Кіріспе

Боэотия соғысы кезіндегі шайқас

Мантинея шайқасы (екінші Мантинея шайқасы) б.з.д. 362 жылдың 4 шілдесінде Тебалықтар (Эпаминондас басшылығымен), Аркадиялықтар мен Боэотиялық одаққа қарсы Спарталықтар (патша Агесилаус II басшылығымен), Элейліктер, Афиналықтар және Мантинейліктер арасында болды. Бұл шайқастың мақсаты – екі одақтың қайсысы Грекияны басып тастайтынын анықтау еді. Алайда, Эпаминондастың және оның ізбасарларының қазасы Тебаға әскери басшылықты және аймақтағы Тебаның басымдығын сақтауға қабілеттілікті жоғалтты. Сол сияқты, спарталықтар да тағы бір жеңіліске ұшырап, әскерлерін жоғалтты. Эпаминондастың қазасы және спарталықтарға тағы бір жеңілістің тигізген әсері екі одақты да әлсіретті және Филипп II Македонский бастаған Македонияның жаулап алуына жол ашты.

Өмірбаян

Пелопоннес соғысы кезінде (б.з.д. 431–404 жж.), Фивалар Афинаға қарсы күресте спарталықтармен одақтасты. Спарта Афинаны жеңгеннен кейін, Фивалықтарға олардың бекіністерін спарталық әскерлердің күзетіне беруді бұйырды. Бұл шешім Фива мен Спарта арақатынастарын одақтастықтан спарталықтардың басып алуына дейін өзгертіп жіберді. Грек генералы және мемлекет қайраткері Эпаминондас (кейбір дереккөздерде Эпамеинондас деп те жазылады) б.з.д. 378 жылы Боэотия аумағындағы спарталық гарнизонға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Спарта гегемониясына соңғы соққы б.з.д. 371 жылы Левктра шайқасында жасалды. Эпаминондас сол қанатын генерал Пелопида басқаратын қасиетті жасақтың элиталық Фива сарбаздарымен 50 адам тереңдікке дейін қатарластырды, себебі спарталықтардың ең күшті әскерлері дәстүрлі түрде оң қанатка орналасады деп күтті. Бұл стратегия Фива үшін тиімді болды, себебі соғыста көптеген спарталықтар, соның ішінде патша Клеомброт қаза тапты. Левктра шайқасы «сүбәсіз, спарталықтардың күшін әлсіретіп, Фивалықтарды едәуір күшейтетін жаңа әлемге әкелді». Б.з.д. 371 жылы Левктра шайқасы Спарта гегемониясының негізін қиратқаннан кейін, Фиваның бас саясаткері және генералы Эпаминондас өзінің қаласына орталықтанған жаңа гегемония құруға тырысты. Генерал Эпаминондас б.з.д. 420 жылдан бастап, б.з.д. 362 жылы шайқаста қаза тапқанға дейін мемлекет қайраткері және Фива генералы қызметін атқарды. Ол әскери шеберлігімен және қарапайымдылық пен табандылық сияқты қасиеттерді насихаттауға бейімділігімен жоғары бағаланды. Өзінің халқының жоғары құрметі мен жақындағы әскери жеңісіне байланысты Эпаминондас Фива үстемдігін одан әрі кеңейтуге және бекітуге ұмтылды. Осының салдарынан Фивалықтар дәстүрлі түрде Спарта билігінде болған аймаққа оңтүстікке қарай жорық жасап, Пелопоннес орталық жазығындағы қала-мемлекеттердің федерациясы – Аркадия Лигасын құрды. Бұл Пелопоннесте Спартаның ықпалын шектеуге және Фиваның жалпы бақылауын сақтауға бағытталған шара болды. Мантинея шайқасына дейінгі жылдары Спарталықтар Аркадиялықтарға қарсы аумақтық наразылығы бар Элеандықтармен (кішкентай Пелопоннес халқы) Лиганы әлсірету үшін бірікті. Аркадиялықтар қателік жіберіп, Аркадияның қала-мемлекеттерінің бірі – Элистегі Олимпиядағы Зевстің жалпыгрек қасиетті орнын басып алғанда, Мантинея Лигадан шығып кетті. Спарталықтар мен Элеандықтар Аркадия Лигасына қарсы әскери шабуылда Мантинеялықтарға қосылды. Афиналықтар Спартаны қолдауға шешім қабылдады, себебі олар Фиваның өсіп келе жатқан күшіне наразылық білдірді. Афиналықтар сонымен қатар Пелопоннес соғысының соңында Фивалықтар Афинаны жоюды және оның тұрғындарын құлдыққа алуды талап еткенін еске алды; Спарталықтар бұл талаптарға қарсылық көрсетті. Тебалықтардың құрлықта тоқтатылмауы үшін, Афиналық әскер теңіз арқылы Спарта әскерлеріне қосылу үшін жіберілді. Содан кейін Эпаминондас Фива әскерін Пелопоннеске бастап, тәртіпті қалпына келтіру және Фива/Аркадия гегемониясын қайта орнату үшін жорық жасады.

