Кіріспе
Чарльз Дарвиннің дінге қатысты көзқарастары көп қызығушылық пен дау-дамайға ұласты. Оның қазіргі биология мен эволюция теориясының дамуындағы маңызды еңбегі сол кездегі дін мен ғылым туралы пікірталастарда маңызды рөл атқарды. XX ғасырдың басында оның еңбегі АҚШ-тағы жаратылыс-эволюция дау-дамайларының басты тақырыбына айналды. Дарвин ағылшын шіркеуінің және жалпы христиан дінінің догматикалық ережелерін қатты даулап келген болса да, кейін өмірінде Джон Фордайстың хатына жауап ретінде агностик ретінде ұстанымын түсіндірді: "Менің ең төтенше ауытқуларымда мен ешқашан атеист болған емеспін. Менің ойымша, және жасым ұлғайған сайын бұл көзқарас нығая түседі, бірақ әрқашан осылай болмайды, агностик – менің ой-сезімімді ең дұрыс сипаттайтын анықтама." Чарльз Дарвиннің отбасы конформистік емес, бірақ ол англикан мектебінде оқыған. Діни қызметкер болу мақсатымен ол Кембридж университетінде талап етілетін бакалавр дәрежесін алды, оған Англикан теологиясы кірді. Ол табиғат тарихына үлкен қызығушылық танытты және Джон Гершельдің табиғат теологиясына негізделген ғылымға құлшыныспен толы болды. Уильям Пейли табиғаттағы құдайлық жобаның аргументін табиғаттың заңдары арқылы әрекет ететін Құдай ретінде бейімделуді түсіндіру үшін ұсынды. Бигльдегі саяхатта ол ортодокс болып қалды және таралуын түсіндіру үшін "жаратылу орталықтарын" іздеді, бірақ саяхаттың соңында түрлердің тұрақты екендігіне күмәндана бастады. Осы уақытқа дейін ол Киелі кітапты тарих ретінде сынға алды және барлық діндер бірдей дұрыс болмауы керек деп ойлады. 1836 жылы қазанда оралғаннан кейін, ол түрлердің трансмутациясы туралы ойланып, дін туралы ойланып, геология туралы жаңа идеяларын дамытты. 1839 жылы қаңтарда Дарвиннің Эмма Веджвудпен некелескеннен кейін, олар бірнеше жыл бойы христиандық туралы пікір алмасты, Эмманың пікірлері оның отбасының көп бөлігі сияқты унитариандық болды. Пейли мен Томас Мальтустың теодициясында жалпы жақсы әсерін тигізген игі ниетті жаратушының заңдарының нәтижесінде аштық сияқты жамандықтар ақталды. Дарвинге табиғи іріктеу бейімделудің жақсылығын туғызды, бірақ дизайн қажеттілігін жойды, және ол барлық ауырсыну мен азапта, мысалы, икнеумон құйрығы сияқты құрттарды тірі азық ретінде параличтендіретін құрттар сияқты құдіретті құдайдың жұмысын көре алмады. 1844 жылға дейін ол Пейлидің артынан жүріп, организмдерді тек қана бірнеше кемшіліктері бар, кемелді бейімделген деп қарастырды және 1859 жылы бұл көзқарасты ішінара ғана өзгертті. "Жануарлар түрлерінің пайда болуы" атты еңбегінде теологиялық көзқарастар көрініс тапқан. Дінді тайпалық өмір сүру стратегиясы деп санаса да, Дарвин Құдай ең жоғары заң шығарушы деп сенді, әрі кейін ол Құдайдың алғашқы себеп ретінде бар екеніне сенгенін және теист деп аталуға лайық екенін еске алды. Бұл көзқарас кейіннен өзгеріп, ол кейбір діни мәселелерге қатысты тұрақсыз пікірлер қалыптастырмай, ар-ұжданға негізделген күмәндануды жалғастырды. Бірақ 1849 жылдан бастап ол отбасымен бірге шіркеуге баратын болса, жексенбі күндері серуенге шығатын болды. Ол өзінің діни көзқарасын ашық айтпаса да, 1879 жылы Құдай жоқ дегенге сенетін атеист емес екенін және "мен агностик болғаным дұрыс" деп жауап берді.
