Кіріспе

Ұлы Ескендір мен Ахеменидтер арасындағы шайқас.

Граникус шайқасы б.з.д. 334 жылдың мамыр айында Македониялық Ұлы Ескендір мен парсы Ахеменид империясы арасында өткен үш маңызды шайқастың біріншісі болды. Шайқас Абид қаласынан Дассилиумға баратын жол бойында, Троада аймағындағы Граник өзенінің жанында, қазіргі Түркиядағы Бига өзені деп аталатын жерде болды. Бұл шайқаста Ескендір Кіші Азияның парсы сатраптарының өзенді қорғаған әскерін жеңді. Осы шайқастан кейін парсылар аймақтағы өздері бақылап отырған қалаларда қорғанысқа көшті.

Өмірбаян

338 жылы Хайронея шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Македония патшасы II Филипп грек мемлекеттерінің көпшілігін әскери одаққа, Грек лигасына біріктірді. Оның мақсаты – 480 жылы Грекияға екінші рет шабуыл жасаған парсы Ахеменид империясына қарсы соғыс ашу еді. Ол басқа грек мемлекеттерін оны Лиганың басшысы етіп сайлауға көндіріп, соғысқа дайындала бастады. Сонымен қатар, Ахеменид империясы 338 жылы патшасы III Артаксеркс өлтірілгеннен кейін дағдарысқа ұшырады. Мұның маңызды салдары – Мысыр империядан қайта бөлініп шықты. Осы кезде Кіші Азияда үлкен парсы әскері болған жоқ және парсы флотының Егей теңізіне жақын арада келетіні күтілмеді. Филипп империядағы хаостан пайдалануды қалаған, бірақ оның бүкіл әскері әлі дайын болмағандықтан Кіші Азияға кең ауқымды шабуыл жасай алмады. Сондықтан ол әскерінің бір бөлігін жіберген болуы мүмкін. 336 жылдың көктемінде ол бірнеше мың сарбаздан тұратын македониялық экспедициялық корпусына Кіші Азияның батыс жағалауына қонуға бұйрық берді. Бұл алғы шептің мақсаты – мүмкіндігінше көп аумақты басып алу немесе, кемінде, Хеллеспонттың азиялық жағында негізгі әскердің өтуіне көмектесетін плацдарм құру еді. Алғы шепке, әрине, Филипптің ең жақсы генералы Парменион басшылық етті, ал Аттал оның оң қолбасшысы болды. Бастапқыда науқан сәтті өтті, Кіші Азияның батысындағы грек қалаларының көпшілігі македониялықтарға қарсылықсыз берілді. Бірақ 336 жылдың соңында жағдай өзгерді. Филипп, шамасы, 336 жылдың қазан айында өлтірілді. Филипптің орнын оның ұлы III Александр басты, ол Македония билігін қайта орнату үшін Балқанда және Грекияда бірнеше көтерілістерді басуға мәжбүр болды. Бұл оны Кіші Азиядағы операциялардан алшақтатты. Осы уақытта Дарий III 336 жылдың күзінде Ахеменид империясының жаңа Ұлы патшасы болды. Ол империяны тұрақтандырып, македониялық экспедициялық күшке қарсы шабуылға көшті. Дарий 336 жылдың соңынан 335 жылдың ақпанына дейін болған Мысыр көтерілісін басуға басымдық берді. Бұл мәселені шешкеннен кейін ол Родос азаматы Мемнонды грек салдатынан тұратын күштің басында Кіші Азияға жіберді. Мемнон Магнезияда немесе Маэандрдегі Магнезияда македониялық күшті жеңді, шамасы, 335 жылдың көктемінде. Содан кейін сол жылы Троадада парсы әскері тағы бір македониялық күшті жеңді. 335 жылдың соңына қарай грек қалаларының көпшілігі парсылардың бақылауына қайта келді, ал экспедициялық күш тек Абидусты және, мүмкін, Роэтейді сақтап қалды.

