Кіріспе

Ғылым тарихының тарихы – ғылым тарихнамасы немесе ғылым тарихының тарихнамасы – ғылым тарихы деп аталатын тарих ғылымының бір саласының тарихын және әдістемесін зерттеу, оның ішінде оның пәндік ерекшеліктері мен тәжірибесі (әдістер, теориялар, мектептер), сондай-ақ оның өзінің тарихи дамуын зерттеу ("Ғылым тарихының тарихы", яғни ғылым тарихы деп аталатын ғылымның тарихы). Ғылым тарихын зерттеудің дұрыс тәсілі туралы тарихнамалық пікірталастарды кейде ғылымның өркендеу бағытына қатысты тарихи даулардан ажырату қиын. Кейбір ғалымдар соңғы түрдегі алғашқы дауларды осы саланың пайда болуы деп есептейді.

Әуесқойлық ғылымның тарихшылығы

Ғылым тарихының бастапқы еңбектерін негізінен тәжірибелі және зейнеткер ғалымдар жазған, оның айқын мысалы – Уильям Уивеллдің 1837 жылғы «Индуктивті ғылымдар тарихы» еңбегі. XIX ғасырда табиғат зерттеушілерінің (алғашқы ғалымдардың) өмірбаяндары да кең таралды, олар Исаак Ньютонды Ұлыбританияда ғылыми гений және ұлттық қаһарман ретінде қалыптастыруға көмектесті. Г. Уэллс 1919/1920 жылдардағы «Тарихтың сызбасы» еңбегімен ғылым тарихын ауқымды жазу дәстүрін, өркениет пен прогресс туралы эпикалық повесть түрін бастады. Ғылымның өткені туралы көпке таныс әңгімелер көбінесе оның болашағы туралы болжамдармен байланысты болды, мысалы, Исаак Азимов және Л. Спраг де Камп сияқты ғылыми фантастика авторлары осы екеуімен де айналысты.