Charles Darwin's views on religion have been the subject of much interest and dispute. His pivotal work in the development of modern biology and evolution theory played a prominent part in debates about religion and science at the time. In the early 20th century, his contributions became a focus of the creation–evolution controversy in the United States. While Darwin came to heavily dispute the dogmatic prescriptions of the Anglican Church and Christianity in general, later in life he clarified his position as an agnostic in response to a letter from John Fordyce:
"In my most extreme fluctuations I have never been an atheist in the sense of denying the existence of a God.— I think that generally (& more and more so as I grow older) but not always, that an agnostic would be the most correct description of my state of mind." Charles Darwin had a non conformist Unitarian background, but attended an Anglican school. With the aim of becoming a clergyman, he went to the University of Cambridge for the required Bachelor of Arts degree, which included studies of Anglican theology. He took great interest in natural history and became filled with zeal for science as defined by John Herschel, based on the natural theology of William Paley which presented the argument from divine design in nature to explain adaptation as God acting through laws of nature. On the voyage of the Beagle he remained orthodox and looked for "centres of creation" to explain distribution, but towards the end of the voyage began to doubt that species were fixed. By this time he was critical of the Bible as history, and wondered why all religions should not be equally valid. Following his return in October 1836, he developed his novel ideas of geology while speculating about transmutation of species and thinking about religion. Following Darwin's marriage to Emma Wedgwood in January 1839, they shared discussions about Christianity for several years, Emma's views being Unitarian like much of her family. The theodicy of Paley and Thomas Malthus vindicated evils such as starvation as a result of a benevolent creator's laws which had an overall good effect. To Darwin, natural selection produced the good of adaptation but removed the need for design, and he could not see the work of an omnipotent deity in all the pain and suffering such as the ichneumon wasp paralysing caterpillars as live food for its eggs. Until 1844 he followed Paley in viewing organisms as perfectly adapted with only a few imperfections, and only partly modified that view by 1859. On the Origin of Species reflects theological views. Though he thought of religion as a tribal survival strategy, Darwin still believed that God was the ultimate lawgiver, and later recollected that at the time he was convinced of the existence of God as a First Cause and deserved to be called a theist. This view subsequently fluctuated, and he continued to explore conscientious doubts, without forming fixed opinions on certain religious matters. but from around 1849 would go for a walk on Sundays while his family attended church. Though reticent about his religious views, in 1879 he responded that he had never been an atheist in the sense of denying the existence of a god, and that generally "an Agnostic would be the more correct description of my state of mind."
Дарвиннің діндік тарихы
