Кіріспе

Банк тресі – ақша, құнды заттар, жазбалар мен құжаттар сақталынатын қауіпсіз орын. Ол олардың ішіндегілерді ұрлықтан, рұқсатсыз қолданудан, өрттен, табиғи апаттардан және басқа да қауіп-қатерлерден қорғауға арналған, дәл қақпақ сияқты. Қақпақтардан айырмашылығы, трестер ғимараттың ажырамас бөлігі болып табылады, броньды қабырғаларды және күрделі құлыппен жабылатын тығыз есікті пайдаланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, мықты бөлмелер банктердің жертөлерінде, төбелері күмбезді болғандықтан осылай аталған. Қазіргі заманғы банк трестері әдетте көптеген жеке сақтау шкафтарын, сондай-ақ кассирлердің ақша жәшіктерін және банк немесе оның клиенттерінің басқа да құнды активтерін қамтиды. Олар сондай-ақ бағалы заттар сақталатын басқа да ғимараттарда, мысалы почта бөлімшелерінде, сәнді қонақүйлерде, сирек кітаптар кітапханаларында және кейбір мемлекеттік министрліктерде де кездеседі. Трестерді жасау технологиясы банк тонаушыларымен бірге дамыды. Ұрылар трестерге кірудің жаңа жолдарын ойлап тапқан сайын, трестерді жасаушылар оларды жеңудің жаңа жолдарын тапты. Қазіргі заманғы трестерде көптеген дабыл сигнализациясы мен ұрлыққа қарсы құрылғылар болуы мүмкін. 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы кейбір трестер соншалықты жақсы салынған еді, тіпті арнайы бұзу құралдарымен де бұзу қиын. Бұл ескі трестер әдетте темір бетоннан жасалған. Қабырғалардың қалыңдығы кемінде 1 фут (0,3 м) болса, ал есіктің өзі әдетте 3,5 фут (1,1 м) қалыңдықпен жасалған. Бүгінде трестер бұрынғыларына қарағанда бұзуы оңай, бірақ әлі де қауіпсіз, жұқа және жеңіл материалдардан жасалады.

Дизайн

Банктік сақтау бөлмелері жеке тапсырыс бойынша жасалады. Сақтау бөлмесі әдетте жаңа банк ғимаратының жобаланып, салынатын алғашқы бөлігі болып табылады. Дайындау процесі сақтау бөлмесінің дизайнымен басталады, ал банктың қалған бөлігі оның айналасында салынады. Сақтау бөлмесін жасаушы клиенттермен кеңесіп, сақтау бөлмесінің жалпы көлемі, қажетті пішіні, басқару жүйелері және есіктің орналасуы сияқты факторларды анықтайды. Клиент дизайнға қол қойғаннан кейін, өндіруші сақтау бөлмесінің панельдері мен есігін жасау үшін жабдықты конфигурациялайды. Клиент әдетте сақтау бөлмесін жеткізіп, орнатуға тапсырыс береді. Яғни, сақтау бөлмесін жасаушы тек сақтау бөлмесінің бөліктерін ғана жасамайды, сонымен қатар оларды құрылыс алаңына әкеліп, жинайды. Банктік сақтау бөлмелері әдетте темірбетоннан жасалады. Бұл материал құрылыс жұмыстарында қолданылатын материалдан көп айырмашылығы жоқ. Ол өз күшін қалыңдығымен қамтамасыз етеді. 20-шы ғасырдың ортасындағы қарапайым сақтау бөлмесінің қалыңдығы 45,72 см болуы мүмкін, ол өте ауыр және оны алып тастау немесе қайта жаңарту қиын болған. Қазіргі заманғы банк сақтау бөлмелері әдетте арнайы қоспалар мен бетонның ерекше беріктігін арттыратын қосымша материалдарды пайдалана отырып, модульді бетон панельдерінен жасалады. Бетон максималды соққыға төтеп беру үшін жасалған. Бұл материалдың панелі, қалыңдығы 7,62 см болса да, 45,72 см қалыңдықтағы стандартты бетон панелінен 10 есе мықты болуы мүмкін. Ядролық жарылысқа төтеп берген сақтау бөлмелерінің кем дегенде екі мысалы бар. Ең танымал мысал – Хиросимадағы Тейкоку банкі, оның екі Mosler Safe Company сақтау бөлмесі атомдық жарылыстан барлық ішкі заттарымен бірге аман қалды. Банк директоры Mosler компаниясына алғыс хат жолдады. Екінші мысал – Невада Ұлттық қауіпсіздік орталығында (бұрынғы Невада сынақ алаңы) орналасқан сақтау бөлмесі. Бұл сақтау бөлмесі "Plumb Bob" операциясының 30.4 жобасы аясында атомдық жарылысқа ұшырау үшін арнайы салынған көптеген құрылымдардың бірі болды.