Ішкілік және сыртқылық

1930 жылдардың басында кеңес тарихшысы Борис Гессеннің жариялаған мақаласы көптеген тарихшыларды ғылыми тәжірибенің осы заманғы қажеттіліктермен және ынталарымен байланысын зерттеуге итермеледі. Гессеннің жұмысы ғылымның неге және қалай жасалатынына әлеуметтік-саяси факторлардың ықпалын қарастырды. Экстернализм деп аталатын ғылым тарихын зерттеудің бұл әдісі ғылым мен ғалымдарға олардың жағдайы мен өмір сүретін әлемнің қалай әсер ететінін және оларды қалай басшылыққа алатынын қарастырады. Бұл тәсіл ғылым тарихының уақыт өте келе таза ойдың дамуы емес, егер дұрыс генийлер болса, кез келген жерде, кез келген уақытта өміршең болатын идеялардың тізбегі деген түсініктен бас тартады. Экстернализмге дейін қолданылған ғылым тарихын зерттеу әдісі интернализм деп аталды. Интернализм ғылым тарихы көбінесе ғылыми идеялардың логикалық тұрғыдан қайта құрылуына назар аударады және осы идеялардың дамуын ғылыми ортада толық қарастырады. Қазіргі заманғы ғылымның интерналистік тарихы қазіргі ғылымның нормаларына баса назар аударса да, интерналистік тарихтар Вавилон астрономиясының немесе орта ғасырлық импульс теориясының дамуының негізінде жатқан әртүрлі ой жүйелерін де қарастыра алады. Шындығында, интернализм мен экстернализм арасындағы шекара өте шашыраңқы болуы мүмкін. Көптеген тарихшылар, соның ішінде қазіргі заманғы тарихшылардың да, ешқайсысының да шектен тыс көрінісі толық сурет бере алмайды және оларды толығымен бірінен біріне ауыстыру мүмкін емес деп есептейді. Дегенмен, олардың негізінде ғылымның мәні туралы маңызды сұрақ тұр: ғылыми білімді өндірушілер мен тұтынушылардың арасындағы қатынас қандай? Осы сұраққа берілген жауап ғылым мен технология тарихын зерттеу әдісін анықтауы керек; керісінше, ғылым мен технология тарихын зерттеудің әдісі мен оның қорытындылары осы сұраққа жауап беруге көмектеседі. Өзінің ішінде ғылыми шындықтың мәні, ғылымдағы объективтілік нені білдіреді және ғылыми теориялар қалай өзгереді сияқты көптеген философиялық сұрақтарды қамтиды. Ғылымның тарихшысы және әлеуметтанушысы Роберт К. Мертон Гессеннің тезисіне жауап ретінде және оны жетілдіру мақсатында көптеген еңбектер жазды. 17 ғасырдағы Англиядағы ғылым, технология және қоғам туралы зерттеуінде Мертон осы кезеңде ғылымның өсуін түсіндіру үшін қосымша санатты – пуритандықты – енгізуге тырысты. Мертон Гессеннің экономикалық санатын көлік, кен өндіру және әскери техниканы қамтитын, ықпал етудің кішігірім санаттарына бөлді. Мертон сонымен қатар сыртқы факторлардың ғылымға тигізетін әсерін көрсету үшін эмпирикалық және сандық тәсілдерді әзірлеуге тырысты. Сыртқы факторларға баса назар аударғанмен, Мертон Гессеннен түсіндірмесімен ерекшеленді: Мертон зерттеушілерді ғылыми емес факторлар ұсынған мәселелер шабыттандырып, қызықтыра алатынын, бірақ зерттеушінің қызығушылығын «зерттеліп отырған ғылымның ішкі тарихы» жетелейтінін айтты. Мертон экстернализм мен интернализмді пәндік шекаралар бойынша ажыратуға тырысты, ғылымның әлеуметтанушысы контексті зерттейді, ал тарихшы мазмұнды зерттейді.

Ғылымдағы теориялық өзгерістерге қатысты тарихи-тарихтық көзқарастар

Ғылым философиясындағы маңызды мәселелердің бірі және пікірталас тудыратын нәрсе – ғылымдағы парадигмалық өзгеріс немесе теория алмасудың мәні. Карл Поппер ғылыми білімнің дамып, жинақталады деп саққан; Томас Кун ғылыми білім "парадигмалық ауысулар" арқылы өркендейді және міндетті түрде прогрессивті емес екенін айтқан; ал Пол Фейерабенд ғылыми білім жинақталуға немесе дамуға ұшырамайды, сондай-ақ ғылым мен басқа зерттеу түрлері арасында әдістемелік айырма жасау мүмкін емес деп мәлімдеген.

Ой ұжымдары

1935 жылы поляк медициналық микробиологы Людвик Флек «Ғылыми фактінің пайда болуы және дамуы» атты еңбегін жариялады. Флектің кітабы ғылыми жаңалықтарға, инновацияларға және прогреске немесе дамуға әсер ететін эпистемологиялық және лингвистикалық факторларға бағышталған. Ол медицина саласындағы (сифилис ауруы тұжырымдамасының дамуы) мысалын білімнің әлеуметтік табиғаты туралы тезис ұсыну үшін пайдаланды, әсіресе ғылым және ғылыми «ойлау стильдері» (Denkstil), олар ғылыми (бірақ ғылыми емес) «ойлау ұжымдарының» (Denkkollektiv) эпистемологиялық, тұжырымдамалық және лингвистикалық стильдері болып табылады. Флектің кітабында эпистемологиялық тұрғыдан алғанда, кез келген ғылыми фактіде тұрақты немесе нақты шындық немесе жалғандық жоқ екендігі айтылады. Фактінің «пайда болуы» белгілі бір теориялық негіздерге және көбінесе түсініксіз және бұлыңғыр ұғымдарға байланысты, ал ол басқа ғалымдардың пікір таластары мен қосымша зерттеулеріне ұшырағанда «дамиды». Флектің монографиясы Карл Поппердің «Зерттеудің логикасы» еңбегімен шамалас уақытта жарық көрді, бірақ Поппердің еңбегінен айырмашылығы, бұл кітап «Изис» журналында рецензия алмады. Дегенмен, Томас С. Кун оның «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегіне тигізген әсерін мойындады. Сондай-ақ, Кун Флектің ағылшын тіліне аудармасына алғы сөз жазды.