Чарльз Дарвин Наполеон соғыстары кезінде дүниеге келіп, олардың салдарынан консервативті кезеңде өсті. Торилер үкіметі құрған, Англияның құрылған Англикан шіркеуімен тығыз байланысты үкімет радикализмді басып тастады, бірақ отбасылық естеліктер 18-ғасырдың Ағарту дәуірі мен көптеген конформист емес шіркеулердің христиан дінінің әртүрлі түсіндірмелерін еске түсірді. Дарвиндер мен Веджвудтардың ұлы отбасын қолдаған вигтер қатаң унитариялық болды, бірақ оның аталарының бірі Эразм Дарвин еркін ойшыл болса, әкесі тыныш еркін ойшыл болды, бірақ дәрігер ретінде өзінің бай англикан демеушілерімен кез келген әлеуметтік қақтығыстан сақтанды. Дарвиннің ата-анасы Чарльзды Англия шіркеуінде крещение рәсімінен өткізу үшін әлеуметтік қысымға көнді, бірақ оның діншіл анасы балаларын унитариялық шіркеуге алып барды. Ол сегіз жасында қайтыс болғаннан кейін Шрусбери мектебінде, Англияның жеке мектебінде оқуға түсті. Төртінші курста Дарвинге үлкен қысым көрсетілді, ол оқуын жандандырып, Хенслоудан теология бойынша жеке сабақтар алды. Дарвин Уильям Пейлидің «Христиандыққа дәлелдер» және «Жасыл және саяси философия принциптері» атты еңбектеріне ерекше қызығушылық танытты. Соңғысы көнеріп қалған еді. Ол демократияны күшейту туралы аргументтерге қарсы болды, бірақ егемендікке немесе мемлекетке билік етудің құдайдан келген құқығын көрмеді, тек «тиімділік» қана болды. Егер наразылық қоғамға қауіп төндіріп, шығынды асырса, үкіметке қарсылық білдірілуі мүмкін. «Әркім өзінің мүддесін ойлайды» деген үкім шығарылды. Бұл идеялар 1785 жылы мәтін жарияланған кездегі ақылға қонымды биліктің жағдайларына сәйкес келді, бірақ 1830 жылы француз королін орта таптық республикашылар құлатып, Англиядағы тори үкіметіне баспана берген кезде олар қауіпті идеяларға айналды, нәтижесінде радикалды көше наразылықтары дауыс беру құқығын, теңдік пен дін бостандығын талап етті. Пейлидің мәтіні тіпті Кембридж (және Оксфорд университетіндегі) әрбір студенттің қол қоюын қажет еткен Англикандық сенімнің отыз тоғыз бабын жоюды қолдады. Хенслоу «Отыз тоғыз баптың бір сөзі өзгерсе, ол қайғыратынын» айтып, билікті құрметтеудің қажеттілігін атап өтті. Дарвин кейіннен «Дәлелдерді толыққанды дұрыс жаза алатынына» сенімді екенін жазды, бірақ Пейлидің анық тілінде емес. Бұл кітаптың логикасы және оның «Табиғи теологиясы», мен қоса алатын болсам, Евклидтің кітабындай қуандырды. Палейдің кітаптары бойынша соңғы емтихан сұрақтарында ерекше жақсы нәтиже көрсеткеннен кейін Дарвин Дэвид Юмның «жобалау» үшін телеологиялық аргументтің Жаратушының табиғат күштеріне адамның проекциясы ғана деген аргументін жоққа шығаруға бағытталған Пейлидің «Табиғи теологиясын» оқыды. Пейли Құдайдың бар екендігінің рационалды дәлелін тірі жандардың күрделілігі мен олардың қажеттіліктеріне кемелді бейімделуінде, бақытты әлемдегі өз орындарына өте жақсы сәйкес келетінінде көрді, сонымен бірге Эразм Дарвиннің эволюциялық идеяларын атеистік схемалармен сәйкес келетін және дәлелсіз деп сынады. Пейлидің қайырымды Құдайы табиғатта кездейсоқ кереметтер немесе заңдарды өзгерту арқылы емес, біркелкі және әмбебап заңдар арқылы әрекет етті, ал екіншілік заңдарды қолдану табиғатты тікелей құдайлық әрекеттен бөліп, тікелей Томас Мальтустың идеяларына сүйене отырып, жамандық мәселесін түсіндіретін теодиция ұсынды. Пейли үшін Мальтустың «табиғи қастық жүйесі» олжаға тіршілік ететін жануарлардың жағдайы өзгерген сайын әлемді тиісті мөлшерде қамтамасыз ететін туылғандардың артығымен тығыз байланысты болды, ал кедейлік әлем «болашақтағы жағдайды ескере отырып, моральдық қасиеттерді өндіру, қолдану және жақсарту үшін есептелген сынақ жағдайында» екенін көрсетті, тіпті мұндай Құдайдың мақсаты анық болмаса да. Бұл Чарльзді сендіріп, оның ғылымға деген қызығушылығын арттырды. Кейінірек ол былай деп жазды: «Мен Пейлидің «Табиғи теологиясынан» артық кітапты ешқашан бағаламадым деп ойлаймын: мен оны бұрын-соңды жаттап алған болар едім». Ол Джон Гершельдің «Табиғи философияны зерттеу туралы жаңа алдын ала баяндамасын» оқып, табиғаттың заңдармен басқарылатындығын және табиғи философияның ең жоғары мақсаты оларды индукцияның реттелген процесі арқылы түсіну, бақылау мен теорияны теңестіру екенін білді. Бұл Дарвиннің өткен жылдары үйренген табиғи теологиясының үлгісі болды. Ол сонымен қатар Александр фон Гумбольдттың «Жеке баяндамасын» оқыды, және бұл екі кітап оның «табиғи ғылымның асыл құрылысына ең кішігірім үлес қосуға деген қызу...
