Кіріспе

Матера (итал. Matera; Матерано: Matàrë) — Италияның оңтүстігіндегі Базиликата аймағындағы Матера провинциясының астанасы. Палеолитке (б.з.д. 10 мыңжылдық) дейінгі үздіксіз қоныстану тарихы бар бұл қала, тасқа қашалған қалалық ядросымен әйгілі, оның екі жартасты аймағы бірлесіп Сасси деп аталады. Матера Гравина өзенінің оң жағалауында орналасқан, оның шатқалы оңтүстік-батыстағы Базиликата (тарихи Лукания) төбелі аймағы мен солтүстік-шығыстағы Апулияның Мургия үстірті арасындағы геологиялық шекараны құрайды. Қаланың бастауында, таудың батыс беткейіндегі, Луканияға қараған жұмсақ әктастан қазылған үңгірлер кешені болды. Ол Кастелло Трамонтано тұсындағы шатқалға құятын екі арнаны пайдаланды, жартастың құлау бұрышын азайтып, арасында қорғанысқа ыңғайлы тар тік жарды қалдырды. Қаланың соборы мен әкімшілік ғимараттарын қолдаған орталық биік жай, немесе акрополь, Сивита деп аталды, ал Сасси деп аталған қоныс аудандары төмен қарай қазылып, жартастардың бетіне енді. Екі арнаның арасында солтүстік жағы Сассо Баризано (Бариге қарап тұр), ал оңтүстік жағы Сассо Кавеозо (Монтескальйозоға қарап тұр) орналасқан. Сасси шамамен он екі деңгейден тұрады, биіктігі 380 метрге жетеді және жолдар, баспалдақтар мен аулалар (вицинати) желісімен байланысты. Қаланы қорғау үшін шатқалдың шетіне жабысқан ортағасырлық қала батыс жақтан көрінбейді. Civita және екі Сасси қалаларының үш бөліктен тұратын қалалық құрылымы бір-бірінен оқшауланған күйде 16 ғасырға дейін сақталды, ол кезде қоғамдық өмірдің орталығы қабырғалар сыртында, батысқа қарай ашық жазықтықтағы (Пиано) Седиль алаңына көшірілді, содан кейін 17 ғасырдан бастап элиталық резиденциялар да Пианоға көшірілді. 18 ғасырдың соңында физикалық топтық шекара шаруалардың көпшілігі қоныстанған Сассиді Пианодағы әлеуметтік жағдайы жақсылардың жаңа кеңістіктік тәртібінен бөліп тұрды, географиялық биіктік бұрынғыдан да айқын түрде мәртебемен сәйкес келді, екі қауымдастық әлеуметтік тұрғыдан қарым-қатынас жасамайтын деңгейге жетті. Дегенмен, Сасси тек 20 ғасырдың басында заманауи тұрғын үйге жарамсыз деп танылды және 1952-1970 жылдар аралығында барлық тұрғындары Пианодағы жаңа тұрғын үйлерге көшірілді. 1986 жылы жаңа заң Сассиді қалпына келтіруге және қайта игеруге жол ашты, бұл жолы – сәулет тарихшысы Энн Токси атап өткендей – бай орта таптың игілігі үшін. 1993 жылғы желтоқсанда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген Сасси, «жер асты қаласы» (la città sotterranea) деп аталды, Gravina арқылы шаруашылық ескерткіштерімен бірге, туризмді тартуға және осы орынды қалпына келтіруді жеделдетуге көмектесті. 2019 жылы Матера Еуропаның Мәдениет астанасы болып жарияланды.

