Кіріспе

Пелопоннес соғысы кезіндегі теңіз шайқасы (б.з.д. 406 ж.)

Нотий шайқасы (немесе Ефес шайқасы) б.з.д. 406 жылы Пелопоннес соғысында спарталықтардың теңіздегі жеңісі болды. Шайқасқа дейін афиналық қолбасшы Алкивиад өзінің рульшісі Антиохты Ефесте спарталық флотты блокадалап тұрған афиналық флоттың басқарушысы етіп тағайындады. Антиох бұйрықтарды бұзып, спарталықтарды аз күшпен алдап соғысқа тартуға тырысты. Оның стратегиясы кері кетіп, Лисандр бастаған спарталықтар афиналық флотқа қарсы шағын, бірақ маңызды жеңіске жетті. Бұл жеңіс Алкивиадтың құлауына әкелді және Лисандрды теңізде афиналықтарды жеңе алатын қолбасшы ретінде бекітті.

Кіріспе

407 жылы Лисандр қайтыс болған Миндардың орнына Спарта флотының қолбасшысы болып тағайындалды. Ол кемелерді жинап, Эгей теңізінің шығысына қарай Пелопоннес аймағынан жүзіп, ақырында Эфеске жетіп, онда 70 триремамен орналасты. Эфесте ол парсы әмірзасы Кирмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Лисандр Кирмен жеке достық қарым-қатынас орнатты, ал әмірзада спарталық гребшілердің жалақысын 3 оболдан 4 оболға дейін көтеру үшін өз қаражатынан қаржы беруге келісті. Осылайша ұлғайтылған қаржыға Спарта флоты афиналық флоттың тәжірибелі гребшілерін тарта алды. Алкивиад Лисандрмен шайқасқа түсуге тырысып, өзінің флотын Нотиумға жеткізді, онда ол Спарта флотын су арқылы жақыннан бақылай алатын болды. Алайда Нотиумда күтіп отыру Лисандрді шайқасқа шығара алмады. Сондықтан Алкивиад бірнеше әскери кемемен Фокея қамалына көмектесу үшін солтүстікке қарай жүзіп кетті. Ол қалдырған флотының басым бөлігі Алкивиадтың кибернетінің, яғни рульшінің басқаруына берілді. Мұндай үлкен флот (Алкивиадтың кетуінен кейін Нотиумда 80 кеме қалды) дәстүрлі түрде бірнеше генералдар немесе кем дегенде триерх басқарған болар еді; Алкивиадтың бұл ерекше шешімі ежелгі және қазіргі авторлар тарапынан көп сынға ұшырады. Антиохқа бір ғана бұйрық берілді: "Лисандрдің кемелеріне шабуылдамаңдар". Бірақ ол қандай да бір себеппен бұл бұйрыққа бағынбады және афиналықтарға жеңіс сыйлайтындай стратегияны іске асыруға тырысты.

Шайқас

Спартандықтарды шайқасқа шығаруға тырысқан Антиох 10 триремамен Ефеске қарай жүзіп кетті. Оның жоспары – пелопоннесиялықтарды өзінің шағын күштерін қууға итермелеу, содан кейін афиналықтардың қалған бөлігі оларға шабуыл жасап, тұзаққа түсіру еді. Бұл жоспар Кизикте афиналықтардың таң қалдырған жеңісіне ұқсас болған, бірақ Нотиумдағы жағдай сол шайқасқа қарағанда мүлдем басқаша еді. Шындығында, Антиохтың кемесі Спарталықтардың күтпеген шабуылынан батып, ол қаза тапты; алдау күшінің қалған тоғыз кемесі Нотийге асығыс қайтып келді, онда афиналықтардың басты күші Спарта флотының кенеттен келгеніне дайын болмады. Одан кейін болған шайқаста 15 афиналық трирема қолға түсті, ал тағы жеті кеме батып кетті. Спарталықтар күтпеген жеңіске жетіп, Ефеске қайтып келді, ал афиналықтар Нотийге қайта жиналды.

Салдары

Соғыстың хабарын алғаннан кейін, Алкивиад Фокея қоршауын көтерді және Нотиумдағы флотты күшейту үшін оңтүстікке қайтты; бұл екі флот арасындағы сандық теңдікті шамамен қалпына келтірді. Дегенмен, Лисандрды шайқасқа шығаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, сондықтан екі флот бір-бірін су үстінен қадағалап отырды. Нотиумдағы жеңіліс Афина саясатында Алкивиадтың толық құлауына әкелді. Кизикте жеңіске жеткеннен кейін ол қайтадан құрметке ие болды. Антиохты беймәлім тағайындауы сәтсіздікке ұшырады, оның саяси қарсыластары мүмкіндігін пайдаланып, оны лауазымынан алды. Афинаға ешқашан оралмаған ол солтүстікке, Фракия Херсонесіндегі өзіне тиесілі жерге бет бұрды; Эгоспотамиде қысқа ғана көрінгеннен кейін, соғыстағы оның қатысуы аяқталды. Нотиумнан кейін екі флоттың да басшылығы өзгерді. Наварх лауазымының мерзімі шектеулі болғандықтан, Лисандрдың орнына Калликратид келді; ал афиналық жақта Алкивиадтың құлауы оның достары Трасибул мен Тераменге де әсер етті, және бас қолбасшылық Кононға берілді. Келесі жыл ішінде екі флот екі рет қақтығысты, біріншіден, Калликратид Кононнан екі есе көп кемемен афиналықтарды жеңіп, оларды Митиленде тұтқындады; содан кейін афиналық көмекші флоты Аргинусада Калликратидты жеңіп, өлтірді. Алайда, бұл афиналық жеңістер нәтижесіз болды, өйткені б.з.д. 405 жылы Лисандр қайтадан ресми емес қолбасшылыққа келді және Эгоспотамиде афиналық флотты талқандады, осылайша Пелопоннес соғысын Спартаның жеңісімен аяқтады. Нотиум, екі тараптың да жеңіп немесе жоғалтқан кемелерінің саны жағынан аса маңызды болмаса да (спарталық флоттың жетістіктері Аргинусадағы жеңіліспен жойылды), Лисандрдың мансабын бастап, Алкивиадтың мансабын аяқтауға маңызды әсер етті. Лисандр афиналық империяны жойып, оны алмастырған спарталық империяны бақылау үшін бірнеше жыл күресті; ал Алкивиад б.з.д. 403 жылы қаза тауып, туған қаласына ешқашан оралмады. Дональд Каган бұл шайқастың афиналық жақтағы ең маңызды салдары – 411 және 410 жылдардағы барлық афиналық теңіз жеңістерін жоспарлауға көмектескен талантты қолбасшы Трасибулдың лауазымынан алынуы болды деп санайды. Осылайша, Нотиумның өзі шешуші болмаса да, үлкен саяси салдарлары болды және соғыстың алдағы шешуші шайқастарында Афина мен Спартаның күштерін кім басқаратынын анықтауда маңызды рөл атқарды.