Эммамен сөйлесу
Үйленуге шешім қабылдаған Дарвин 1838 жылғы 29 шілдеде туған апасы Эммаға барып, трансмутация туралы ойларын айтты. 11 қарашада ол қайтып келіп, Эммаға ұсыныс жасады. Ол тағы да өз идеяларын талқылады, ал он күннен кейін Эмма былай деп жазды: "Сенімдімін, сенің жаныңда болғанда, барлық қайғылы ойларымнан құтыламын, бірақ сен кеткеннен кейін кейбіреулері маған күйіспенің, ең маңызды мәселе бойынша пікіріміздің мүлдем әртүрлі болуы мүмкін деген қорқынышпен келіп, мазалайды. Менің ақылым адал және жан таза күмәннің күнә емес екенін айтады, бірақ бұл арамыздағы ауыр жарық болуы мүмкін деп алаңдаймын. Маған ашық айтқаның үшін шын жүректен алғыс айтамын және маған қорқыныштан ойларыңды жасырып отырсаң, одан да қорқамын. Бұл менің ақымақтығым болуы мүмкін, бірақ, менің сүйікті Чарли, енді біз бір-бірімізге тиесіліміз және мен сенімен ашық болуға көмектесе алмаймын. Маған бір жақсылық жасасаң? Иә, сенің солай істейтініңе сенімдімін, ол – құтқарушымыздың Жоханның 13 тарауының соңында басталатын шәкірттеріне арнаған қоштасу сөзін оқу. Ол оларға деген сүйіспеншілікке, адалдыққа және барлық әдемі сезімдерге толы. Бұл Жаңа Ғимараттың ең жақсы бөлігі. Бұл менің қалауым, ол маған үлкен қуаныш сыйлар еді, бірақ неге сіз маған бұл туралы пікіріңізді айтуыңызды қаламайтыныңызды түсіне алмаймын." Дарвин өзінің идеяларының материализмді білдіретіні туралы ойланып, трансмутациялық жазбасында: "Ойлау (немесе тілектер, дәлірек айтқанда) мұрагерлік болғандықтан, оны мидың мұрагерлік құрылымынан басқа ештеңе деп елестету қиын, аналогия осыған нұсқайды. – Құдайға деген сүйіспеншілік ұйымның нәтижесі, о, сен материалистсің!" деп жазған. Хатынан Эмманың сенімдер арасындағы айырмашылық оларды ажыратады деген қорқынышы мен жақын болуға және ойларын ашық бөлісуге деген қалауы арасындағы шиеленісі көрінеді. Эмма өлімнен кейінгі өмірге сенуді бағалады және олар мәңгілікке "бір-біріне тиесілі" болуы керек деп уайымдады. Кейіннен Дарвинге сенімсіздік біртіндеп көбейе бастағанда, ол "Христиан дінінің шынайы екеніне қалай біреудің тілегі болуы мүмкін екенін түсінбеді; егер солай болса, мәтіннің қарапайым тілі сенбейтін адамдар, соның ішінде әкем, ағам және менің барлық жақын достарым мәңгілік жазаланатынын көрсетеді. Бұл – қорқынышты ілім." 1839 жылғы қаңтарда Дарвин Эммамен үйленгеннен кейін, олар көптеген жылдар бойы христиандық туралы пікір алмасты. Унитариандық дін діни мәтіндер мен ілімдердің билігін жоққа шығаратын ішкі сезімге баса назар аударды, ал оның нанымдары қарқынды зерттеу мен сұрақ қоюдың нәтижесі болды. Олар унитариандық дін қызметкерлері Джеймс Мартино мен Джон Джеймс Тайлермен араласты және олардың еңбектерін, сондай-ақ Франсис Уильям Ньюман сияқты басқа да унитариандық және либералды англикан авторларының еңбектерін оқыды. Олардың сенім кезеңдері кальвинизмнен теизмге дейінгі рухани саяхатты сипаттады. Даун қаласында Эмма ауылдың Англикан шіркеуіне баратын, бірақ унитариан ретінде отбасы Үштік Никеялық Символды оқыған кезде үнсіз айналып отыратын.
