Кіріспе

Батыс жағалаудағы Геризим тауы – Палестинаның Наблус қаласы мен Киелі кітаптағы Шехем қаласының жақын маңында орналасқан екі таудың бірі. Ол Наблус қаласы орналасқан аңғардың оңтүстік жағын құрайды, ал солтүстік жағын Ебал тауы құрайды. Бұл тау Батыс жағалаудағы ең биік шыңдардың бірі болып есептеледі және теңіз деңгейінен биік, Ебал тауынан төмен орналасқан. Таудың солтүстік беткейі тік, жоғарғы бөлігінде бұталар сирек, ал төменгі жағында мол тұщы су беретін бұлақ бар. Самариялықтар үшін, олардың көпшілігі оның төңірегінде тұрады, Геризим тауы – жер бетіндегі ең қасиетті орын саналады. Тау Киелі кітапта Израиль халқының Мысырдан шыққаннан кейін Уәде етілген жерге алғаш рет кіргенде өткізген бата беру рәсімдері туралы айтылады, олар осы рәсімдерді Мұсаның нұсқауымен орындаған. Геризим тауы самариялықтар үшін қасиетті, олар оны Иерусалимдегі ғибадатхана тауынан гөрі Құдайдың қасиетті ғибадатхана орнатуға таңдаған жері деп есептейді. Самариялық дәстүр бойынша, бұл әлемдегі ең көне және ең маңызды тау, ол Күнәһар тоққысынан биік көтеріліп, Нұх пайғамбардың кемесін тоқтатуға алғашқы құрлықты ұсынған. Сондай-ақ, бұл жерде Ибраһим пайғамбар ұлы Исақты құрбан етуге айналдырған. Бүгінде қалған самариялықтардың шамамен жартысы Геризимге жақын жерде, көбінесе Кіріят-Луза деген шағын ауылда тұрады. Самариялықтардың Кіріят-Луза ауылы мен Израильдің Хар-Браха елді мекені Геризим тауының жотасында орналасқан.

Археология

1983 жылы қазба жұмыстары басталып, 2006 жылға дейін жалғасты, нәтижесінде ондаған мың зат табылды. Онда табылған қалдықтар б.з.д. V ғасырдың ортасында Геризим тауының басында самариялық ғибадатхана болғанын көрсетті, ол б.з.д. II ғасырдың басында қиратылып, қайта салынды, бірақ 111–110 жж. б.з.д. Хасмоней басшысы Иоанн Гирканның бұйрығымен еврей күштері тарапынан қайта қиратылды. Археологиялық зерттеулер самариялық ғибадатхананың аумағы, қақпаларын есептемегенде, 96 метр × 98 метр болғанын көрсетті. Осы периметрдің ішінде мыңдаған керамикалық ыдыстар және қой, ешкі, сиыр мен көгершін сияқты жануарлардың құрбандыққа шалынған күйген сүйектері, сондай-ақ құдайдың аты (Тетраграмматон) жазылған көптеген тастар табылды. 475 жылы таудың шыңына христиан шіркеуі салынды. Бұл бекітілген шіркеу мен бұрынғы самариялық ғибадатхананың салдарынан Геризим тауының үстіңгі жазық бөлігінде кең ауқымды қираған орындар әлі де сақталған. Шіркеуді қоршаған қабырғаның шегін анық көруге болады. Бұл қираған орындардың астынан тау жынысының үстіне салынған ірі тас құрылыс табылды. Қазір "B құрылымы" деп аталатын бұл құрылыстың көлемі шамамен жарты кубты (ені мен ұзындығы 21 м × 20 м, биіктігі 8,5 м) құрайды, ол негізінен кесілмеген әк тас плиталарынан тұрады, олар ешқандай байланыстыру материалы қолданылмай біріктірілген, және ішкі бөлмелер мен қабырғалар жоқ. Ғалымдар бұл орын туралы Ешуаның баянындағы оқиғаның қанаандықтармен жасалған келісімге негізделгенін болжайды. Төрешілер кітабындағы "Шехемдегі бағана" жақын жатқан жазыққа атын бергендей маңызды, және бұл бағана Эль-Бериттің баэтилусы болуы мүмкін; Ешуаның баянындағы куә ретінде орнатылған тас, кейінгі израильдік теологияға сәйкес этиологияны ұсынуға жасалған әрекет болуы мүмкін.