Кіріспе

Оахака штатының қаласы және муниципалитеті, Мексика. Техуантепек (tewanteˈpek, толық атауы – Санто-Доминго Техуантепек) – Мексиканың Оахака штатының оңтүстік-шығысындағы қала және муниципалитет. Ол Истмо аймағының батысындағы Техуантепек округінің құрамына кіреді. Бұл аймақ испандықтар келгенге дейінгі кезеңде Орталық Американы қазіргі Мексиканың орталық бөлігімен байланыстырған сауда жолының маңызды бөлігі болды. Кейіннен, 16 ғасырдың басында испандықтар басып алғанға дейін, ол сапотектер мемлекетінің екінші дәрежелі астанасы болды. Бүгінде қала Техуантепек аймағындағы сапотек мәдениетінің орталығы саналады және аймақтағы екінші ірі қала болып табылады. Қала әйелдерімен және олардың дәстүрлі киімдерімен әйгілі, оны Фрида Кало қабылдаған. Техуантепекке матриархалды қоғам ретінде танымал. Әйелдер жергілікті базарларда үстемдік құрып, еркектерді әжуалайды. Дегенмен, саяси билік әлі де еркектердің қолында. Қала 20 ғасырдың басында екі мұхитты байланыстыратын теміржол құрылысымен байланысты қысқа мерзімді экономикалық өркендеуді бастан өткерді, бірақ бұл Панама каналының пайда болуымен тоқырады. Алайда, 2018 жылдан бастап жоба қайта жанданды, Мексика үкіметі Техуантепек аймағының теңізаралық дәлізі жобасы аясында желіні және оған байланысты басқа да жобаларды жаңарту жұмыстарын жүргізуде.