Панельдер

Қабырға панельдері ең алдымен арнайы күшейтілген бетон қоспасымен қалыптастырылады. Кәдімгі цемент ұнтағы, тас сияқты материалдарға қоса, бетонды бұрғылаудан қорғау үшін металл қиыршықтары немесе абразивті материалдар да қосылуы мүмкін. Құрылыста қолданылатын қарапайым бетоннан өзгеше, банк сақтау бөлмелері үшін қолданылатын бетон тым қалың болғандықтан, оны құю мүмкін емес. Бетонның тұтқырлығы "құлдырау" арқылы өлшенеді. Сақтау бөлмесінің бетоны құлдырауы жоқ. Ол сондай-ақ өте жылдам қатаяды, әдеттегі бетонға қажет 3-4 күннің орнына, бар болғаны 6-12 сағатта кеуектенеді. Темір арматура желісі ылғалды қоспаға қолмен орналастырылады. Қалыптар бірнеше сағат бойы дірілдейді. Дірілдеу материалды тұрақтандырып, ауа көпіршіктерін жояды. Шеттері кешпемен тегістеліп, бетонның қатаюына рұқсат етіледі. Панельдер қалыптан шығарылып, клиенттің құрылыс алаңына тасымалдау үшін жүк көлігіне салынады.

Есіктер

Қақпа есігі де панельдер жасау үшін қолданылатын арнайы бетоннан жасалған, бірақ оны әртүрлі тәсілдермен жасауға болады. Есік қалыбы панель қалыптарынан кілт тесігінің болуымен және есіктің тот баспайтын болатпен қапталуымен ерекшеленеді. Кейбір өндірушілер болат қаптаманы қалып ретінде пайдаланып, бетонды тікелей оған құяды. Ал басқалары әдеттегі қалыпты қолданып, панель құрғаған соң болатты бұрандайды. 20 ғасырдың басында дөңгелек қақпа есіктері танымал болды және банктердің жоғары қауіпсіздігінің символы саналды. Олар өндірістің қиындығы, күтімге байланысты мәселелер (салмағынан есіктің көтерілуі) және құнының жоғары болуы себепті сұраныстан шықты, бірақ олардың кейбір үлгілері әлі де қолжетімді. Күндізгі қақпа – бұл негізгі қақпа есігі ашық тұрғанда қақпаны шектеулі түрде қорғау үшін қолданылатын, негізгі қақпаның ішкі жақтауындағы екінші есік. Ол көбінесе ашық металл тордан немесе шыныдан жасалады және нағыз қауіпсіздік емес, кездейсоқ адамдарды кіргізбеу үшін арналған.

