Кіріспе

Фототиптеу – мәтін құрамы үшін фотосуреттік аналогтық әдіс. Бұл әдіс жеке компьютерлер мен десктоптық басылымдардың таралуымен ескірді, бұл цифрлық типографияға жол ашты. Алғашқы фототиптеу машиналары бір шрифттің жеке таңбасының негативі арқылы жарық проекциялайтын, содан кейін таңбаның мөлшерін үлкейтуге немесе кішірейтуге мүмкіндік беретін линза арқылы фотоқағазға немесе пленкаға проекциялайтын. Нәтижелер жарықтан қорғалған контейнердегі катушкаға жиналатын. Содан кейін қағаз немесе пленка процессорға жіберіледі – қағаз немесе пленка жолағын екі немесе үш химиялық ваннадан өткізетін машина, одан ол жапсыруға немесе пленка жасауға дайын күйде шығады. Кейінірек фототиптеу машиналары басқа әдістерді де қолданды, мысалы, цифрланған таңбаны ЭЭТ (электрондық сәулелі түтік) экранында көрсету. Бұл процестің нәтижелері офсеттік басып шығаруда қолданылатын басып шығару тақталарына көшіріледі. Фототиптеу, әріптік басып шығаруда қолданылатын металл қаріптерге қарағанда көптеген артықшылықтар ұсынды, оның ішінде ауыр металл қаріптер мен матрицаларды қоймада сақтау қажеттілігінің болмауы, шрифтер мен графиканың кең ауқымын пайдалану мүмкіндігі және оларды кез келген қажетті мөлшерде басып шығару, сондай-ақ беттерді жылдам құрастыру мүмкіндігі.

Өмірбаян

Фототиптеу машиналары офсет басу үшін әріптерді пленкаға түсіреді. Фототиптеу пайда болғанға дейін, жаппай таралған типография көбінесе ыстық металлмен жинақталды – бұл 19 ғасырдың соңында әріптік басу техникасына енгізілген жақсарту, ол қолмен жинақталғанмен салыстырғанда типография жылдамдығы мен тиімділігін едәуір арттырды (мұнда әрбір әріпті қолмен орналастыру қажет болды). Фототиптеу ыстық металлмен жинақталғаннан басты артықшылығы – офсет басу процесіне қажет емес металл әріптерді толығымен жою болды. Бұл суық типтегі технологияны кеңселерде де қолдануға болады, онда ыстық металл машиналары (Линотип, Интертип немесе Монотип) қолданыла алмайтын. Фототиптеудің қолданылуы 1960 жылдары, әдетте қағаз лентасында терілген мәтінді фототиптеу машиналарын басқаратын кодтарға түрлендіретін бағдарламалық қамтамасы жасалғанда жылдам өсті.

Бастапқы фототиптеу машиналары

1949 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы "Фотон" корпорациясы Рене Хигонне мен Луи Мойрудың "Люмитайп" технологиясы негізінде жабдықтар жасады. "Люмитайп Фотон" алғаш рет 1953 жылы толық басылған кітапты жинақтау үшін, ал 1954 жылы газеттерді шығару үшін қолданылды. "Мергенталер" компаниясы басқа конструкциямен "Линофильмді", ал "Монотип" компаниясы "Монофотоны" өндірді. Содан кейін басқа компаниялар "Alphatype" және "Varityper" өнімдерін шығарды. Төмендегідей жоғары жылдамдықтарды қамтамасыз ету үшін "Фотон" корпорациясы Ұлттық медицина кітапханасының "MEDLARS" жобасы үшін "ZIP 200" машинасы мен "Мергенталер" компаниясы "Линотрон" машиналарын жасады. "ZIP 200" машинасы баспаға арналған әріптердің кескіндері бар пластиналардың артындағы жоғары жылдамдықты импульстарды пайдаланып, секундына 600 әріптен мәтін шығара алатын. Әрбір әріпке жеке ксенон импульсі дайын күйде болатын. Оптикалық жүйе кескінді бетке орналастырды.