Сипаттама және тарих

Техуантепек – Мексиканың оңтүстігіндегі Техуантепек тасқыншасындағы екінші ірі қала. 16 ғасырда испандықтар келгенге дейін запотектер негізін салған Техуантепек – запотек мәдениетінің орталығы. Бұл мәдениеттің маңызды символы – Ла Техуана деп аталатын аймақтағы запотек әйелінің бейнесі. 2000 жылдары Мексика штатынан Мигель Эрнандес Урбан мүсін жасады. Техуантепек қаласының басты кіреберісінде орналасқан мүсін, жергілікті мәрмәрдан, әдемі ағаштан және Мехикодан әкелінген тот баспайтын болаттан жасалған. Бұл туынды Эрнандесті қаланың «ұлы» етті. Қалада көптеген дәстүрлер мен ғұрыптар сақталған, олардың көпшілігі, әсіресе базарда, испан тілінен гөрі запотек тілін артық көреді. Қаланың гүлдену кезеңі 20 ғасырдың басында теміржолдың құрылысымен басталды. Алайда, Панама каналының салынуынан кейін осы теміржолдың маңызы күрт төмендеді. Бүгінде қала кедей, көптеген ғимараттар қираған күйде. Көптеген адамдар көпес тіршілікпен айналысады. Техуантепекте және Оахаканың басқа қалаларындағы көптеген мотоцикл такси жүргізушілері 13-15 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар. Қалада бақсызданған итттер де көп, олардың жиырмаға жуығы бір кезде қаланың басты кіреберісін басып алған. Осы жағдайларға қарамастан, Андрес Мануэль Лопес Обрадор үкіметі Техуантепек тасқыншасының теңізаралық дәлізін (испан тілінде CIIT) жаңғырту және оны қалпына келтіру жұмыстарын бастады, сондай-ақ тасқынша бойында 10 өндірістік парк құруды жоспарлады. Жоба көбінесе Панама каналына «бәсекелес» ретінде сипатталса да, жоба басшылығы оны «толықтырушы» ретінде қарастырады. Жоба экологиялық және басқа да әлеуметтік мәселелерге байланысты дау тудырғанымен, елдің экономикалық өсуіне және Мексиканың оңтүстігіндегі өнеркәсіптік дамуға үлес қосады деп күтілуде. Жолаушылар тасымалы 2023 жылдың желтоқсанында басталса, басқа да жұмыстар 2024 жылдың шілдесіне дейін аяқталады. Техуантепек пен жақын орналасқан Джучитан арасында 19 ғасырдан бері қызу бәсекелестік болып келеді. 1862 жылы Наполеон III Мексиканың қарызын өндіру үшін француз әскерін жіберді. Француздар жергілікті мексикалық консерваторлармен одақтасып, оларға тасқынша аймағын басып алуға көмектесті. Техуантепектегі капитан жағын ауыстырғанға дейін Джучитан да, Техуантепек те басқыншылыққа қарсылық көрсетті. Бұл туралы білген соң, Джучитан Техуантепекке шабуыл жасап, жеңіліске ұшырады. Төрт жылдан кейін осы капитан Джучитанға шабуыл жасады, бірақ ол да жеңілді. Француздар 1862 жылы кеткеннен кейін Джучитан Техуантепекке жеке кек қайтару мақсатымен шабуыл жасады. Сол кезден бері қан төгілмесе де, бәсекелестік пен жарыс рухы қазіргі заманға дейін сақталған. Екеуі де фестивальдардың саны мен сапасы жағынан бір-бірінен озуға тырысады. Екі қауым да бір-бірін сыртқы түрі, шашы және киімдері үшін мазақтайды. Қала орталығында 16 ғасылдан қалған колониялық кезеңдегі құрылыстар бар, мысалы, Санто-Доминго монастыры, ол қаланың басты соборы болып табылады. Собор кешенінің бұрынғы монастырлық бөлігінде Casa de Cultura, яки мәдени орталық орналасқан. Монастырь осы мақсатта 50 000 песоға қайта жаңартылды, негізінен қабырғалар мен төбедегі күмбездер жөнделді. Бұл Casa de Cultura-да Истмоның Запотека Антропология және Тарих мұражайы орналасқан, онда аймақтың археологиялық және көркемдік жәдігерлері сақталған. Мұражайда археологияға, этнографиялық зерттеулерге, Мексика революциясы мен Реформа соғысының тарихына арналған залдар, сондай-ақ дінге, аймақтық киімге, тұрғын үйге және халық өнеріне қатысты заттар бар. Сондай-ақ кітапханасы да бар. Қалалық сарай 20 ғасырдың басында теміржолдың өркендеу кезеңінде салынған. Басты алаңның бір жағын алып жатқан ол қазіргі уақытта орталықтағы басқа ғимараттардан биік тұр. Ол провинциялық неоклассикалық стильде салынған, үлкен бағаналар мен аркалармен безендірілген. Алайда, құрылыстың артқы жағы мүлдем басқаша, өйткені ол жартылай құлаған сияқты көрінетін кірпіштен тұрғызылған. Шындығында, құрылыс ешқашан аяқталған емес. 1906 жылдан бері қала ғимаратты аяқтауға уәде беріп келеді, бірақ оны іске асырмады. Тіпті 1975 жылы федералды үкімет ғимаратты аяқтау ғана емес, көптеген шіркеулер мен алаңдарды қалпына келтіру жоспарларын жариялады, бірақ олар іске аспады.

Техуантепек нарығы

Қаладағы ең маңызды мекеме – базар. Мұнда төрт дәстүрлі базар бар, олардың ең ірісі қаланың басты алаңынан жақын жерде орналасқан. Базардың негізгі ғимараты 1970 жылы қала тарапынан салынған, ал қазір осы базардағы орын-жайлардың құны 30 000 долларға жетеді. Орын-жайлардың иелері кішігірім сенім қорғабын төлейді, ол қоғамдық жұмыстарға жұмсалады. Бұларға Гуичивере ауданында шаршембі күндері және Реолотека ауданында жексенбі күндері өтетін тиангуи базарлары қосылады. Базар – қаладағы барлық сауда-саттықтың орталығы, онда көтеріп жүруге ыңғайлы тауарлардың 95 пайызы сатылады. Осының салдарынан қалада универмагтар, электроника, киім, әшекейлер және басқа да дүкендер жоқ.