Жалғандық

Поппер өзінің философиясын сипаттау үшін "критикалық рационализм" терминін қолданды. Ол тексеру мен жолдандыруды (фальсификация) ажыратып, теорияны ғылыми деп санау керек егер және тек қана егер ол жолдандырылатын болса деді. Поппер "Барлық өмір – проблеманы шешу" атты еңбегінде ғылыми білімнің айқын прогресін түсіндіруге тырысты. Поппер әлем туралы түсінігіміз уақыт өте келе эволюциялық процестің нәтижесінде жақсара түсетінін болжады. Ол ғылымдағы "қателерді жою" процесінің биологиялық эволюциядағы табиғи іріктеуге ұқсас екенін айтты, осылайша жолдандыру процесінен жақсы өткен теориялар міндетті түрде "шын" емес, керісінше, қолдағы мәселе жағдайына "сәйкес" немесе "тиімді" болады. Поппер теориялардың ғылыми әдіс арқылы дамуы белгілі бір прогресс түрін көрсететінін – қызықтырақ проблемаларға қарай бағытталған прогрестің мүмкіндігін ұсынды. Поппер өзінің көптеген және ықпалды еңбектері арқылы, сондай-ақ өзінің замандастары мен шәкірттеріне тигізген әсері арқылы ғылым философиясын философияның дербес саласы ретінде қалыптастыруға көмектесті.

Революциялар

ХХ ғасырдың ортасында ғылымның әлеуметтік контексттегі рөлін зерттейтін бірқатар зерттеулер жүргізілді. Ғылымның әлеуметтануы ғалымдардың жұмыс істеу жолдарын, олардың ғылыми білімді "өндіру" және "құру" тәсілдерін жан-жақты қарастырды. Томас Кунның "Ғылыми революциялардың құрылымы" (1962) ең ықпалды туынды саналады. Ол ғылымның эволюциясының бір бөлігі әлеуметтік-тарихи факторлармен анықталатынын, ал позитивизм ғылымға қатысушылардың нақты өзара әрекеттесуі мен стратегияларын түсіндіре алмайтынын көрсетіп, ғылымды зерттеуге жаңа салалардың есігін ашты. Кун айтқандай, ғылым тарихын кеңірек матрицадағы бәсекелес парадигмалар немесе тұжырымдамалық жүйелердің тарихы ретінде қарастыруға болады, бұл матрица интеллектуалдық, мәдени, экономикалық және саяси тақырыптарды қамтиды, олар ғылымнан тыс жатыр. "Кейде таңдау арқылы, кейде бұрмалау арқылы ерте заманғы ғалымдар ғылыми теория мен әдістемедегі соңғы революция ғылыми деп санаған тұрақты проблемалар мен канондар жиынтығымен жұмыс істегендей көрінеді". 1965 жылы Герд Бухдаль Томас Кун мен Джозеф Агассидің зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, "Ғылым тарихнамасындағы революция" деп жазды. Ол осы екі автор ғылым тарихы мен тарихнамасы арасында нақты шекараны белгілеп, жаңа ғылыми саланың негізін қалағанын, себебі тарихнамалық көзқарастар ғылым тарихын жазуға зор әсер етеді деп санайды. Жером Равецтің "Ғылыми білім және оның әлеуметтік проблемалары" (1971) сияқты келесі зерттеулер ғылыми қауымдастықтың (объективті) ғылыми білімді қабылдау немесе қабылдамау шешіміндегі әлеуметтік құрылым ретіндегі рөлін атап өтті. 1960 жылдардан бері ғылымды зерттеуде (ғылымның әлеуметтануы мен тарихын зерттеу) бағытталған басты үрдіс – ғылыми білімнің "адамдық факторына" назар аудару және ғылыми деректердің өзінен-өзі түсінікті, құндылықтан мүлдем бос және контекстке тәуелсіз екенін жоққа шығару болды. Ғылым мен технологияны зерттеу саласы, ғылымның тарихи зерттеулерімен байланысты және оларға әсер ететін сала, ғылымның әлеуметтік контекстін қазіргі және тарихи кезеңдерде зерттейді. Экологиялық қозғалыстың күшеюімен және ғылым мен технологияның әлем проблемаларын шешудегі күшіне деген сенімнің әлсіреуімен байланысты, бұл жаңа тарих көптеген сыншыларды ғылымның жоғарылығын құлатуға шақырды.

