып, Жапонияның ең даулы ақындарының біріне айналды. Оның алғашқы маңызды өлеңдер жинағы "Қара жұмыртқалар" 1946 жылы жарияланды", бірақ Жапонияға атом бомбасы тасталғаннан кейінгі қорқынышты жағдайды бейнелеуіне байланысты американдық оккупациялық күштерінің цензуралық бақылауына түсті. Курихара сондай-ақ Қытайды оккупациялау кезінде жасалған көптеген жапондық соғыс қылмыстарына, "Жапониядағы корейлерге жасалған зұлмдарға" және "ядролық қаруды әлемдік деңгейде тоқтату қажеттілігіне" қатысты пікір білдірді. Өлеңдер мен хабарлама жапондық әскери цензурамен жарияламас бұрын ауыр өңделді, соғысқа қарсы барлық көзқарас алынып тасталды. Генерал мен оның әскерлері шайқаста қаза тапқандарына "қайғы" сезінгендей бейнелеудің орнына, цензура өлеңді Банзай шабуылында қаза тапқандары туралы жазды. Хабарлама мен өлеңдердің цензураланбаған мәтіні Жапония капитуляциялағаннан кейін ғана жарияланды.

Корей соғысы

Корея соғысы Техас штатының Мерседес қаласынан шыққан мексикалық-американдық ақын Роландо Хинозоса мен Уильям Вантлингтің соғыс поэзиясына әсер етті. 1956 жылдың 28 наурызында BBC Scotland Корея соғысы кезінде корольдік Камерон таушыларының шотланд гаэль тіліндегі ceilidh жазбасын эфирге берді. Бірінші дүниежүзілік соғыста осы полкте қызмет еткен Домналл Руадх Чоруна оны тыңдап отырды. Кейін ол «Гилеан Хореа» («Кореядағы жігіттер») атты өлеңін жазды, онда ол жазбаның өзінің жастығын қайтаруға көмектескенін айтты. «Оран ан Н-бомба» («Н-бомбаның әні») атты өлеңінде ол сутек бомбасы туралы пікір білдірді.

Вьетнам соғысы

Вьетнам соғысы сонымен қатар соғыс ақындарын да дүниеге әкелді, оның ішінде армян-американдық ақын Майкл Кейсидің "Обсценности" атты тұңғыш жинағы, ол Оңтүстік Вьетнамның Кванг Нгай провинциясындағы әскери полиция корпусындағы қызметіне негіделген. Кітап 1972 жылы Йельдің жас ақындар сыйлығын жеңіп алды. Тет шабуылы кезінде Хуэ шайқасында "Пурпур жүрек" орденімен марапатталған АҚШ Теңіз жаяу әскерінің сержанты У. Д. Эрхарт "Вьетнам соғысы поэзиясының деканы" деп аталды. 1967 жылы, Вьетнам соғысының ең қызу шағында, американдық ақын Ричард Уилбур Питер Хардтың ресми портретінен бас тартқаны үшін Джонсонға арналған Милтондық сонет жазды. Rob Jacques, Вьетнам дәуіріндегі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ветераны, гомосексуал әскерилердің көзқарасынан соғыстағы махаббат пен зорлық арасындағы шиеленісті "Соғыс ақыны" жинағында зерттеді, ол Sibling Rivalry Press баспасынан жарық көрді. Юсеф Комуняка (бұрынғы Джеймс Вилли Браун, кіші) Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Армиясында әскери газеттің редакторы ретінде қызмет етті. Ол содан бері соғыс тәжірибесін "Даладағы ойыншықтар" (1986) және "Диен Кау Дау" (1988) поэзия жинақтарының негізі ретінде пайдаланды. Вьетнам соғысының тағы бір ақыны – Брюс Вейгл.

Терроризмге қарсы соғыс

Ирак соғысы соғыс ақындарын дүниеге әкелді, оның ішінде Брайан Тернердің тұңғыш өлеңдер жинағы "Міне, оқ", 3-ші Stryker бригадасының жаяу әскер тобының командирі ретіндегі тәжірибесіне негізделген. Бұл кітап көптеген сыйлықтарға ие болды, соның ішінде 2005 жылғы Беатрис Хоули сыйлығы, 2006 жылғы Мэн әдеби сыйлығы және 2006 жылғы Солтүстік Калифорния кітап сыйлығы (поэзия саласында). "Нью-Йоркер" журналында Дана Гудиер: "[Брайан Тернер] соғыс ақыны ретінде романтика мен ирония арасындағы дәстүрлі шекараны еске алмай, сюрреализмді таңдайды" деп жазды. Эрика Рене Лэнд – американдық 21-ғасырдың соғыс ақыны, 2021 жылғы MacDowell стипендиаты және 2005-2006 жылдары Ирактың Мосул қаласында қызмет еткен автор. Ол өзінің тәжірибелерін көрсететін екі өлеңдер жинағын жариялаған.