Теуана

Қаланың базарларында көбінесе Техуана деп аталатын әйелдер басымдық құрайды, олар сатып алушылар мен сатушылардың басым бөлігін құрайды. 1970 жылға дейін бұл аймақта ерлерге толық тыйым салынған, бірақ сол кезде бұл шектеу жеңілдетілді. Бүгінде базардағы адамдардың бес пайызынан да аз еркектер кездеседі деп есептеледі. Мұның тарихи себебі – дәстүрлі түрде ерлер егістік жұмыстарында болса, әйелдер базарда жұмыс істеген. Бүгінгі күні де базардағы еркектер әйелдердің әжуасы мен еркектігіне күмән тудыратын сөздеріне ұшырауы мүмкін. Базарлардағы әйелдердің үстемдігі және жалпы қалада күндізгі уақыттағы басымдылығы 19-шы ғасырдан бастап қызығушылық тудырды. Француз саяхатшысы және тарихшысы Брассер де Бурбург пен кейіннен мексикалық педагог Хосе Васкончелостың жазбаларында Техуантепек матриархаттық қоғам ретінде сипатталған. Кейінгі жазбаларда қыздың дүниеге келуі тойға себеп болатыны және ерлердің жалақысын әйелдерге беретіні айтылған. Техуантепек әйелдерінің осы бейнесі үш факторға баса назар аударды: олардың базардағы үстемдігі; ерлерді көпшілік алдында мазақтайтын, олардың шексіз мінез-құлқы; және жергілікті өзенде жартылай жалаңаштан жуыну. 20-шы ғасырдың басында суретші Фрида Кало (1907–1954) осы әйелдерге қолдау білдіру үшін Техуананың дәстүрлі киімін қабылдады және "Жады, жүрек" сияқты суреттерінде Техуананың дәстүрлі киімін бейнеледі. Дегенмен, Техуаналардың үстемдігі қазіргі кезде негізінен нарық пен отбасылық қаржыға ғана шектелген сияқты. Олар ақшаны негізінен сауда арқылы табады және бұл табысты күйеулерінің немесе басқа да отбасы мүшелерінің пікіріне қарамастан, өздері қалағанша пайдалануға құқылы. Алайда Техуантепекте және оңтүстік аралдың басқа аймақтарында муниципалитеттік саясатта ерлер басымдық құрайды. Әйелдер ереуілдерге, наразылықтарға және басқа да саяси қозғалыстарға қатыса алады, бірақ әдетте муниципалитет президенті немесе кеңес мүшесі сияқты билік лауазымдарына ие болмайды. Тіпті олар білім беру және денсаулық сақтау саласына қатысты лауазымдарға тағайындалған жағдайда да, олардың билігі шектеулі. Техуана әйелдерінің үлгісі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында өмір сүрген Хуана Ката Ромеро есімді әйел болды. Ол қарапайым тәтті сатушы ретінде бастап, жергілікті билік брокеріне және қаладағы ең құрметті тұлғалардың біріне айналды. Ромеро жас сарбаз, кейіннен подполковник Порфирио Диаспен достық қарым-қатынас орнату арқылы танымал болды. Диас Реформа соғысы кезінде консерваторлардың жоспарлары мен көтерілістеріне қарсы қаланы күзетумен айналысты. Хуана Ката консервативті күштерге шабуыл жасау үшін қолайлы уақытты белгілеп, Диас ісімен одақтасты. Хуана Диас барлау қызметінің басшысы және оның сүйіктісі болды, бірақ екеуі де басқаларға үйленді. Бұл одақ Хуананы Техуантепектегі ең бай және ең күшті әйелге айналдырды, оның қолында қант және кокос плантациялары болды, тіпті Техуантепек темір жолы оның үйінің жанынан өтті. Ромероның үйі Техуантепекте сақталған, ол қалада екі қабатты ғимараттың бірі болды. Ол француз шалеті сияқты, дөңгелек кіреберіспен шығып тұрған солтүстік және батыс қанаттары бар. Бұл құрылыс 18-шы ғасырға тән испан сәулетінен ерекшеленеді. Қала Ромероның қола мүсінін орнатты, бірақ ол даулы. Мүсінде ашық кітап ұстап тұрған, консервативті киінген әйел бейнеленген. Көптеген адамдар мүсін оның бейнесін бұрмалап көрсеткенін айтады. Плинтте оның кейінгі жылдары жасаған қайырымдылық істері жазылған, бірақ оған құрмет көрсетудің нақты себебі – ол Техуаналарға тән болған сұлулығы мен ептілігі арқасында байлық пен билікке ие болды. Вела – испандықтарға дейінгі дәуірде пайда болған, аймақтағы әрбір ауданда өткізілетін мереке. Әр "вела" майордомо ұйымдастырады және гүлдермен безендірілген "патшайымды" қамтиды. Мұндай мерекелердің көпшілігі жаз айларында өтеді. Олардың жалпы ауданы 965,8 км2 құрайды. Техуантепек аймағы өте ертедегі