Технологияны шағын пайдаланушыларға кеңейту

Compugraphic 1970-ші жылдары фототиптік машиналар шығарды, бұл шағын басылымдар үшін кәсіби сапамен өздерінің шрифтерін орнатуды экономикалық тұрғыдан мүмкін етті. Бір үлгісі – Compugraphic Compuwriter, минутына бірнеше жүз айналыс жылдамдығымен айналатын барабанға оралған пленкадан тұрады. Пленкада бір өлшемде екі шрифт (рим және қалың немесе рим және курсив) болады. Әртүрлі өлшемдегі шрифттерді алу үшін типограф әртүрлі шрифт жолағын жүктейді немесе машинаға орнатылған 2x ұлғайтқыш линзаны қолданады, бұл шрифт өлшемін екі есеге арттырады. CompuWriter II линзаны ауыстыруды автоматтандырды және операторға бірнеше параметрлерді пайдалануға мүмкіндік берді. Фотокомпозиция машиналарын өндірушілердің арасында Alphatype, Varityper, Mergenthaler, Autologic, Berthold, Dymo, Harris (бұрын Linotype-тің бәсекелесі "Intertype"), Monotype, Star/Photon, Graphic Systems Inc., Hell AG, MGD Graphic Systems және American Type Founders бар. 1975 жылы шыққан Compuwriter IV екі пленканы ұстайды, әрқайсысында төрт шрифт (әдетте рим, курсив, қалың және қалың курсив) болады. Сондай-ақ, шрифттен әртүрлі өлшемдерді беруге мүмкіндік беретін сегіз линзасы бар линза мұнарасы бар, әдетте модельге байланысты 8 немесе 12 өлшем. Төменгі деңгейдегі модельдер 6-дан 36 нүктеге дейін, ал жоғары деңгейдегі модельдер 72 нүктеге дейін өлшемдерді ұсынады. Compugraphic EditWriter сериясы Compuwriter IV конфигурациясын алып, 8 дюймдік, 320 КБ дискідегі дискеталық жадты қосты. Бұл типографқа қайта терусіз өзгерістер мен түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. CRT экраны пайдаланушыға мәтіндік кодтар мен мәтінді көруге мүмкіндік береді. Фототиптік машиналардың алғашқы буындары мәтін өлшемін және шрифтін оңай өзгерте алмағандықтан, көптеген композициялық бөлмелер мен баспаханаларда дисплейлік шрифттерді немесе тақырыптарды орнатуға арналған арнайы машиналар болды. Мұндай модельдердің бірі – Visual Graphics Corporation компаниясы өндірген PhotoTypositor, ол пайдаланушыға әр әріпті визуалды түрде орналастыруға және осылайша кернингті толық бақылауда ұстауға мүмкіндік береді. Compugraphic компаниясының 7200 моделі "линза арқылы пленка арқылы стробты қолдану" технологиясын пайдаланады, бұл әріптер мен таңбаларды 35 мм фототиптік қағаз жолағына түсіреді, содан кейін фотопроцессормен өңделеді. 7200 – бұл бас машина, ол фотоқағазға түсірілген кезде әріп енін пленкадан оқиды, сонда құрылғы қағазды қанша моторлық импульспен жылжыту керектігін біледі. Ең көп таралған құрылғы 72 нүктеге дейін жететін төменгі деңгейдегі құрылғы болды, бірақ 120 нүктеге дейін жететін жоғары деңгейдегі құрылғы да болды. Кейбір кейінгі фототиптік машиналар фотоқағазға әріптердің кескінін проекциялау үшін CRT-ны пайдаланады. Бұл кескінді өткір етеді, шрифтті өңдеуге икемділік қосады және пленкалық медиа мен линзаларды жою арқылы нүкте өлшемдерінің үздіксіз диапазонын ұсыну мүмкіндігін жасайды. 8400 типографтық машинасы бар Compugraphic MCS (модульді композициялық жүйе) – CRT фототиптік машинасының мысалы. Бұл машина 8 дюймдік дискетадан цифрлық шрифттерді жадына жүктейді. Бұл қос дискеталы диск, оны 1 немесе 2 қатты дискімен де пайдалануға болады. Сонымен қатар, 8400 нүкте өлшемін 5-тен 120 нүктеге дейін 1/2 нүктелік қадамдармен орнатуға қабілетті. Шрифт ені өлшеміне тәуелсіз түрде реттелуі мүмкін. Оның 200 x 200 нүктеге жуық тіктөртбұрышты қамтитын жылжымалы CRT-і бар және ол CRT немесе қағазды жылжытпай тұрып, сол тіктөртбұрыштағы барлық таңбаларды орнатады. Көптеген таңбалар бұрынғы жылжулардың жадында сақталады. Ол барлық "e" және "t" әріптерін орнатады, содан кейін жадында жоқ таңбаларды кодтау кезінде келесі әріпке өтеді. Егер өлшем, ені немесе шрифті өзгерсе, таңбалар қайта есептелуі керек. Бұл өте жылдам және ең алғашқы төмен құнмен шығару жүйелерінің бірі болды. 