Кіріспе

Александр Балқан мен Грекиядағы көтерілістерді басып алғаннан кейін, 334 жылдың көктемінде әскерін Геллеспонтқа қарай бастады. Оның әскері шамамен 32 000 жаяу және 5 000 атты әскерден тұрды. Жиырма күннен кейін ол Сестусқа жетіп, Геллеспонтты кешіп өту үшін әскерін бөліп жіберді. Әскердің басым бөлігі Сестустан Кіші Азиядағы Абидусқа тасымалданды, ал Александр Елаевтан қалған жаяу әскермен бірге Сигеум мүйісіне жақын жерге келді. Илиумды аралағаннан кейін Арисба, Перкоте, Лампсак, Колона және Гермотт қалаларынан өтті. Дарий Александрдың қимылдары туралы ерте білген болуы мүмкін, тіпті Македониядан әскер шыққанда-ақ хабардар болған шығар. Бірақ бұл Ұлы патшаны алаңдатпады, ол Кіші Азияны қорғауды сол жердегі сатраптарына тапсырды. Мұның себебі Александр әлі шетелде қолбасшы ретінде өзін көрсетпеген болуы мүмкін, ал македониялық экспедициялық әскер өткен жылы көп қиындықсыз кері шегінген еді. Персиялық сатраптар мен қолбасшылар өз әскерлерімен Зелеяға жақын жерге орналасты. Әскерге Хеллеспонт Фригиясының сатрапы Арсит, Лидия мен Ионияның сатрапы Спитридат, Киликияның сатрапы Арсам, Реомитр, Петен, Нифат және Родостың Мемнон басшылық етті. Ежелгі тарихшылар перстердің бас қолбасшысын нақты анықтамаса да, қазіргі тарихшылар Арситтің жалпы басқаруды жүзеге асырғанын есептейді, өйткені жау оның аумағына шабуыл жасаған. Парсылар Зелеяда кеңес өткізіп, ахуалды талқылады. Ежелгі тарихшылар Ариан мен Диодор Сицилийдің айтуынша, Мемнон парсыларға македониялықтармен ашық шайқасқа түспеуге кеңес берген. Ол македониялық жаяу әскері олардан басым екенін және Александр өзі болса, Дарий болмайтындығын түсіндірді. Александрдың азық-түлік жетіспеушілігінен науқанына жалғаса алмайтындай етіп, күйдірілген жер стратегиясын ұсынды. Арсит және басқа парсылар Мемнонның кеңесін қабылдамады, өйткені олар өз халқының мүлкін қорғағысы келді. Олар Мемнонның Дарийдің құрметін алу үшін соғысты ұзартуға тырысқанын да күдіктенді. У. Дж. Маккой Мемнонның кеңесін гректердің парсыларға берген дана кеңестерімен салыстырады. Геродоттың айтуынша, мұндай кеңестерді қабылдамау парсыларға бақытсыздық әкелді және оларды мазақтау үшін пайдаланылды. Осы себепті ол Мемнонның кеңесі Ариан мен Диодордың ойлап тапқан сөздері болуы мүмкін деп санайды. Пьер Бриан пікірінше, егер дебаттар сипатталғандай болса да, Мемнонның кеңесінің маңыздылығы артық бағаланды, өйткені стратегияны талқылау кездесудің мақсаты емес еді. Дарий өз сатраптарына Александрдың әскерімен шайқасуға бұйрық берген болуы мүмкін, сондықтан Зелеядағы кеңес соғыс стратегиясы емес, алдағы шайқастың тактикасын талқылау үшін өткізілді. Кеңестен кейін парсы әскері Граник өзенінің шығыс жағалауында орналасып, Александрдың шабуылын күтті. Арианның айтуынша, Александр Граникке қарай жылжығанда барлаушыларынан парсылардың орналасқан жерін естіді. Ол әскерін шайқасқа дайындады. Парменион армияның өзеннен кең майданмен өте алмайтынынан алаңдады және олардың қатарымен өтуіне тура келетінін, бұл шайқас құрылымын бұзуға әкелерінен қорқады. Бұл әскерді парсылардың шабуылына осал қылар еді, сондықтан ол Александрға әскердің батыс жағалауында орналасуын және ертең таңертең қарсылықсыз кешіп өтуін ұсынды. Александр күтуге асықпады және дереу шабуыл жасауға бұйрық берді. Парменион мен Александр арасындағы стратегия және тактика туралы пікірталастар ежелгі тарихшылардың еңбектерінде жиі кездесетін мотив. Бұл пікірсайыстарда Парменион сақтықпен, ал Александр тәуекелге дайындықпен сипатталады. Александр Парменионның кеңесін әрдайым қабылдамайды, содан кейін өзінің батыл жоспарын сәтті жүзеге асырады, ал ескі генерал оған осыдан бас тартуға кеңес берген еді. Бұл мотивті Каллистен Александрдың батырлығын көрсету үшін пайдаланған болуы мүмкін. Сондықтан тарихшылар бұл пікірсайыс ойдан шығарылған болуы мүмкін деп болжайды. Шайқас Македонияның Даисий айында, Григориан күнтізбесі бойынша мамыр айында болды. Шайқасқа дейін македониялық офицерлердің кейбіреулері осы айда шайқасқа түспеуге құлшынып, наразылық білдірді, өйткені діни салты бойынша олар осы айда шайқасқа түспеуге тиіс еді. Александр бұл мәселені ағымдағы айды екінші Артемизия деп жариялап шешті. Бұл ай Даисийден бұрын болған және соғысқа тыйым салмаған.