Классикалық кезеңде ольмектердің ықпалында болған, бұл артефактілерде көрінеді. Аймақтың бастапқы маңызы доминионның орталығы ретінде емес, Орталық Американы қазіргі Мексиканың орталығымен байланыстыратын сауда жолының бөлігі ретінде болды. Осы сауда жолдары арқылы манта сәулелері, нефрит, басқа да асыл тастар, қабықшалар, қоңыраулар, алтын, зәулімқой, тұз, қауырсын, тері, мақта, дәмдеуіштер, бал және какао тасымалданды. Соңғы қазбаларға сәйкес, осы аймақтағы сауда жолының негізгі бақылау пункты Ласс Гвиене болды. Бұл орынның кем дегенде 3500 жылдық тарихы бар, оның ең көне бөліктерінде ольмек және Чиапас мәдениеттеріне тән заттар табылған. Бұл және теңіз қабықшаларының көптігі Мезоамерика тарихының басында осы Каньон де Техуантепек аймағы Оахаканың таулы аймақтары мен Техуантепек аралдары және Гватемала арасындағы байланыс осі болғанын көрсетеді. Бұл доминион ацтектермен қарым-қатынас жасаған, бірақ салық төлемеген және Орталық Америкаға бағытталған сауда жолын бақылаған. Бұл доминионның ықпалы батысқа Нексапаға және жағалау бойындағы Тлапанатепекке дейін жеткен. Текишиштлан және Шаллапан Техуантепектен жіберілген губернаторлар басқарған бағынышты доминиондар болды. Техуантепек 15-шы ғасырдың соңында Заачиланың бастапқы астанасы микстектер мен кейіннен ацтектердің қысымына ұшырағанда маңыздылығын арттырды. Бұл Техуантепек аралдары арқылы канал салуды ұсынған маршрут және кейіннен Техуантепек темір жолы осы жолмен салынды. 1532 жылдың соңында Диего Уртадо де Мендосаның флотилиясының бөлігі болу үшін екі кеме салынды, бірақ олар қазіргі Халисконың жағалауында сүңгіп кетті. Калифорния мен Перу арасындағы жағалаулардың бойында зерттеу және сауда мақсатында тағы да кемелер салынды. Касабан мен Хунко (2020) 1535 жылғы құжаттан алынған осы кемелердің бірнешесі туралы мәліметтер келтіреді. 1850 жылы Техуантепек аймағын Оахакадан бөліп алу жоспары қалыптасты. Нәтижесінде белгілі бір деңгейде автономия қайта қалпына келтірілді. Екінші әрекет 1853 жылы жасалды. 20-шы ғасырдың ортасында Панамерикалық тас жолы аймақ арқылы өтті, бұл оны Мексиканың қалған бөлігімен және кеңейтілген Америкамен байланыстырды. Содан кейін Оахака қаласына жалғасқан заманауи тас жол салынды. Бұл тенденция 1970-ші жылдардан 1990-шы жылдарға дейін, негізінен 1971 жылдан 2000 жылға дейін қызмет еткен епископ Артуро Лона Рейес басшылығындағы Техуантепек диоцезінің қызметіне бағытталды. Техуантепек диоцезі 1980-ші және 1990-шы жылдарда Оахакадағы Католик шіркеуінің басқа элементтерімен, CEDIPIO және басқаларымен бірлесіп, кедейлер мен үндістерді ұйымдастыру қозғалысына қатысты. Бұл қозғалыс босатылу теологиясының ұстанымдарына негізделген. Епископ Артуро Лона Ватикан II-нің оқуларының жақтасы болды, "халық шіркеуін" құруға шақырды. Оахака шіркеуі епископ Самуэль Руиз басқарған Чиапас диоцезімен одақтас болды. Бұл Оахака және Чиапас шіркеулерінің пастырлық стилі "pastoral indígena" немесе үнді пастырлығы деп белгіленді және қоғамның ең маргиналданған сегменттерімен жұмыс істеуге бағытталған. Ол Техуантепек қаласының сыртындағы денсаулық клиникасын, негізгі ауруханалық жабдықтарды және жергілікті емшілерді – курандеросты даярлау арқылы табиғи медицинаны ілгерілетуге қол жеткізді. Осы жерде аймақтың ауыл шаруашылығы үшін қайта өңдеу және органикалық тыңайтқыштарды қолдауды мақсат ететін экологиялық орталық та бар. Лона мен оның одақтастарына шабуылдар 1990-шы жылдарға дейін жалғасты. Босатылу теологиясы Лона епископ болып қызмет еткен кезеңде диоцездің орталық мәселесі болып қала берді, бірақ ел неолибералды саясатқа бет бұрғанда және шіркеудің өзі босатылу теологиясынан бас тартқанда оның күші азайды. Артуро Лона Рейес босатылу теологиясымен байланысты шіркеу басшыларының соңғыларының бірі болды. Епископ Артуро Лона Рейес зейнетке шығуына шамамен төрт мың адам, көбінесе туа біткен запотектер мен микстектер қатысты. Оның еңбегі...