Тарих

Қазіргі Италия мемлекетіне қосылғанға дейін Матера қаласы римдіктердің, ломбардтардың, арабтардың, византиялықтардың, швабтардың, ангевиндердің, арагондықтардың және бурбондардың билігін бастан кешірген. Ғалымдар Матерадағы тұрғын үйлердің алғаш рет қандай уақытта салынғаны және олардың кейінгі тұруының үздіксіздігі туралы пікір таластырып жүрсе де, қазіргі Матера аймағының б.з.д. 10 мың жылдығына (палеолит дәуірі) дейін қоныстанған деп саналады. Бұл оны әлемдегі ең көне, үздіксіз қоныстанған елді мекендердің біріне айналдырады. Энн Токси болса, бұл аймақ «кем дегенде үш мың жыл бойы үздіксіз игеріліп келгенін» айтады. Матера қаласын б.з.д. 251 жылы римдік Луций Цецилий Метелл құрған және оны Матеола деп атаған. 664 жылы Матераны ломбардтар басып алып, Беневенто герцогтығының құрамына қосылған. 7 және 8 ғасырларда жақын жердегі үңгірлерді бенедиктиндер мен базилиандық монахтар мекендеген. 840 жылы Бариді арабтар басып алғаннан кейін Матера ислам билігіне қарады. Салерно княздығындағы Ацеренца гастальдінің бұрынғы ломбард билігінен босатылған қала аймақтық маңызға ие болды. 867 жылдың көктемінде император Людовик II-нің әскері оны өртеп жіберді, себебі ол әмірлікті басып алудың маңызды нысаны болды. Монте-Кассино әулие Бенедиктің жылнамасы оны өте жақсы қорғалған орын деп сипаттайды. Франктар ломбардтармен келіспейтін болды, ал византиялықтар арабтардың шабуылынан және ломбардтардың ішкі дауларынан қорғану қажеттілігін пайдаланып, 891/892 жылдары Лонгобардия тақырыбына айналған Апулияны қайтарып алды. 887 жылға қарай Матераның жергілікті ломбард элитасы византиялық титулдарды алды, Сан-Винченцо аль Вольтурно монастыры византиялық судьялар мен Матера қалалық басшыларының алдында іс жүргізуге мәжбүр болды, ал Матерадағы гректер византиялық Неаполь гарнизонының құрамына кірді. Византияның тұрақсыз билігі ломбард қалалары мен дворяндарының амбицияларымен күресуге мәжбүр болды, сонымен қатар көршілес Капуа-Беневенто герцогтығынан және араб Сицилиясынан жиі шабуылдар болып тұрды. 940 жылы Матераны ломбардтар қоршап алды, мүмкін жергілікті тұрғындардың көмегімен. 982 жылдың 25 қаңтарында Отон II әскері Салернодан Тарантоға бара жатқанда Матера қабырғаларының алдында тоқтады, арабтарға қарсы жорыққа шығып бара жатқандай көрінді. 994 жылы төрт айлық қоршаудан кейін Матера уақытша арабтардың қолына түсті. Қала византиялық басқаруда рөлін жалғастырды: 1019 жылдың маусым айында Матералық chartoularios Стефанос Трояның қайта құрылуына көмектесті. Бірақ азаматтық тәртіпсіздіктер де жиі болды, 1040 жылы византиялық судья Романос аймақты жайлаған византиялық шенеуніктерге жасалған шабуылдар кезінде Матерада жергілікті көмекші әскерлер тарапынан өлтірілді. Белгілі Апулиялық көтерілісшілер нормандардың қолдауын алып, 1041 жылы Каннада Италияның жаңа кетепаносын жеңгеннен кейін, Матера нормандардың шабуылына ілігіп, басқыншылармен келісімге келді. Бұған жауап ретінде 1042 жылдың сәуірінде Италияға арнайы өкілеттіктермен жіберілген келесі кетепано Георгиос Маниакес маусым айында Матерада жаппай өлім жазасын орындады, бірақ қыркүйекте өзі де көтеріліс бастады. Оның кетуінен кейін Матера Вильгельм Темір Армды граф етіп сайлады (1042), бірақ басқа қалалар сияқты, нормандардың алға жылжуына қарамастан византиялықтардың қолында қалды. 1054 жылы Матераның протоспатариусы Сико қайтыс болды. Қала 1064 жылдың сәуірінде Монтескальйозо графы Роберт, Роберт Гискардың опасыз туысы, оның оңтүстікке қарайғы әрекеттерінен пайдаланып, тәуелсіз түрде басып алды. Граф Роберт 1080 жылдың шілдесінде қайтыс болғаннан кейін Матера оның ағасы Конверсанолық Джеффридің билігін қабылдады. 1132 жылы Джеффридің ұлы Александр Роджер II-ге қарсы көтеріліске қосылды, бірақ патшаның Византияға қарай алға жылжуынан бұрын қашып кетті және оның ұлы Джеффриді Матерада қалдырды, оның тұрғындары патша әскерлерінің қырғынынан құтылу үшін қаланы берді. Кейінірек Александр 1156 жылы Византияның Италияға басып кіруіне қатысқан. Ломбард аристократтары төмендеу мәртебеде өмір сүрді: 1150 жылы Ломбард князьдерінің ұрпағы Капаччоның Гуаимар (III) Матера маңында Монтескальйозо графынан субфеод ұстады. Осы арада 968 жылдан бастап Византияның Отранто мегаполисімен байланысты кезеңнен кейін Матера епископтық креслосы Ацеренца архиепископтығына қайтарылды. 1082 жылдың мамыр айында жаңа кафедральді шіркеудің киелілігі берілді. Ұзаққа соқпаған коммуналдық кезеңнен және індеттер мен жер сілкіністерден кейін қала 15 ғасырда Арагон иелігіне айналды және Трамонтано отбасының барондарына берілді. Алайда 1514 жылы халық басқыншылыққа наразылық білдіріп, граф Джованни Карло Трамонтаноны өлтірді. 17 ғасырда Матера Орсинилерге берілді, содан кейін Апулиядағы Терра д'Отрантоның құрамына кірді. Кейінірек ол Базиликата провинциясының астанасы болды, ол 1806 жылға дейін сақталды, осы жылы Жозеф Бонапарт оны Потенцаға берді. 1927 жылы ол жаңа Матера провинциясының астанасы болды.

