Кіріспе

Қыша өсімдіктерінен алынған май

Қыша майы пісіруге қолданылатын сығымдалған майды немесе қышаның ұшпа майы деп те аталатын күшті иісті эфир майын білдіруі мүмкін. Эфир майы қыша тұқымын ұнтақтап, сумен араластырып, содан кейін дистилляция арқылы ұшпа майды бөліп алу арқылы өндіріледі. Оны тұқымды құрғақ дистилляциялау арқылы да алуға болады. Сығымдалған қыша майы кейбір халықтарда тамаққа қолданылатын май ретінде пайдаланылады, бірақ эрука қышқылының жоғары деңгейіне байланысты кейбір елдерде сатуға шектеулер қойылған. Эрука қышқылының азырақ мөлшерін қамтитын қыша тұқымының түрлері де бар.

Тарих

Қыша майы ежелгі еврей қаласы Хукуктан шыққан болуы мүмкін, ол қазіргі Израильде орналасқан. Бұл сол жердегі ерекше шаруашылық белгілерімен, мысалы, тік беткейлері мен төменгі ойыстары бар жартылай дөңгелек шарап астықтары арқылы дәлелденеді. Ғалымдар бұл құрылыстардың, римдік немесе византиялық кезеңге жататынын, қыша дәндерін майға ұнтақтау үшін қолданылғанын айтады. Хукукте қыша өндірісі Иерусалим Талмудында да тіркелген.

Престелген май

Май қыша тұқымының шамамен 30% құрайды. Оны қара қышадан (Brassica nigra), қоңыр қышадан (B. juncea) және ақ қышадан (B. alba) өндіруге болады.

Ас дайындауда

Өзгеше, күшті хош иісі бар бұл май негізінен Пәнджаб, Ассам, Бенгал және Солтүстік Үндістан ас-дәмінде, сондай-ақ Бангладеш тағамдарында кеңінен қолданылады. Кейде оны гхи майының орнына қолданады.

Химиялық құрамы

Оның күшті дәмі аллиль изотиоцианаттың әсерінен туындайды, ол қыша тұқымдас өсімдіктердің фитохимиялық құрамында кездеседі (мысалы, капуста, хрен немесе васаби). Қыша майының құрамында шамамен 60% моноқанықпаған май қышқылдары (42% эрука қышқылы және 12% олеин қышқылы) бар; сондай-ақ, шамамен 21% көп қанықпаған майлар (6% омега-3 альфа-линолен қышқылы және 15% омега-6 линоль қышқылы) және 12% қаныққан майлар кездеседі.

Эруцид қышқылының денсаулыққа әсері

Қыша майының құрамында 44%-ға дейін эрука қышқылы болуы мүмкін. Эрука қышқылының адам жүрегіне зиян келтіру мүмкіндігі және оның нәтижесінде жүрек ауруларының көбеюі туралы көптеген пікірлер айтылды, бірақ адамдарда жүрек зақымдануының деректері жоқ. 1970 жылдардағы жануарлар зерттеулерінде егеуқұйрықтарда жүрек зақымдануы анықталды, бұл әлемдік үкіметтерді эрука қышқылының жоғары мөлшері бар майлардан бас тартуға итерді, алайда егеуқұйрықтарда эрука қышқылының көп мөлшерінен туындаған симптомдар шошқаларда, маймылдарда және басқа жануарларда байқалған жоқ.

Реттеу

АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы эрука қышқылының жоғары мөлшеріне байланысты, АҚШ-та тамаққа пайдалану үшін қышқыл майын импорттауға немесе сатуға тыйым салады. Керісінше, FDA эфир майы деп аталатын, эрука қышқылының мөлшері әлдеқайда төмен қышқылды, жалпыға бірдей қауіпсіз деп таниды және оны тағам өнімдерінде қолдануға рұқсат береді. [Қышқыл және қышқыл майының қауіпсіздігі, Ұлттық астаналық Улану орталығы] (соңғы рет қараған күні 2023 жылғы 26 қаңтар). АҚШ-та қышқыл майын массаж майы ретінде пайдалануға рұқсат беріледі, бірақ оның қаптамасында міндетті түрде "тек сыртқы қолдануға арналған" деген белгі болуы керек. 100 грамм қышқыл майы 884 калориялық энергия береді және 100% майдан тұрады. Майдың құрамында 11% қаныққан май, 59% моноқанықпаған май және 21% полиқанықпаған май бар.

Эфирлік май

Қыша тұқымын сумен, сірке суымен немесе басқа сұйықтықпен араластырған кезде (тіпті шайнағанда да) қышаның күшті дәмі пайда болады. Мұндай жағдайларда, қара қышаның (Brassica nigra) немесе қоңыр үнді қышасының (Brassica juncea) тұқымдарынан алынған синигрин глюкозинолаты мен мирозиназа ферменті арасындағы химиялық реакция нәтижесінде аллил изотиоцианат түзіледі. Дистилляция арқылы 92%-дан астам аллил изотиоцианаттан тұратын, кейде құбылмалы қыша майы деп аталатын өте ащы дәмді эфир майын алуға болады. Аллил изотиоцианаттың күшті дәмі сезімдік нейрондардағы TRPA1 иондық каналының белсенділігіне байланысты. Ақ қыша (Brassica hirta) аллил изотиоцианатты өндірмейді, бірақ синигринге қарағанда синальбиннен ыдырайтын, жұмсақ 4-гидроксибензил изотиоцианатты өндіреді. Аллил изотиоцианат өсімдіктер үшін шөп жейтін жануарлардан қорғаныс қызметін атқарады. Өсімдікке зиян келтіретін болғандықтан, ол зиянсыз глюкозинолат түрінде, мирозиназа ферментінен бөлек сақталады. Шөп жейтін жануар өсімдікті шайнағанда зиянды аллил изотиоцианат түзіледі. Аллил изотиоцианат қызанақ пен васабидің күшті дәміне де жауап береді. Оны синтетикалық түрде де өндіруге болады, мұндай өнім синтетикалық қыша майы деп аталады.