Экономика

Жұмыс істейтін халықтың 21 пайызы ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығымен айналысады. Басты егістер: бұршақ, жүгері, сорго, кунжут, қарбыз, қияр, қабақ, жеміс және гүлдер. Мал шаруашылығында ірі қара, шошқа және ешкі өсіріледі. Жұмыспен қамтылғандардың 25 пайызы өнеркәсіп, кен өндіру және құрылыс салаларында еңбек етеді. Өнеркәсіп су тазарту станциясымен, мұз зауытымен және кальций оксидін (кальцид) өңдейтін бір зауыттан тұрады. Сонымен қатар, әктас та өндіріледі. Аймақтың ең кең таралған қолөнері – дәстүрлі киім. Әсіресе ас үйге арналған керамикалық ыдыстар, сондай-ақ сәндік заттар мен ойыншықтар да жасалады.

Археология

Негізгі археологиялық орын Гвиенгола, Гола, Гви’нгола немесе Гуиен Гола деп аталатын үлкен төбеде орналасқан. Ол және жақын маңдағы жанартаулық конус қабырғалармен, траншеялармен және беткейлердегі мұнаралармен қоршалған. Төбесінде тас плиталармен жабылған террасалар, негіздер, пирамидалар және ғибадатханалар салынған. Бұл бекінілген қалада елік пен жабайы шошқалар үшін қоралар, сондай-ақ азық-түлік резерві ретінде пайдаланылған балықтары бар жасанды көлдер болған. Аймақ кішкентай шатқалдармен толы, бұл оған қол жеткізуді қиындатады. 1490 жылдары ацтектер қаланы қоршағанда бұл нығайтулар жақсы қызмет етті, бірақ жеті айдан кейін оны толығымен бағындыра алмады. Төбеден аймақтың үлкен бөлігін, оның жазықтарға дейінгі кеңістігін көруге болады. Салынғанына 700 жылдан астам өткен көптеген түпнұсқа қабырғалар мен басқа да құрылыстар сақталған. Жер асты камералары да бар. Төбеде шығыс-батысқа бағытталған кішкентай пирамидалар және дөңгелек қабырғалары бар киіз үй сияқты ғибадатхана бар, сондай-ақ негізгі резиденция да орналасқан. Басты алаңда шығысқа қарап тұрған мезоамерикалық доп алаңы бар. Сонымен қатар, астрономиялық обсерваториялар болған екі цилиндрлі құрылым бар. Археологиялық аймақ қазіргі қаладан он екі шақырым қашықтықта, 190-шы федералды тас жолының бойында орналасқан. Сол жерден төбеге дейін төрт шақырымдық топырақ жол салынған. Қол жеткізудің қиындығы мен ыстық климат археологтардың зерттеулерін шектеді. Сапотек бекіністері Нексапа, Максальтепек, Квиекуаса, Квиечапа және Квиеколаниде де табылған, олар Техуантепекпен басқарылған болуы мүмкін.