Ғылым соғыстары

1990 жылдардағы ғылым соғыстары, әсіресе, ғылымның объективтілігін жоққа шығарған немесе олай көрінген француз философтарының ықпалы туралы еді. Олар таза ғылымның идеалданған моделі мен шын ғылыми практика арасындағы айырмашылықтарды да көрсетті; ал позитивизмді жаңғыртушы ғылымдық көзқарас, нақты өлшемдер мен қатаң есептеулерде мәңгілік метафизикалық және моральдық пікір таластарын шешудің негізін көрді.

ХХІ ғасырдағы ғылым тарихы

Бүгінгі таңда бұл ғылым тарих, социология және философияның дәстүрлі салаларынан бастап, заң, сәулет және әдебиет сияқты көптеген басқа да салаларды қамтиды. Әлемдік тарихпен бірігуге, сондай-ақ мәдени алмасу сияқты жаңа әдістемелік ұғымдарды пайдалануға ұмтылыс бар. Ғылым тарихшылары медицина тарихы және ғылым мен технологияны зерттеу салаларындағы ғалымдармен тығыз байланыс орнатып жұмыс істейді.

Постмодернизмге сұрақ қою

Кейбір сыншы теоретиктер кейінірек олардың постмодернистік деконструкциялары кейде нәтижесіз болғанын, тіпті реакциялық күштерге зиялылық қару бергенін айтты. Бруно Латур: "Қауіпті экстремистер біздің өмірімізді сақтап қалуға болатын, ауыр еңбекпен алынған нақты деректерді жою үшін әлеуметтік құрылым туралы дәл осы аргументті пайдалануда. Ғылымтану деп аталатын бұл саланың құрылуына мен қатысқаным дұрыс па? Біз ойлағандай емес едік деп айту жеткілікті ме?" - деді.

Ғылымның тарихнамасында еуроцентризм

Ғылыми тарихтағы еуроцентризм – қазіргі заманғы ғылымның дамуы туралы жазылған тарихи еңбектер, олар барлық ғылыми, технологиялық және философиялық табыстарды Еуропаға жатқызып, басқа өркениеттердің үлесін маргиналдайды. Джозеф Нидхэмнің 1954 жылы жарық көрген «Қытайдағы ғылым мен өркениет» кітап сериясынан бұрын көптеген тарихшылар қазіргі заманғы ғылымды тек еуропалық жетістік ретінде қарастырып, гректерден басқа өркениеттердің маңызды үлесі болмағанын жазатын. Соңғы тарихи зерттеулер египеттік, Месопотамиялық, араб, үнді және қытай астрономиясы мен математикасының маңызды ықпалы мен үлесі болғанын көрсетеді. Ғылым тарихын зерттеуде мәдени алмасу идеяларын пайдалану, осы ғылымды еуроцентризмнен және сызықтық емес зерттеу саласына бағыттап, дамытуға көмектеседі.