Теориялық тұрғыдан
Дарвин Табиғи "гармония заңдары" идеясымен қызығушылық танытып, жануарларды өсіру саласында зерттеулер жүргізді. Томас Мальтустың "Халық санының принципі туралы эссесінің" жаңа, алтыншы басылымын оқығаннан кейін, 1838 жылдың қараша айының соңында ол селекционерлердің белгілі қасиеттерді таңдауын, Мальтустың табиғатының кездейсоқ пайда болатын түрлерден іріктеп алуымен салыстырды, соның нәтижесінде "жаңадан алынған құрылымның әрбір бөлігі толыққанды түрде қолданысқа жарамды және жетілдірілген", деп ойлады және бұл "менің теориямның көркем бөлігі" екенін атап өтті. Пейли мен Томас Мальтустың теодициясы, игі ниетті Жаратушының заңдарының нәтижесінде аштық сияқты жамандықтарды жалпы жақсы әсер ететіндей етіп ақтады. Дарвин үшін табиғи іріктеу бейімделудің пайдасын тудырды, бірақ дизайн қажеттілігін жойды. 1844 жылдың 11 қаңтарында Дарвин ботаник Джозеф Дальтон Хукерге өз теориясы туралы айта келіп, мелодрамалық әзілмен былай деп жазды: "Мен түрлердің өзгермейтіндігіне (бұл кісі өлтіруге мойындағанмен тең) көзі жетіп барамын (бастапқы пікіріммен мүлдем қайшы). Құдай, Ламарктан "өсуге бейімділік", "жануарлардың баяу еркі" және т.б. туралы әуесқойлықтан сақтасын, бірақ мен келген қорытындылар одан көп емес, бірақ өзгерістердің жолдары мүлдем басқаша – Мен (қараңыз, болжам!) түрлердің әртүрлі мақсаттарға керемет бейімделуінің қарапайым жолын таптым деп ойлаймын". Хукер: "Менің ойымша, әртүрлі жерлерде бірнеше жаратылыстар болуы мүмкін, сондай-ақ түрлердің біртіндеп өзгеруі де мүмкін. Осы өзгеріс қалай болғанын естіп қуанған болар едім, өйткені қазіргі уақыттағы пікірлер маған осы мәселеде қанағаттандырмайды". 1844 жылдың қараша айында "Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары" атты анонимді түрде жарық көрген, жақсы жазылған бестселлер эволюциялық прогресс идеяларына байланысты қоғамдық пікірталас тудырды, бұл трансмутацияға қоғамның қызығушылығын арттырды. Дарвин оның әуесқой геологиясы мен зоологиясын сынай білді, бірақ өзінің аргументтерін мұқият қарастырды. 1849 жылдан бастап Дарвин шіркеуге баруын тоқтатты, бірақ Эмма мен балалар ғибадатқа қатысуын жалғастырды. Оның христиан дініне сенімі әлсіреп, шіркеуге баруын тоқтатты.
Түрлердің пайда болуы туралы
Дарвин қоғамдық дау-дамайлардан қашып, өз теориясын қолдайтын дәлелдерді жинаумен болды, сонымен қатар күтілетін қарсылықтарға дайындық жасады. 1858 жылы Альфред Рассел Уоллестің ұқсас теориясы бар екені хабарланғаннан кейін, Дарвиннің теориясы ертерек бірлесіп жариялануға мәжбүр болды. Дарвиннің теориясына, тіпті 1859 жылы «Түрлердің шығу тегі» жарықтанғаннан кейін де, күткеннен гөрі аз реакция болды. Көшірмелерге алғашқы жауаптардың бірі христиандық социалистік ауылдық пастор және жазушы Чарльз Кингслиден келді, ол: «Егер Ол өзін-өзі дамытуға қабілетті бастапқы формаларды жаратқан болса, онда Өзі жасаған кемшіліктерді толтыру үшін жаңадан араласу қажеттігіне сенудей, Құдай туралы ұғым да асыл» деп жазды. Дарвин екінші басылымда осы сөздерді соңғы тарауға «танымал автор және дін қызметкерінен» деген сілтемемен қосты. 1860 жылы жеті либералды англикандық теолог «Эсселер мен шолулар» атты манифест жариялап, одан да үлкен қырқыстар тудырды, онда олар Киелі кітаптың мәтіндік талдауын қарапайым оқырманға қолжетімді етуге тырысты, сонымен қатар Дарвиннің теориясын қолдады. Олардың жаңа «жоғары сын» «мифтен асыл сөздің рационалдық дискорсының жеңісін» білдірді. Олар Киелі кітапты толығымен сөзбе-сөз түсінбеу керектігін, осылайша болашақта «христиандық фундаменталистердің қорқынышына» айналатынын, бірақ мұның себебі Батыс халқы мифтік мағынаның бастапқы сезімін жоғалтқанында ғана екенін айтты. Дәстүрлі христиандар да белсенді түрде өз пікірлерін білдірді. Дарвин мен оның американдық әріптесі Аса Грейдің арасында тығыз хат алмасу болды, ол шыншыл пресвитериан болатын және табиғи іріктеу мен табиғи теологияның қарым-қатынасын талқылады, сондай-ақ олардың толық үйлесімді екенін көрсететін бірнеше шолу жариялады. Дарвин осы шолулар жинағын кітапша түрінде басып, Ұлыбританияда таратуға қаржы жұмсады.