Үкімет

1993 жылы жергілікті өзін-өзі басқару саяси реформасынан бері Матера қалалық кеңесі Матераны басқарып келеді. Сайлаушылар бес жыл сайын 32 кеңес мүшесін және Матера қаласының әкімін тікелей сайлайды.

Сасси ( көне қала)

Матера өзінің ежелгі қаласы "Сасси ди Матера" үшін халықаралық даңққа ие болды. Сассилер тарихқа дейінгі үңгірмекендік қоныстан пайда болған, және осы тұрғын үйлер қазіргі Италия аумағындағы ең алғашқы адам қоныстарының бірі саналады. Сассилер – Базиликата мен Апулияға тән, әктас тау жынысының ішіне қазылған мекендер. Олардың көпшілігі шағын үңгірлерден аспайды, ал Сассинің кейбір бөліктерінде бір тұрғын үйлер тобының үстінен көше өтеді. Ежелгі қала, қазір шағын арнаға айналған өзеннің құратын тасқабақ шатқалының бір беткейінде өркендеген, ал бұл шатқал жергілікті тұрғындар арасында "ла Гравина" деп белгілі. 1950 жылдары Сассидегі ең қаңғырлық жағдайды жою мақсатында Италия үкіметі, Сасси халқының көп бөлігін дамып келе жатқан қаланың жаңа тұрғын үйлеріне күшпен көшірді. 1980 жылдардың соңына дейін Сасси кедейлік аймағы болып саналды, себебі оның тұрғын үйлері, көбінесе, өмір сүруге жарамсыз және қауіпті еді. Алайда, қазіргі жергілікті әкімшілік туризмге басымдық беріп, Италия үкіметінің, ЮНЕСКО-ның және Голливудтың көмегімен Сассиді көркем туристік орын ретінде қайта жаңғыртуға жұмыс істеп жатыр. 2008 жылы қала 2019 жылғы Еуропаның Мәдениет астанасы атанымы үшін үміткерлік процесін бастады; 2014 жылдың 17 қазанында ол 2019 жылғы Еуропаның Мәдениет астаналарының бірі деп жарияланды. Бүгінде мұнда көптеген табысты кәсіпорындар, пабтар мен қонақүйлер бар, және қала Оңтүстік Италиядағы ең қарқынды дамып келе жатқан қалалардың біріне айналды.