Орналасқан жері

Граникус қазір Бига өзені (Бига чайы) деп аталады. Дәстүр бойынша, шайқас болған жер Гюмушчай және Бига өзенінің қосылған жерінен жоғарырақ немесе Бига өзені бойымен төмен ағыста орналасқан. Соңғы кезде Н.Г.Л. Хаммонд шайқас кезінде Бига өзені өз арнасында шығысқа қарай ағып, басқаша болжады. Бүгінде сол жерде ежелгі өзен төсегінің іздерін көруге болады. Бұған қоса, ежелгі тарихшылар парсылардың грек сарбаздары орналасқан ұзын, үздіріспес қыратты сипаттаған. Осындай қыраттың тек бір ғана мүмкіндігі болғандықтан, Хаммонд бұл жерді қазіргі Гюмюшчай (бұрынғы Диметока) және Чешмеалти ауылдары арасындағы жер деп санайды. Бұл теория шайқас туралы кейінгі зерттеулерде қолдау тапты. Қазіргі кезде өзеннен өтудің қиын емес екендігі байқалады, бұл ежелгі тарихшылардың өзеннен өтудің қиындығын баса көрсетуімен қайшы келеді. Мүмкін, ежелгі тарихшылар Александрдың ерліктерін одан да ұлы көрсету үшін мақұлдан тыс айтқан болуы мүмкін.

Македония әскері

Македония әскерінің басым бөлігі жаяу әскерден тұрды. Ауыр жаяу әскер 12 000 санын құрады және оның ішінде жаяу серіктері мен элиталық гипаспистердің шағын тобы болды. Жеңіл жаяу әскер 1 000 санды құрады, олардың ішінде садақшылар мен элиталық агриандық сүмбіле атқыштары бар еді. Ауыр ат әскері 1 800 таңдаулы Companion атты әскерінен, 1 800 фессалиялық атты әскерінен және 600 грек одақтас атты әскерінен құралды. Жеңіл ат әскерінің жалпы саны 900 болды және олар продромойлар, пеондықтар мен фракиялықтардан тұрды. Александрдың грек одақтастары мен жалдамалы әскерлері де болды, бірақ ол Граникке оларсыз жорық жасады. Барлығы, Александрдың әскері 12 000 ауыр жаяу әскер, 1 000 жеңіл жаяу әскер және 5 100 атты әскерден, яғни 18 100 адамнан тұрды. Оң қанатынан сол қанатына қарай Александр өзінің сегіз Companion атты әскерінің жеті отрядын, сондай-ақ садақшыларды және агриандықтарды Филотасқа қарастырды. Агриандықтар көбінесе Companion атты әскерімен араласып шайқасқандықтан, олар олардың алдына орналастырылды. Олардың қасында продромойлар, пеондық атты әскері және Сократтың басқаруындағы Companion атты әскерінің сегізінші эскадрильясы орналасты. Осы үш атты әскердің жалпы қолбасшысы Арахабтың ұлы Аминтас болды. Олардан кейін Никанор басқарған гипаспистер келді, олар жаяу серіктерінің оң қапталын қорғады. Жаяу серіктерінің алты бөлімін Пердикка, Коэн, Кратер, Андроменнің ұлы Аминтас, Аминтаның ұлы Филип және Мелеагр басқарды. Мелеагрдің жаяу серіктерінің сол жағында Агатон басқарған фракиялық атты әскері тұрды. Олардың қасында Менелайдың ұлы Филип басқарған грек одақтас атты әскері орналасты. Ең сол жақта Калас басқарған фессалиялық атты әскері тұрды. Александр Парменионды Филипп пен Мелеагрдің жаяу серіктерінің және сол қанаттағы атты әскердің жалпы қолбасшысы етіп тағайындады. Александр оң қанаттағы қалған әскерге қолбасшылық етті. Грек одақтас және жалдамалы жаяу әскері, шабуыл күштерінің бір бөлігі болған, шайқаста қолданылмады.