Агностицизм
1879 жылы Джон Фордайс Дарвиннің Құдайға сенетінін, теизм мен эволюцияның үйлесімділігін сұрап хат жазды. Дарвин «адам соны теист және эволюционист бола алады» деп жауап берді, Чарльз Кингсли мен Аса Грейді мысал ретінде келтіріп, өзі үшін: «Менің ең күрт ой өршулерімде де, мен ешқашан Құдайдың бар екенін жоққа шығаратын атеист болған емеспін. Мен, жалпы алғанда (жасым ұлғайған сайын көбірек), бірақ әрқашан емес, агностик – менің ойымның ең дұрыс сипаттамасы болар деп ойлаймын». Сол жылдың қазан айында Авелинг Дарвиннің еңбектері мен Дарвин туралы кітабын Дарвинге арнағысы келді және одан рұқсат сұрады. Дарвин осы ұсыныстан бас тартып, былай деп жазды: «Мен барлық мәселелер бойынша еркін ойлауды қолдаймын, бірақ менің ойымша (дұрыс немесе бұрыс), христиандық пен теизмге қарсы тікелей дәлелдер халыққа көп әсер етпейді; ал ой еркіндігі ғылымның дамуынан туындайтын адамдардың санасының біртіндеп ашылуы арқылы жақсырақ дамиды. Сондықтан мен әрқашан дін туралы жазудан аулақ болдым және өзімді ғылымпен шектедім. Дегенмен, егер мен дінге тікелей шабуыл жасауға көмектессем, бұл менің отбасымның кейбір мүшелеріне қандай да бір қиындық тудыратынын ескеріп, мен тым сезімталдық танытқан болармын».
Авеллинг пен Бюхнер
Германияда белсенді дарвинизм Дарвинді батырлық дәрежесіне көтерді. Белгілі еркін ойшыл доктор Людвиг Бюхнер қабылдау сұрағанда, ол өзінің құрметті одақтасына сәлемдесіп отыр деп ойлады. Дарвин үшін бұл өте қате түсінік болды, бірақ ол бас тарта алмады. Дарвиннің әйелі Эмма Дарвин, қонақтарының "өте күшті діни пікірлерін білдіруден аулақ болатынына" үміттенеді және олардың ескі досы, пастор Джон Броди Иннесті шақырды. 1881 жылдың 28 қыркүйегінде, бейсенбі күні Бюхнер Эдвард Авеллингпен бірге келді. Дарвиннің ұлы Фрэнк та қатысты. Дарвин әжуалы түрде түсіндірді: "[Броди] мен 30 жылдан бері жақын доспыз. Біз ешқашан бірде-бір мәселеде толық келіспедік, бірақ кейде бір-бірімізге қарап, біреуіміз ауыр сырқатқа шалдыққан болуы керек деп ойладық". Фрэнсис Дарвин бұл "әкемнің көзқарастарын өте дұрыс бейнелегенін" ойлады, бірақ осындай діни көзқарастарға қатысты кез келген ұсынысқа қарсы шығып, былай деді: "Әкемнің жауаптары оның агностиктердің агрессивті емес ұстанымын қалай артық көретінін көрсетті. Доктор Авеллинг әкемнің көзқарасындағы агрессияның болмауын өзінен ерекшеленетін маңызды емес деп санайды. Бірақ, менің ойымша, осы айырмашылықтар оны доктор Авеллингтің ойшылдар тобынан толыққанды түрде ерекшелендіреді".