Шайқас

Екі әскер 362 жылы Мантинейдің маңында кездесті. Спарталықтарды, афиналықтарды, элеандықтарды және мантинейліктерді спарталық патша Агесила II басқарды, оған Мантинейлік Подарес және афиналық атты әскердің қолбасшысы Марафондық Кефисодор көмектесті. Теба әскеріне Тебаға жақтас Боэотиялық лиганың қала мемлекеттерінен жасақтар да кірді. Эпаминонданың тебалықтарына Лигаға адал аркадиялықтар, ең бастысы Мегалополис қаласы (тебалықтар Пелопоннесте соңғы рет болғанда Аркадияның федералды астанасы ретінде құрған) және Тегея (аркадиялықтардың дәстүрлі жетекші қала-мемлекеті) қалалары көмектесті. Екі генерал да өте қабілетті болғанымен, Эпаминонда Мантинейде жеңіске жетті. Леуктрада сәтті қолданған тактикасының өңделген нұсқасын пайдалана отырып, ол әскерінің сол жақ қанатындағы боэотиялық әскерлерді ерекше терең хоплиттер бағанасына ұйымдастырды. Бұл әскерлер құрамы эшелонмен бірігіп, нашар орталық және оң жақтағы шайқасты кешіктіре отырып, жергілікті басымдықты орнатуға тырысты. Бұл тактика желінің үлкен, тығыз бөлігіне жіңішке классикалық фалангадан өтуге мүмкіндік берді. Эпаминондас осы колоннаны жеке өзі майдан шебінен бастап кетті. Ксенофонт (Геленника 7.5.23) сол тебалық әскер қанатын "мұрты алға созылған трирема сияқты" деп сипаттады. Тебалық атты әскері мен жеңіл жаяу әскері жаудың атты әскерін ығыстырды. Тебалық хоплиттер жаудың қатарымен бойлап бағанамен жүріп өтті, содан кейін жылдам бұрылып, мантинейліктер орналасқан жаудың оң жағына шабуыл жасады. Мантинейлік басшы Подарес батыл қарсылық көрсетті, бірақ ол қаза тапқанда мантинейлік хоплиттер шайқас алаңынан қашты. Алайда, қақтығыстың қызу шағында Эпаминонда спарталық фалангаға қарсы тұрғанда Антикрат, Махаерион немесе Ксенофонның ұлы Грилл деп аталатын адамның қолынан қаза тапты. Оны ізбасар етпек болған тебалық басшылар Иолайдас пен Дайфант та қаза тапты. Полиэннің сөзінше, шайқастан кейін мантинейліктер өлгендерді алып кету туралы келісім жасау үшін тебалықтарға елші жібергісі келді, бірақ Киней оларды мұндай әрекеттен бас тартуға көндірді.

Салдары

Соғыс алаңындағы жеңіске қарамастан, Эпаминондас қаза болғандықтан Тебаның үстемдігіне ауыр соққы тиді. Өлім төсегінде жатқан Эпаминонд өзінің серіктестерінің қаза болғанын естіп, шайқаста жеңіске жеткеніне қарамастан, тебандықтарға бейбітшілік орнатуды бұйырды. Оның басшылығы мен әскери қабілеті болмағандықтан, Тебаның гегемонияға деген үміті күңкілдеді. Алайда, спарталықтар тағы да жеңіліске ұшырап, шығындарын толықтыра алмады. Шайқаста Спартаның көптеген элиталық жауынгерлері қаза болғандықтан, оның әскери күші бұл қақтығыста күрт әлсіреді. Себебі, соғыста қаза тапқан тәжірибелі сарбаздардың орнын толтыру үшін жылдар бойы оқыту, тәжірибе және ресурстар қажет болды, осылайша әскердің қалдықтары аз тәжірибелілердің қолына тиді. Соғыстың соңғы нәтижесі – Македонияның Грекияның қалған бөлігін бағындыруына жол ашу болды, ол Теба мен Спартаның әлсіздігін пайдаланды. Бұл 368–365 жж. б.з.д. Филипп II Македонскийдің Тебада тұтқынға алынуына байланысты болды, онда Эпаминонд оны тәрбиеледі. Эпаминондтың қанатында Филипп Эпаминондтың табысты, сол кездегі әдеттен тыс соғыс тактикасы бойынша әскери білім алды. 364 ж.б.з.д. Филипп Македонияға қайтып оралды. Кейін ол өз әскери дағдыларын Грекияны басып алу үшін пайдаланды.