Парсы әскері

Парсы әскері үшін Арриан 20 мың жаяу әскер, барлығы грек жалдамалылары, және 20 мың атты әскер дейді. Диодор 10 мың атты және 100 мың жаяу әскер туралы мәлімет береді. Юстин парсылардың жалпы саны 600 мың адам десе, тарихшы Азар Гат Персия империясы мен оның әскерлері үлкен болғанымен, грек дереккөздерінде әскер саны тым жоғары көрсетілгенін айтады. Гаттың пікірінше, бұл заманауи емес жазушылардың "өзгермейтін" әдеті болған, себебі олардың нақты ақпараттары жетіспеген және патриоттық көзқараста болған. Н. Г. Л. Хаммонд Аррианның берген парсы әскері санын қабылдаса, А. М. Девин мен Кшиштоф Навотка Юстиннің көрсеткен санын және Диодордың жаяу әскер санын фантастикалық деп санайды, мұндай үлкен әскерді ұйымдастыру логистикалық тұрғыдан мүмкін емес еді. Екі тарихшы да Диодордың 10 мың атты әскер туралы айтқан дерегін сенімдірек деп есептейді. Дж. Ф. Фуллер де 10 мың атты әскер саны ықтимал деп санайды, бірақ Диодордың санын атамайды. Аррианның парсы жаяу әскерінің күші мен құрамына қатысты мәлімдемесі кеңінен талқыланды. 20 мың саны дұрыс деген пікірлер бар, бірақ оларға грек емес, жергілікті жаяу әскерлер де кірген болуы мүмкін. Басқалары грек жалдамалылары ғана жаяу әскер болған, бірақ олардың саны көп емес деп санайды. Кшиштоф Навотка Аррианның 20 мың жаяу әскер туралы мәлімдемесін сенімді деп есептейді, бірақ олардың тек грек жалдамалыларынан тұратынына сенбейді. Мұндай үлкен жалдамалы әскерді Ұлы Патшаның басшылығымен ұзақ дайындықтан кейін ғана жинауға болады. Ахеменидтер соғысқа осындай дайындық жасамағандықтан, жаяу әскердің аз бөлігі ғана грек жалдамалыларынан тұрған деп санайды. Сәйкесінше, жаяу әскердің басым бөлігін әскери құндылығы төмен жергілікті жасақтар құрады. Плутархтың Македониялық фалангасы өзеннен өткеннен кейін екі тараптың жаяу әскері ұрысқа түскені туралы мәлімдемесіне сүйене отырып, Эрнст Бадиан да грек емес жаяу әскер парсы әскерінің бір бөлігі болғанын және тікелей атты әскердің артына орналастырылғанын айтады. Осыған байланысты ол 20 мың санын ақылға қонымды деп санайды. Ол Аррианның барлық парсы жаяу әскері грек жалдамалыларынан тұрады дегені қателік немесе Александрдың даңқын арттыруға тырысқандық болуы мүмкін деп есептейді. А. М. Девин Аррианның грек жалдамалыларының санын әдейі арттырғанын, бұл пропагандалық мақсатта болғанын айтады. Ол Кіші Азиядағы грек жалдамалылары туралы басқа мәліметтер Диодор мен Полиэннен ғана алынғанын атап өтеді. Диодор Мемонның грек жалдамалы әскерінің саны 5 мың адамды құрағанын, оларды Дарий III Македониялық экспедициямен күресу үшін Кіші Азияға жібергенін жазады. Полиэн олардың санын 4 мың деп көрсетеді. Егер Аррианның жаяу әскері тек грек жалдамалыларынан тұратыны туралы мәлімдемесі дұрыс болса және Диодордың 10 мың атты әскер туралы айтқан сөзі де рас болса, онда парсы әскерінің саны шамамен 14-15 мың адамды құрады. Бұл сан да, сапасы да Александрдың 18100 жасағынан кем болды. А. М. Девин сияқты, Дж. Ф. Фуллер де Диодордың 5 мың жалдамалы туралы берген санын шынайырақ деп санайды, бірақ жергілікті жұмылдырудан да үлкен күш болғанын айтады. А. М. Девин парсы әскерінің нашарлығының себебін парсылардың өзенді қорғауды және атты әскерін алдыңғы қатарға қоюды таңдауымен түсіндіреді. Сондай-ақ, бұл Александрдың сол жерде шабуыл жасау қаупіне баруын түсіндіреді. Сол сияқты, грек жауынгерлерінің саны 4-5 мыңнан аспаса, олардың қоршауға алынып, қаза табуы да мүмкін емес еді. Соңында, парсы әскерінің саны туралы төмен баға Македониялықтардың аз шығындарына сәйкес келеді. Парсылар Граник өзенінің жағасында атты әскерін орналастырды. Сол жақ қанатты Мемнон мен Арсамес өздерінің атты әскерлерімен басқарды. Олардың қасында Арсит Пафлагон атты жасағына қолбасшылық етті. Спитаридат оның қасына қойылып, Гиркан атты әскерін басқарды. Орталық бөлімде этникалық құрамы белгісіз атты әскер орналасты. Оң жақ қанаты 1000 мидиялық аттан, 2000 атты әскерден, олардың басында Реомитр және тағы 2000 бактриялық аттан тұрды. Парсылар сол жақ қанатын нығайту үшін атты әскерін жіберді, өйткені Александрдың сол жақ қанатының қарсысында тұрғанын байқады. Грек жалдамалылары атты әскердің артына қойылып, парсы Омарес басқарды. Тарихшылар парсы әскербасыларының бірнеше шешімдерін сынға алды. Олардың бірі - атты әскерін өзен жағалауына орналастыру, өйткені бұл атты әскерге шабуыл жасауға мүмкіндік бермеді. Бұл сол кездегі парсы атты әскері шабуыл тактикасын қолданбағанымен түсіндіріледі. Олар жаудың қатарына жақындап, қашықтықтан оларды жарылқау үшін сүңгілермен шабуылдайтын. Қатар жеткілікті дүркілсіз болғаннан кейін, атты әскерлер жақын арада күресу үшін қисық қылыштарға ауысатын. Сондай-ақ, тарихшылар Мемнонның грек жалдамалыларын табысты басқарғанына қарамастан, алдыңғы қатардағы атты әскерге қолбасшылық тағайындалуын сұрақ қояды. Мүмкін, парсы әскербасылары оған қызғанышпен қараған және оған сенбеген. Мемнон оларды алдыңғы қатарда басқаруды оңайырақ болды. Үшінші сын - жаяу әскерді алдыңғы қатардан алыс орналастыру. Заманауи тарихшылар парсы әскербасыларының грек жалдамалыларына деген наразылығынан осылай істегенін болжайды, олар бір жыл бұрын Магнезия шайқасында македониялықтарды жеңген. Олар тек атты әскерлерімен Александрды жеңсе, олардың мақтанышын қайтарып ала алатын еді.

