Кіріспе

Италияның батыс Рим қаласындағы төбе. Жаникулум (/dʒ//ə/'/n//ɪ//k//j//ʊ//l//ə//m/; dʒaˈniːkolo), кейде Жаникулан төбесі деп те аталады, Италияның батыс Рим қаласындағы төбе. Қазіргі Римдегі ең биік екінші төбе болғанымен (ең биігі – Монте-Марио), Жаникулум Римнің әйгілі жеті төбесінің арасында жоқ, себебі ол Тибр өзенінен батысқа қарай және ежелгі қала шекарасынан тыс орналасқан.

Көрікті жерлер

Жаникулум – Римнің орталық бөлігінің күмбездері мен қоңырау мұнараларымен әсем көрінісін тамашалауға болатын Римдегі ең үздік орындардың бірі. Жаникулумдағы басқа да танымал орындарға Әулие Петрдің айқышқа қадалған жері деп есептелетін жердегі Монториодағы Сан-Петро шіркеуі жатады; Донато Браманте салған шағын Темпиетто ғибадатханасы Әулие Петрдің қаза болған жерін көрсетеді. Жаникулумда сондай-ақ 17 ғасырдың соңында Папа Павел V салған барокко стиліндегі Фонтана делл'Акква Паола фонтаны мен бірнеше шетелдік зерттеу институты, оның ішінде Римдегі американдық және испан академиялары орналасқан. Бұл төбеде Римдегі Америка университеті, Рим қалалық университеті және Солтүстік Америка колледжі, сондай-ақ "La Sapienza" Рим университетінің ботаникалық бағы (Orto Botanico dell'Università di Roma "La Sapienza") және Испания елшілігінің резиденциясы – Палаццо Монторио да орналасқан. Джулио Романоның (1520–21) салған Вилла Ланте аль Джанниколо – манерлік стильдегі шебердің маңызды ерте туындысы, және одан керемет көріністер ашылады.

Ежелгі тарих және мифология

Яникулум Янус құдайына табыну орталығы болды: қалаға қарайтын орналасуы оны аспан белгілерін бағалаушылар үшін қолайлы жерге айналдырды. Рим мифологиясында Яникулум – бастаулардың екі бетті құдайы Янның құрған ежелгі қаласының аты. Вергилийдің «Энеида» поэмасының VIII кітабында (Публий Вергилий Маро) патша Эвандер Энейге (осы эпикалық поэманың троялық батыры) Аркадиялық Паллантеум қаласының (болашақ Рим) жанындағы Капитолий төбесіндегі Сатурния мен Яникулум қираған жерлерін көрсетеді (8-кітаптың 54-жолына қараңыз). Вергилий осы қираған жерлерді Римнің діни орталығы ретінде Капитолий төбесінің маңыздылығын көрсету үшін пайдаланады. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, Яникулум ежелгі Римге Анкус Марций патша тұсында жаудың оны басып алуына жол бермеу үшін қосылды. Ол қабырғамен бекітілді және Тибр өзені арқылы қаланың қалған бөлігімен байланыстыру үшін көпір салынды. Б.з.д. 508 жылы Рим мен Клузиум арасындағы соғыста Ларс Порсена әскерлері Яникулумды басып алып, Римді қоршауға алған дегенді айтады.

Су диірмендері

Біздің заманымыздың III ғасырында мұнда астық ұнтақтау үшін су диірмендері кешені салынған. 1990 жылдары Римдегі қазіргі Америка академиясының қазба жұмыстары көрсеткендей, олар Аква Траяна су құбырының үстіне орналасқан, кірпішпен қапталған бетоннан салынған және кокциопесто еденімен жабдықталған. Қазба жұмыстарының шектеулі аумағында Аква Траянадан екі диірмен арнасы көлбеу бұрылып, су құбырына параллель бағытта жүріп, содан кейін су құбырына қайта қосылған. Солтүстік диірмен арнасында 2,30 метр диаметрі мен 1,65 метр ені бар 3 немесе 4 диірмен дөңгелегі болған, бірақ олардың осьтері арасындағы 2,6 метрлік қашықтық тиімділікті төмендеткен болуы мүмкін, себебі араларындағы турбуленттік ағыс жұмыс алаңының жеткілікті болуына кедерілген. Оңтүстік арнада бір үлкен дөңгелек болған. Бұл орын Барбегалға ұқсас, бірақ қазба жұмыстары көрсеткендей, олардың құрылысы жоғарыдан емес, төменнен су алатын типтес болған (яғни, ағын дөңгелектің төменгі жағынан кірген). Диірмендер 537 жылға дейін қолданыста болған, сол кезде қаланы қоршаған готтар Аква Траяна су құбырынан су беруді тоқтатқан. Бірақ олар кейін қалпына келтірілді және кем дегенде Папа Григорий IV (827–844) тұсында да жұмыс істеген болуы мүмкін. Император Аурелиан (270–275 жылдары билеген) Аурелиан қабырғаларын осы төбеге дейін жалғастырып, су диірмендерін қамтыған. Бұл диірмендер туралы алғашқы мәліметтер 1880 жылдары Р. Ланчанидің бақылауларында кездеседі.

XIX ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Жаникулум 1849 жылы Гарибальди күштерінің, Рим папасының Римдегі уақытша билігін қайта орнатуға тырысқан француз күштеріне қарсы революциялық Рим Республикасын қорғаған күштері арасындағы шайқас болған жер. Жаникулумда Гарибальдиге және Италия тәуелсіздік соғыстарында қаза болғандарға арналған бірнеше ескерткіштер орналасқан. Күн сайын сағат 12-де Жаникулумнан Тибр өзені бағытына қарай бір зеңбірек оғы атылады, бұл уақытты белгілеу үшін жасалады. Бұл дәстүр 1847 жылғы желтоқсанға дейін барады, сол кезде Сант-Анжело бекінісінің зеңбірегі айналасындағы шіркеу мұнараларына ортатүс уақытында қоңырау соғуға сигнал берген. 1904 жылы бұл рәсім Жаникулумға көшіріліп, 1939 жылға дейін жалғасты. 1959 жылғы 21 сәуірде халықтың өтініші Рим коммунасын жиырма жылдық үзілістен кейін дәстүрді қайта жаңғыртуға итермеледі. Бұл төбе Оторино Респигидің «Римдегі қайыңдар» атты симфониялық поэмасының үшінші бөлімінде бейнеленген.

Ескерткіштер

Жаникулум төбесін 1895 жылы итальян мүсіншісі Эмилио Галлори салған Гарибальдиға арналған атты ескерткіш безендіреді. Бұл орын 1849 жылдың сәуір айының соңында Гарибальдидің қысқа ғұмырлы Рим Республикасын әскери тұрғысынан қорғауына қатысқан Вилла Дориа Памфилиге жақын болғандықтан таңдалды. Бұл төбеде сонымен қатар көрнекті итальяндықтардың бірнеше мүсіні мен ескерткіштері орналасқан. 2011 жылы жергілікті Amilcare Cipriani қауымдастығы жариялаған, осы ескерткіштерді толыққанды қайта жаңартудан кейінгі нұсқаулықта төбеде барлығы 84 бюст тізімделген.