Жерлеу рәсімі
Дарвиннің Вестминстер аббатлығында өткен қосылу рәсімі ұлттық мақтаныш сезімін жалпыға білдірді, ал түрлі діни көзқарастарды ұстанатын жазушылар оның "ұлы мінезін және шындықты іздеуге деген талпынысын" жоғары бағалап, оны "шынайы христиан джентльмені" деп атады. Оның табиғаттанулық көзқарастарын, әсіресе, унитариандықтар мен еркін дін өкілдері, оның диссиденттік тәрбиесімен мақтанышпен, қолдады. Унитариан Уильям Карпентер Дарвиннің "Құдайдың үкіметінің өзгермейтін заңдарын" ашып көрсеткеніне, сондай-ақ "адамзаттың прогресіне" жарық сыйлағанына мақтау айтты. Нью-Йорктық унитариандық дін қызметкері Джон Уайт Чэдвик: "Ұлттың ең ұлы діни ғимараты есіктерін ашып, мәңгілік есіктерін көтеріп, Ғылым Короліне кіруге шақырды" деп жазды.
Өлімнен кейінгі өмірбаян
Дарвин отбасына өлімнен кейін қалдырылатын естелік жазуды шешті, ал 1876 жылғы 28 мамырда, жексенбі күні ол «Менің сана мен мінезімнің қалыптасуы туралы естеліктер» атты еңбегін бастады. Ол бұл ашық, жеке естеліктерді жазуды жеңіл тапты, онда балалық шағы, университеті, «Бигль» экспедициясындағы өмірі және ғылымдағы жұмысының дамуы туралы жазды. «Діни сенім» деген тақырыптағы бөлім үйленуінен аз бұрын ашылды, онда ол Эммамен ұзақ жылдар бойы келіспегендігін ашық талқылады. Бастапқыда ол сенімінен бас тартуға құштар болмады және Ілтебіштерді қолдайтын «дәлелдерді ойлап табуға» тырысты, бірақ оның дін қызметкері мансабы баяу «табиғи өлімге» ұшырағандай, «Христиан дінінің құдайлық аян екендігіне» сенімі де солай аяқталды. «Ішкі наным мен сезімдер» табиғи іріктелуден туындады, өмір сүру инстинктісі сияқты, және оларға сенуге болмайды. Ол Эмманың көзқарасын көрсетуге асықты және «саған, менің анама, барлық моральдық қасиеттеріңде менің ақылды кеңесшім және көңіл көтеріп, жұбатушым» құрмет көрсетті. Бұл жоғарыда «Өмірбаян» еңбегінде талқыланған, бірте-бірте сенімсіздіктің күшеюі туралы мәлімдемелерді және келесідей басқаларын қамтыды: «Егер христиандыққа негіз болатын кереметтерге кез келген саналы адамның сенуі үшін ең айқын дәлелдер қажет болса, табиғаттың белгілі заңдарын неғұрлым көп білсек, кереметтер де соншалықты сенімсіз болып көрінеді, сол кездегі адамдар біз үшін түсініксіз дәрежеде білімсіз және сенімсіз болды, Ілтебіштердің оқиғалармен бір уақытта жазылғандығы дәлелденбеді, олар маңызды егжей-тегжейлерде көптеген айырмашылықтарға ие, мен үшін куәгерлердің әдеттегі қателіктері ретінде мойындауға тым маңызды болды; осындай ойлар, оларды жаңалық немесе құндылық деп есептемеймін, бірақ олар маған әсер еткендей, мен христиандықты құдайлық аян ретінде сенбеуге біртіндеп келдім. Жер бетінің көп бөлігіне өрт секілді тараған көптеген жалған діндердің таралуы да маған әсер етті. Жаңа өсиеттің моральдық құндылықтары қаншалықты әдемі болса да, оның кемелдігі біздің қазіргі түсіндіруімізге байланысты метафоралар мен аллегорияларға тәуелді екенін жоққа шығаруға болмайды».
"By further reflecting that the clearest evidence would be requisite to make any sane man believe in the miracles by which Christianity is supported, — that the more we know of the fixed laws of nature the more incredible, do miracles become, — that the men at that time were ignorant and credulous to a degree almost incomprehensible by us, — that the Gospels cannot be proved to have been written simultaneously with the events, – that they differ in many important details, far too important as it seemed to me to be admitted as the usual inaccuracies of eyewitness; – by such reflections as these, which I give not as having the least novelty or value, but as they influenced me, I gradually came to disbelieve in Christianity as a divine revelation. The fact that many false religions have spread over large portions of the earth like wild fire had some weight with me. Beautiful as is the morality of the New Testament, it can hardly be denied that its perfection depends in part on the interpretation which we now put on metaphors and allegories."