Монастырлар мен шіркеулер

Матерада христиан дініне байланысты көптеген ғимараттар сақталған, оның ішінде аймақтың калькаренат тасынан қашалған көптеген тас шіркеулер бар. Бұл шіркеулер көршілес Апулия аймағында да кездеседі және 1998 жылы Дүниежүзілік ескерткіштер қоры жасаған Дүниежүзілік ескерткіштерді бақылау тізіміне енгізілген. Матера соборы (1268–1270) 1389 жылдан бері Санта-Мария-делла-Брунаға арналған. Апулиялық роман стилінде салынған шіркеудің 52 метрлік зыңғырауы бар, ал басты қақпаның жанында Мария делла Брунаның мүсіні, ал оны Петір мен Пауылдың мүсіндері қолдайды. Фасадтың басты ерекшелігі – он алты кішкентай бағанамен бөлінген роза тәріздес терезе. Ішкі кеңістігі латын кресті пішіндес, бір негізгі бөлімі (nave) және екі қанатты бөлімі (aisle) бар. Декорациясы негізінен 18 ғасырғы барокко стиліндегі қайта жаңартудан, бірақ жақында Византия стиліндегі 14 ғасырға жататын Соңғы Сотты бейнелейтін фреска табылды. Матерадағы тағы екі маңызды шіркеу, екеуі де апостол Петірге арналған: Сан-Пьетро Кавеозо (Сассо Кавеозода) және Сан-Пьетро Баризано (Сассо Баризанода). Сан-Пьетро Баризано жақында American Express қаржылаған Дүниежүзілік ескерткіштер қорының жобасымен қайта жаңартылды. Бас алтарь және ішкі фрескалар тазартылды, ал жоғалған қалыптар, рельефтер және басқа да әшекейлер фотоархивтерден немесе айналасындағы фрагменттерден қайта құрастырылды. Христиан шіркеуінің тарихы бойында көптеген басқа шіркеулер мен монастырлар да бар. Кейбіреулерінде тек бір алтарь бар қарапайым үңгірлер, кейде фрескамен бірге, көбінесе шатқалдың қарама-қарсы беткейінде орналасқан. Ал кейбіреулері – жер астындағы үлкен бөлмелері бар күрделі үңгір желілері, олар тас және кенобиттік монахтар медитация үшін пайдаланған деп есептеледі.

Цистерналар және су жинау

Матера екіге бөлінетін Матера Гравинасы деп аталатын терең шатқалдың үстінде салынған. Матера жасырын орналасқан, бірақ тұрғындарына су жеткізуді қиындатқан. Алғашқы тұрғындар су қоймаларын және су арналары жүйесін салуға мол күш сарп етті. Ең ірі цистерна 1832 жылы Пьяцца Витторио Венето төменінде салынған Паломбаро Лунго болып табылады. Оның тасқа қашалған мықты бағаналары мен он бес метрден астам биіктіктегі күмбезді қуысы бар, ол нағыз су шіркеуіне ұқсайды, және оны қайықпен жүзуге болады. Қаланың басқа цистерналары сияқты, ол жаңбыр суын жинап, сүзіп, Сассиге бақыланған түрде жіберіп тұрды. Сонымен қатар, су жинағыштар мен аспалы бақтарды сумен қамтамасыз ететін көптеген кішкентай арналар да болды. Одан ары, қазылған үйлердегі көптеген қоңыр тәрізді цистерналар жер асты суларымен толып жатты. Кейіннен, халық саны артқанда, осы цистерналардың көпшілігі үйлерге айналдырылды және басқа да су жинау жүйелері құрылды. Осы жаңа құрылыстардың кейбіреулері жерге батып кеткен үйлерге ұқсайды.

Табиғи аумақтар

1990 жылы құрылған аймақтық Мургия ұлттық паркі (Parco della Murgia Materana) Матераның Гравина аймағын және шатқалдардың беткейлері мен Мургия платосында шашыраңқы орналасқан 150-ге жуық жартас шіркеулерін қамтиды. Бұл аймақ тарихқа дейінгі заманнан бері қоныстанған, сондықтан палеолит дәуіріне, мысалы, Grotta dei pipistrelli (батырлар үңгірі) және неолит дәуіріне жататын тұрақтар әлі де сақталған. Парктің символы – кіші сұңқар. 2000 жылы құрылған Сан-Джулиано аймақтық қорығы – қорғалатын аймақ, оған Сан-Джулиано көлі, Брадано өзенінің бөгеті арқылы жасалған жасанды су қоймасы, сондай-ақ өзеннің ағысынан жоғары және төмен жатқан бөліктері кіреді.

Тиммари

Колле ди Тиммари – қаладан шамамен 15 км қашықтықта орналасқан жасыл кеңдік. Ол Брадано аңғары мен Сан-Джулиано көлін көкке көтеріп тұрады. Бұл тұруға жайлы тұрғын үй аймағы, ал төбесінде 1310 жылға дейін салынған Сан-Сальваторенің шағын ғибадатханасы және маңызды археологиялық аймақ орналасқан.