8400 12 дюймдік фотоқағазды пайдаланып, камераға дайын шығаруды орната алатын. Бұл 8600 жылдамдығының арзандатылған нұсқасы болды. 8600 стандартты CRT ені 45 пикас және кең ені 68 пикаспен келді. 8600 8400-ге қарағанда әлдеқайда көп есептеу қуатына ие болды, бірақ көптеген таңбаларды сақтауға жады жетпеді, сондықтан олар ұшып бара жатқанда кодталды. Бөлшектің бірінде әр әріптің CRT-ге сәйкес келетінін қатарлап орнату керек. Кіші шрифттерді фотоқағазды жылжытудан бұрын 6-8 жолға қоюға болады. Қағазды жылжыту 8400 CRT жылжуына немесе 8400 қағаз жылжуына қарағанда әлдеқайда жылдам болды. Барлық шрифттер қатты дискіде сақталды. 8600 – Video Setter V-мен аяқталған Video Setter-ден үлкен қадам болды. Video Setter – бұл шыны тордағы таңбаға қарап, оның енін оқып, кейінірек фотоқағазға сканерлейтін жабық тізбекті теледидар жүйесіне ұқсас. Қағаздағы сканерлеу жылдамдығы тұрақты болды, бірақ тордан сканерлеу жылдамдығы әріп өлшемін ескеру үшін өзгертілді. Егер тордан вертикальды сканерлеу жылдамдығы баяулатылса, қағаздағы әріп үлкейеді. Video Setter-лер көбінесе газет машиналары болды және максималды әріп өлшемі 72 нүктемен 45 пикасқа дейін шектелді. Бұл 8600-ге қарағанда әлдеқайда баяу болды. Сол кездегі жылдам типограф үшін AutoLogic-тің APS 5-інен жақсысын табу қиын болды. Онда 64 жылдамдықпен қағаз жылжыту болды және типті орнату үшін тоқтамады. Ол қандай тип орнатылатынын анықтады және электрондық жылжуды механикалық жылжумен сәйкестендірді. Егер басылымдағы әріптің бөліктері болмаса, олар келесі жолақта немесе одан кейінгі жолақта басылады. Басылымды сканерлеу жылдамдығы типтің артық немесе жетіспеуіне жол бермеу үшін тұрақты болуы керек. Ақ кеңістік сканерленбеді, бірақ сәуле келесі қара позицияға секіреді. Егер ол тар бағанмен жұмыс істесе, қағаз жылдамдығы жоғарырақ болды, ал егер ол кең бағандар жиынтығымен жұмыс істесе, қағаз жылдамдығы төмендетілді. Осы технологиямен CRT бейнелеу аймағынан үлкен әріптер басылды. Ол 1 бағанда 4000 жол немесе әрқайсысы 1000 жолдан 4 бағанда 4000 газет бағанының жолдарынан шамамен 4000 басылымды минут сайын басып шығара алатын. 1970-ші жылдарда фототиптік машиналар технология ретінде жетілген сайын, басылған бетке арналған мәтінді жасау және оны кейіннен өңдеу үшін тиімді әдістер табылды. Бұрын, ыстық металл типографиялық жабдықтары кіріктірілген пернетақтаға ие болды, сондықтан машина операторы бастапқы мәтінді де, басылған бетті жасауға арналған ортаны (қорыш типтік кескіштерді) де жасады. Осы көшірмені кейіннен өңдеу үшін бүкіл процесті қайталау қажет болды. Оператор бастапқы мәтіннің бір бөлігін немесе барлығын қайта пернетақталайды, түзетулер мен жаңа материалды бастапқы нұсқаға енгізеді. CRT негізіндегі өңдеу терминалдары, фототиптік машиналардың әртүрлі түрлерімен үйлесімді жұмыс істей алады, бұл жағынан маңызды техникалық инновация болды. CRT экранында бастапқы мәтінді пернетақталау, пайдалануға оңай өңдеу командаларымен Linotype машинасынан пернетақталаудан жылдамырақ. Мәтінді магниттік түрде сақтау оны оңай алуға және кейіннен өңдеуге уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Фотокомпозиция машиналары үшін CRT негізіндегі өңдеу терминалдарының алғашқы әзірлеушісі – Мичиган штатының Анн-Арбор қаласындағы Omnitext болды. Осы CRT фототиптік терминалдары 1970-ші жылдарда Singer бренді астында сатылды.