Шайқас

Бұл шайқас туралы ежелгі тарихшылар Ариан, Плутарх және Диодор Сицилийский берген үш түрлі баяндама бар. Арианның баяндамасы ең толық және егжей-тегжейлі, ал Плутархтың баяндамасы қысқарақ, бірақ шағын айырмашылықтарды ескермегенде, Арианның баяндамасына сәйкес келеді. Алайда, Диодор Сицилийдің баяндамасы Ариан мен Плутархтың баяндамаларынан түбірінен өзгеше.

Арианның есебі

Екі әскер де орналасқаннан кейін бір сәт үнсіздік орнады. Содан кейін Александр Архабей ұлы Аминтасқа, персиялық сол қанатқа шабуыл жасауды бұйырды. Сократтың (қазіргі Птолемей, Филипп ұлының) серік атты әскері алда жүрді, одан кейін пеон атты әскері, продромойлар және белгісіз жаяу әскер бөлімі келді. Арриан Александрдың оң қанаттың қалған бөлігімен және жаяу әскермен шамамен бір уақытта жылжуын көрсетеді, бірақ кейін Александрдың шабуылы Аминтастың әскері кері шегінгеннен кейін болғанын нақтылайды. Аррианның дерек көзі Александрды батыр етіп көрсету үшін мұндай етіп жасаған болуы мүмкін. Персиялықтар алғы шепке шабуылға қарсы сөре жөнелтіп жауап берді. Аминтастың күші нашар жағдайда болды, себебі олардың саны көп емес еді және персиялықтар жағалаудың жоғары бөлігінде қорғанысқа ие болды. Македониялықтар шығынға ұшырап, Александрға қарай шегінді, ол оң қанаттың қалған серік атты әскерімен шабуыл жасады. А. М. Девин Аминтас бастаған шабуылдың сәтсіздігі қателік емес, парсы атты әскерін формациядан шығарып, Аминтастың күштері өзенге қарай қуғанда жасалған айла-амал деп санайды. Парсы формациясының бұзылуы оларды Александрдың жеке басқаратын екінші шабуылына осал қылар еді. Аррианның Александрдың атты әскерімен шабуыл жасауы туралы сипаттамасы әртүрлі аударылған және түсіндірілген. Кейбір тарихшылар бұл сипаттаманы парсы орталығына жасалған шабуыл деп қарастырады. Фуллер Александрдың шабуылын сол жаққа қарай диагональ бойынша жүргізіп, парсы орталығының сол жағына шабуылдағанын айтады. Сол сияқты, А. Б. Босворт бұл қозғалысты парсы орталығына қарай ағыс бойымен солға қарай бағытталған деп санайды. Македониялық әскерлер диагональ бойынша қозғалған және Граник өзенінің шығыс жағалауына көтерілгенде кене пішіндес формация құрған. Басқа тарихшылар Александрдың парсы сол қанатына шабуыл жасағанын айтады. Эрнст Бадиан Арианның парсылардың атты әскерін сол қанатқа шоғырландырғанын және Александр сол атты әскерге шабуыл жасағанын нақты айтатынын санайды. Бұл Александрдың шамамен тура алға жылжуын білдіргенімен, өзенге тар жерден кірген болуы мүмкін, сондықтан оның атты әскері бағанаға тізіліп, парсы жағында өзен жағалауына көтерілгенде қанаттарынан шабуылға ұшырауы мүмкін еді. Мұны болдырмау үшін Александр өзен ағысына қарай сол жаққа, өзенге қарай адамдарын жіберген. Бұл оның формациясының алдыңғы жағын кеңейтіп, парсылардың екінші жағалауда пайда болған формациясына сәйкес келуіне мүмкіндік берген. N. G. L. Hammond