Басқа көрікті жерлер

Трамонтано қамалы, Матера графы Джан Карло Трамонтаноның 16 ғасырдың басында құрылысын бастаған, сассиден тыс жердегі маңызды құрылыстардың бірі болып саналады. Бірақ, 1514 жылғы 29 желтоқсанда болған халық көтерілісінде оның қазасынан кейін құрылыс аяқталмай қалды. Онда үш үлкен мұнара бар, ал бастапқы жоспарда он екі мұнара болған болуы мүмкін. Қаланың басты алаңында жүргізілген қайта жаңарту жұмыстары кезінде жұмысшылар тағы бір қамалдағы мұнараның негізгі іргесі деп саналған нәрсеге тап болды. Алайда, қазба жұмыстарын жалғастырғанда, үлкен римдік су қоймалары табылды. Сол дәуірдегі адамдардың қалай өмір сүргенін көруге болатын тұтас үйлердің құрылыстары ашылды. Палаццо делл’Аннунциата – басты алаңда орналасқан тарихи ғимарат, облыстық кітапхананың орналасқан жері.

Мәдениет

2014 жылдың 17 қазанында Матера, Болгарияның екінші ірі қаласы Пловдивпен бірге 2019 жылға Еуропа мәдениет астанасы ретінде жарияланды.

Музыка

Матера Робин Шульцтің "Sun Goes Down" (2014) және Metallica-ның "Spit Out the Bone" (2016) әндерінің музыкалық бейнеклиптерінде көрінеді.

Діни дәстүрлер

Матерда жыл сайын 2 шілдеде өткізілетін Мадонна делла Бруна мерекесі, әшекейленген арбамен жасалған діни шеруімен ерекшеленеді, оны көрермендер бөлшектеп таратады. Мерекенің бастауы туралы көп мәлімделмеген, себебі оның тарихы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, өзгерген. Аңыздың бірінде, бір әйел шаруадан Матераға бара жатқан күймесіне мінуін сұрайды. Қала шетіне келгенде ол арбадан түсіп, шаруадан хабарын епископқа жеткізуін өтінеді. Хабарда ол өзінің Мәсіхтің анасы екенін айтады. Епископ, дін қызметкерлері және халық Құдай ананы қарсы алуға асығады, бірақ олар мүсінді табады. Осылайша Мадоннаның мүсіні салтанатты күймемен қалаға кірді. Тағы бір аңыз арбаның қирауы туралы айтады: Сарациндер Матераны қоршап алады, ал азаматтар Мадоннаның бейнесін қорғау үшін оны кішкентай күймеге жасырады. Сарациндер бейнені алып кетпеу үшін күймені жояды. Мадонна делла Брунаның атына қатысты түрлі гипотезалар бар: біріншісі, есімнің ломбардтық орта ғасырлық термині brùnja (жауынгерлердің қаруы/қорғанысы) деген сөзден шыққандығын айтады. Сондықтан, бұл есім "қорғаушы Мадонна" дегенді білдіруі мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, атау Юдеядағы Гербон қаласынан шыққан, онда Құдай ана туысы Элизабетті зияраттаған. Үшінші гипотеза бойынша, есім Құдай ананың бетінің түсінен туындаған. Навалис күймесі сияқты діни емес элементтер мен оның күшті қирауы, сондай-ақ жақындық пен діни салтанаттылық, бұл мерекенің басқа Жерорта теңізі елдерінің ежелгі дәстүрлерімен байланысты екенін көрсетеді. Мысалы, грек мәдениетінде тойларда да жеңіс күймесі (көшедегі кемелер) қолданылады. Мадоннаның мүсіні оған арналған собордың трансептісінде орналасқан, онда оның суреті салынған фреска да бар. Ол 13 ғасырға жатады және Византия мектебіне тән.

Көлік

Матера – Бари–Матера темір жолының соңғы станциясы, бұл Ferrovie Appulo Lucane компаниясы басқаратын тары темір жол. Ең жақын әуежай – Бари әуежайы. Матера A14 Болонья–Таранто тас жолымен SS99 ұлттық жолы арқылы байланысады. Сонымен қатар, SS407, SS665 және SS106 ұлттық жолдары да қалаға келіп тұрады. Италияның ірі қалаларымен автобус қатынасын жеке компаниялар жүзеге асырады.