Компьютерлерге ауысу

Алғашқы машиналарда мәтінді сақтау мүмкіндігі болмаған; кейбір машиналар кішкентай LED экранында тек 32 таңбаны үлкен әріптермен көрсетсе, орфографиялық тексеру мүмкіндігі де болмаған. Фотоқағаз дайындалғаннан кейін, баспағаздың сынағын тексеру маңызды қадам еді. Түзетулерді сөз немесе жол теріп, баспаға қою арқылы, сондай-ақ қателердің үстіне кесіп жапсыру арқылы жасауға болады. Көптеген алғашқы фототиптеу машиналары бір уақытта тек бір бағанға ғана мәтін шығара алатындықтан, журналдар мен хабарламалар үшін толық беттік мәтін жасау үшін ұзын бағандарды кесте тақталарына жабыстыратын. Полиграфия шеберлері өндірістік үлгіні жасауда маңызды рөл атқарды. Кейінгі фототиптеу машиналарында бірнеше бағанды мүмкіндіктер болды, бұл мәтін терушіге орналастыру уақытын үнемдеуге мүмкіндік берді. Алғашқы цифрлық мәтін бағдарламалары фототиптеу машиналарын басқару үшін жасалған, ең танымал Graphic Systems CAT фототиптеу машинасы троф үшін кіріс беруге арналған еді. Мұндай бағдарламалар әлі де бар болса да, олардың нәтижесі енді нақты аппараттық құралдарға бағытталмайды. TeleTypesetting Co. сияқты кейбір компаниялар Apple II және IBM PS/2 сияқты жеке компьютерлер мен фототиптеу машиналары арасында бағдарламалық және аппараттық интерфейстер жасады, бұл компьютерлерге фототиптеу машиналарына қосылу мүмкіндігін берді. Үстелдік басылым бағдарламалық жасақтамасы пайда болған кезде Калифорниядағы Trout Computing VepSet-ті ұсынды, ол Xerox Ventura Publisher-ді интерфейс ретінде пайдалануға мүмкіндік берді және беттік макетті қайта жасау үшін мәтін кодтары бар Compugraphic MCS дискісін жазды. Кері көзқараспен қарағанда, суық мәтін қазіргі заманғы цифрлық қаріптердің кең ауқымына жол ашты, ал жабдықтың жеңілдігі металл қаріптерге қарағанда әлдеқайда үлкен қаріптер отбасыларын жасауға мүмкіндік берді. Дегенмен, қазіргі заманғы дизайнерлер суық мәтіннің кейбір кемшіліктері, мысалы өзгертілген дизайн, цифрлыққа көшуге әкелді, ал металл қаріптердің дәстүрлеріне оралу тиімдірек болар еді. Мансабының басында фототип үшін көптеген қаріптерді қайта жасаған Адриан Фрутигер: "Мен қайта салған қаріптердің Lumitype-те жақсы нәтиже алу үшін жасауым керек болған бұрмалаулардың тарихи құндылығы жоқ! V және W әріптерін ашық ұстау үшін үлкен ойыстар қажет болды. Дөңгеленген бұрыштарды болдырмау үшін мен серифтерді қосуға мәжбүр болдым – серифсіз қаріптердің орнына жобалар пішіні бұзылған шұжықтар сияқты болды!"