бұл Granicus өзенін кесіп өтетін кезде әскерлер қатарда қалуы үшін оңға қарай ағысқа қарсы жоғары қарай қозғалғанын айтады. Бұл Александрдың атты әскеріне парсы атты әскерімен бірдей формацияны беру арқылы, тәртіпсіздік пен бағанада өтуден аулақ болу үшін жасалды. А. М. Девин бұл жай ғана көлбеу қозғалыс емес, сонымен қатар көлбеу формация болғанын айтады. Аррианның баяндауын жалғастыра отырып, Александр мен оның сарбаздары парсылар мен олардың басшыларымен қаһарлы шайқасқа түсті. Македониялықтардың жеңіске жетуіне себеп олардың сөресі (ксистон) парсылардың сөресіне қарағанда жақын шайқаста тиімді болды. Шайқас кезінде Александр өзінің сөресін сындырып, қызметшісі Аретистен тағы біреуін сұрады. Аретис өзінің сөресін сындырғандықтан, Коринфтік Демарат Александрға өзінің сөресін ұсынды. Содан кейін Александр Дарийдің күйеу баласы Митридаттың атты әскерін бастап келе жатқанын көрді. Александр оған шабуыл жасап, бетіне сөремен соққы беріп өлтірді. Содан кейін тағы бір парсы абыройы, Розакс, Александрдың қақпасына семсермен шапты, бірақ қақпасы оны қорғады. Александр Розакесті сөресімен кеудесіне қадап өлтірді. Сфитридат Александрға семсермен артынан шабуылдауға тырысты, бірақ оның семсерін Клейт Қара кесіп тастады. Осы кезде басқа македониялық атты әскерлер өзен жағалауына тұрақтап, Александрдың күштерін нығайта бастады. Осы кезде майданның бұл тұсында македониялық атты әскер және олармен араласқан жеңіл жаяу әскер парсы атты әскерін кері шегіндірді. Бұл Персияның сол қанатынан басталды, онда Александр шайқасып жатты. Содан кейін ортасы бұзылып, екі қанаттағы парсы атты әскері қашып кетті. Александр оларды алысқа қуып жетпеді, грек жалдамалы әскерлеріне көшті, олардың көпшілігі бастапқы позициясында белсенді болмады. Жалдамалылар оқиғалардың өзгеруіне таң қалды және оларға жаяу әскерлер де, барлық бағыттан атты әскерлер де шабуыл жасады. Олар тез арада жеңіліп, азағында бірнешеуі ғана қашып құтыла алды.

Плутархтың есебі

Плутархтың баяндамасы Александрдың парсы басшыларымен жеке шайқасындағы батырлығына көбірек назар аударады, ал әскерлердің қимылдары мен тактикасына аз көңіл бөледі. Бұл баяндама көбінесе Арианның оқиғалар нұсқасына сәйкес келеді, бірақ кейбір ерекшеліктер бар. Плутархтың сөзінше, парсылар өз алдыңғы қатарына жаяу және атты әскерін орналастырған. Александр парсыларға қарсы бірінші шабуылды бастады және Росакс пен Сфитридаттармен болған шайқасында шағын айырмашылықтар бар. Атты әскер шайқасы жүріп жатқанда, «Жаяу серіктестер» өзеннен өтіп, парсы жаяу әскерімен қақтығысты. Ұзаққа соқпай, грек жалдамалыларынан басқа барлығы шашырап кетті. Жалдамалы әскерлер биікке шегінді. Олар Александрдан капитуляциялау үшін келіссөздер жүргізуді сұрады, бірақ Александр бұдан бас тартып, шабуылға шықты. Жалдамалылар ерлікпен соғысып, македондықтардың көптеген жаралыларына олар себепкер болды.