Қалқа

Жақсы қорғалған есік, кішкентай ұрлыққа қарсы сейф есігі сияқты, есіктен айналасына дейін созылатын көптеген массивті металл бұрандалармен (цилиндрлермен) бекітіледі. Осы бұрандаларды орнында ұстап тұратын құлып болады. Құлып міндетті түрде кіруі қиын есіктің ішкі жағына (артына) орнатылады және көбінесе кішкентай және әлсіз болады, бірақ сырттан қол жеткізу өте қиын. Құлып механизмдерінің көптеген түрлері қолданылады: Кілемшедегі немесе сейф есігіндегідей принципке негізделген комбинациялық құлып өте көп таралған. Бұл әдетте механикалық құрылғы, бірақ механикалық және электрондық механизмдерді біріктіретін өнімдер де бар, бұл кейбір сейфті бұзу әдістерін өте қиын етеді. Кейбір жоғары сапалы жақсы қорғалған есіктер комбинациялық құлыппен бірге қолданылатын екі бөліктен тұратын кілтті пайдаланады. Бұл кілттің ұзын сабы мен қысқа таңбасы болады, оларды жеке сақтау керек және есікті ашу үшін біріктіру керек. Екі басқару (қос күзет) комбинациялық құлып есіктің екі құлыптау механизмін басқаратын екі дискіден тұрады. Олар әдетте есікті ашу үшін екі құлыпты да бір уақытта ашуға конфигурацияланған. Ешбір адамға екі комбинация берілмейді, есікті ашу үшін екі адамның ынтымақтасуы қажет. Кейбір есіктер кез келген дискінің есікті ашуы үшін орнатылуы мүмкін, бұл қауіпсіздікті азайту үшін ыңғайлылықты арттырады. Уақыт құлыптары – бұл сейф есігінің белгілі бір сағат өткенге дейін ашылуына кедергі жасайтын сағат. Бұл әлі де 19 ғасырдың соңында Саргент ойлап тапқан «ұрлыққа қарсы» құлып жүйесі болып табылады. Мұндай құлыптарды әлемде тек бірнеше компания ғана шығарады. Құлыптау жүйесі сейф өндірушіге алдын ала жиналған күйінде жеткізіледі. Сейф есігінің құлыптау механизміне де көптеген сейфті бұзу әдістері қолданылады. Олар есіктің және панельдің қалыңдығы мен беріктігіне байланысты күрделі болуы мүмкін.

Орнату

Қамбаттың дайын панельдері, есігі және құлып жиынтығы банк құрылыс алаңына тасымалданады. Содан кейін қамбат өндірушісінің жұмысшылары болатқа қапталған панельдерді белгіленген жерлерге орналастырып, оларды дәнекерлейді. Қамбат өндірушісі дабыл жүйесін де жеткізе алады, ол сол кезде орнатылады. Ескі қамбаттар қарақшыларға қарсы бу немесе көз жасыратын газ сияқты түрлі қаруларды қолданса, қазіргі қамбаттар технологиялық қарсы шараларды пайдаланады. Оларға ерекше дыбыстарды тіркеп алатын тыңдау құрылғысы қосылуы немесе камерамен бақылануы мүмкін. Есік немесе құлыпқа тиіспетін болса, жергілікті полицияны ескерту үшін дабыл жиі қосылады.

Болашақ

Банк сейфтерінің технологиясы 1980-90 жылдары жақсартылған бетон материалдарының дамуымен бірге қарқынды түрде өзгерді. Банк тонаулары енді 19 ғасырдың соңынан бастап 1930 жылдарға дейінгідей маңызды проблема емес, бірақ сейф жасаушылар жаңа бұзу әдістеріне қарсы тұру үшін өнімдерін жетілдіруді жалғастыруда. 21 ғасырдағы мәселе – термиялық сүңгі. Оксиацетилен ұсқыншасымен оттықтандырылған таза оттегіде күйдірілген темір таяқшалар 6,600–8,000 °F (3,650–4,430 °C) температураға жетеді. Термиялық сүңгіні пайдаланушы бір-бірімен байланыстырып, саңылау жасауға болатын бірнеше кішкентай тесіктерді тесіп шығарады. Сейф өндірушілер банк саласымен және құқық қорғау органдарымен тығыз байланыста жұмыс істейді, осылайша тонаулардағы жаңа тәсілдерге қадамы жетеді.

Мерзімді басылымдар

Чилс, Джеймс Р., "Ескі кезден бері сейфтерді "ұрлықшылар", "аспаздық шеберлер" және "жұмыртқа ұрлаушылардан" қорғау күресі". Smithsonian (шілде 1984): 35–44. Меррик, Эми, "Егер банктік сейфтер жылжымайтын мүлік болса, олардан керемет мейрамханалар жасауға болады". The Wall Street Journal (5 ақпан 2001): Al.