Диодордың есебі

Диодордың баяндауы бойынша, македондық және парсы әскерлері Граник өзенінің екі жағасында орналасып, күні бойы қозғалмады. Александр келесі күні таңда қарсылықсыз Граник өзенін кешіп өтті. Екі әскер де қатар тұрып, шайқасты кавалериямен бастады. Диодор Александрдың парсы ақсүйектерімен жеке күресін сипаттайды, ол Ариан мен Плутархтың баяндамаларынан сәл өзгеше. Көптеген парсы қолбасшылары қаза тауып, парсы кавалериясы барлық жерде кері шегілгенде, Александрдың алдындағы парсы кавалериясы жеңіліске ұшырады. Парсы кавалериясының қалған бөлігі де қашқандарға қосылды. Содан кейін жаяу әскерлер шайқасқа түсті, ол көп ұзамай парсы жаяу әскерінің жеңілуімен аяқталды.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

1974 жылы жарық көрген «Александр Македонский» атты кітабында тарихшы Питер Грин Диодор мен Арианның баяндамаларын келістірудің жолын ұсынды. Гриннің түсіндіруінше, өзен жағалауын атты әскер емес, жаяу әскер күзеткен, ал Александрдың әскерлері өзеннен өтуге жасаған алғашқы тырабында ауыр қатысуларға ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін Александр Парменионның кеңесін көңілсіз қабылдап, түнде ешқандай қарсылық жоқ жерден өзеннен өтіп, келесі күні таңертең шайқас бастады. Парсы әскері Александрдың өткел жеріне асықты, атты әскер баяу жылдамдықтағы жаяу әскерге қарағанда ертерек шайқас орнына жетті, содан кейін шайқас Ариан мен Плутарх сипаттағандай көбінесе жалғасты. Грин өзінің баяндамасы мен ежелгі дереккөздер арасындағы айырмашылықты Александр алғашқы сәтсіз өткелін жасырғанымен түсіндірді. Грин өзінің түсіндіруін қолдау үшін толық бір қосымша жазды, саяси себептерге байланысты Александр тіпті уақытша жеңіліске мойындамайтынын айтты. Осылайша, алғашқы жеңіліс оның үгітшілері арқылы өте батыл (және Гомерлік) қарсыластарға қарсы шабуылмен жасырылды. 2013 жылғы қайта басылымның алғы сөзінде Грин өзінің теориясының сенімді емес екенін және қайшылықты түсіндіруге болмайтынын мойындады. Басқа тарихшылар Диодордың баяндамасын қате деп есептеп, Ариан мен Плутархтың баяндамаларын жоғары бағалады. Диодордың жеке-жеке атты және жаяу әскер шайқасын сипаттауы македониялықтарға тән емес еді, олар әрқашан жаяу әскер мен атты әскерді бірлесіп жұмыс істеу үшін үйлестіретін. Персиялықтардың Граник өзенін түнде немесе таңертең кесіп өтуге қарсылық көрсетуі мүмкін еді. Егер басқа жерден қарсылықсыз өтуге мүмкіндік болса да, бұл парсы әскерін шегінуге итермелеуі мүмкін еді. Бұл жағдайда Александр Кіші Азиядағы сол кездегі жалғыз парсы әскерін тез жою мүмкіндігінен айырылар еді. Түстен кейін шабуыл жасаса, персиялықтар күнге қарай шайқасуға мәжбүр болар еді, ал македониялықтар таңертең шабуыл жасаса, күнге қарай шайқасуға мәжбүр болар еді.

Македония әскері

Македониялықтар үшін Арриан алдын ала шабуылда 25 серік аттысы, қалған 60 атты және 30 жаяу әскерінің қаза болғанын, барлығы 115 адамның өлгенін хабарлайды. Плутарх 34 адамның қаза тапқанын айтады, оның 25-і атты әскер, 9-ы жаяу әскер. Юстин 9 жаяу әскер мен 120 атты әскердің қаза болғанын көрсетеді. А. М. Девиннің пікірінше, Аррианның қазалар туралы қолданған дереккөзі Птолемей I болған, ол өз кезегінде Каллистенді қазалар туралы мәліметтердің көзі ретінде пайдаланған. Плутарх Аристобулдан мәлімет алған. Бұл Плутархтың ақпаратты дұрыс түсінбегенін көрсетеді, себебі оның 25 қаза тапқан атты әскері, әлдебір алдын ала шабуыл кезінде қаза тапқан 25 серік болуы мүмкін. Юстин көрсеткен сандар Птолемей I мен Аристобулдың мәліметтерінің шатасуынан туған көрінеді. Шайқас қысқа болғандықтан, А. М. Девин Аррианның көрсеткен сандарын сенімді деп есептейді.

Парсы әскері

Александрмен жеке шайқаста қаза тапқан парсы әулеттерімен қатар, көптеген парсы басшылары да шайқаста қаза болды. Ариан Нифат, Петен, Митробузан, Каппадокия сатрабы, Дарийдің ұлы, Артаксеркс II-нің ұлы Арбупалес, Дарийдің әйелінің бауыры Фарнакс және Омарес туралы айтады. Арсит аман қалды және Фригияға қашып кетті, бірақ кейін жеңіліске кінәлі деп танылғандықтан өзін-өзі өлтірді. Диодор сонымен қатар Ұлы Фригия сатрабы Атизийдің қаза болғанын айтады, бірақ оны кейін Исс шайқасының құрбаны ретінде еске алады. Арриан парсы әскерінен 1000 атты әскердің қаза тапқанын және 2000 грек жалдамалы әскерінің тұтқынға алынғанын хабарлайды. Плутарх 2500 атты және 20000 жаяу әскердің қаза болғанын айтады. Диодор 2000 атты және 10000 жаяу әскердің қаза тапқанын, сондай-ақ 20000 адамның тұтқынға алынғанын көрсетеді. А.М. Девин Плутарх пен Диодордың көрсеткен сандарына сенімсіздікпен қарады, оларды тым жоғары деп есептеді. Ол Аррианның 1000 атты әскердің қаза тапқаны және 2000 грек жалдамалы әскерінің тұтқынға алынғаны туралы мәлімдемесін сенімді деп санайды. Ол Аррианның тұтқынға алынған жалдамалы әскер туралы көрсеткен санын негізге алып, қалған 18000 адамның қаза болғанын жоққа шығарады. Оның теориясына сәйкес, грек жалдамалы әскерінің саны 4000-5000-нан аспағандықтан, олардың 2000-3000-ы қырғынға ұшыраған болуы мүмкін. Бұл парсы әскерінің жалпы шығыны 5000-6000 адамды құрады деген қорытындыға әкеледі.

Салдары

Қылмысқа түскен 2 мың грек жалдамалысы Македонияға құл ретінде жер жыртуға жіберілді. Олар грек болғанымен, Александр олардың парсыларға қызмет етуімен өз грек туыстарындарына опасыздық жасағанын сезінді. Осылайша, олар гректер лигасының келісімін бұзды, ол гректерді парсылармен емес, бір-бірімен соғысуға міндеттеді. Сондай-ақ, ол Афинадағы Акропольдегі Афинаға арнап 300 дана парсы қаруын жіберді. Ол Спартаның біріккен грек әскерінен қалысқанын көрсету үшін олардың үстіне мына жазуды орнатты: "Филипптің ұлы Александр және лакедемондықтардан басқа барлық гректер Азияда тұратын шалақайлардан алынған олжадан осы сыйлықты ұсынады". Александр Диондағы Зевс қасиетханасында Граник ескерткіші деп аталатын мүсіндер тобын орнатты. Бұл Лисипп жасаған Александрдың қола мүсіндерінен және алғашқы шабуылда қаза тапқан жиырма бес серігінен тұрды, барлығы ат үстінде бейнеленген. Б.з.д. 146 жылы, Төртінші Македония соғысынан кейін, бұл мүсіндер тобын Квинт Цецилий Метелл Македоник Римге алып барды, онда олар Капитолий төбесінің астында салынған галереяда қойылды. Даскилий парсы гарнизонымен эвакуацияланып, Парменион бақылауына өтті. Александр Сардисқа жетті, ол оған бағынды. Ол Эфеске қарай жол тартты, онда да грек жалдамалы әскерлері орналасқан еді. Магнезия мен Трал да бас иеді, ол Парменионды сол қалаларға жіберді. Ол Лисимахты Эолис және Иониядағы парсылардың бақылауындағы қалаларға жіберіп, ондағы олигархияларды таратуға және демократиялық үкіметті қайта орнатуға бұйрық берді. Александр Милетке келгенде, қала оған қарсылық көрсетті, сондықтан ол оны қоршап алды. Парсы әскерінің шығындары ауыр болған жоқ, өйткені әскердің көп бөлігі Халикарнассқа шегінуге үлкерді. Алайда, Ахеменид империясы үшін стратегиялық жағдай қиынға түсті. Ахеменид сатраптары бұрын Кіші Азияда жеңіліске ұшыраған және Сардис қоршауға алынған, бірақ бұл Сардис цитаделінің алғаш рет құлауы және жау күштерінің Халикарнассқа дейін айтарлықтай кедергілерсіз жорық жасауы еді.