Кіріспе

Шығармашылық британдық барлау қызметкері

Джордж Смайли OBE – Джон Ле Карре жасаған ойдан шығарылған кейіпкер. Смайли – «Цирк» британдық сыртқы барлау агенттігінің кәсіби барлаушысы. Ол «Өлілерді шақыру», «Сапалы кісі өлтіру», «Тинкер Тайлор солдат шпион», «Ардақты оқушы», «Смайлидің адамдары», жақында шығатын «Карланың таңдауы» романдарындағы басты кейіпкер, ал «Салқыннан келген шпион», «Көзілдір шыны соғысы», «Сырлы қажы» және «Шпиондар мұрасы» романдарындағы қосалқы кейіпкер. Кейіпкер Ле Карре кітаптарының көптеген фильм, теледидар және радио адаптацияларында да пайда болды. Ле Карре Смайлиді қасақана түрде Джеймс Бондқа қарама-қарсы етіп жасады, ол шпиондық тура емес және зиянды бейнесін көрсетеді деп сенді. Ұзындығы шағын, семіз, шашы сиреген және көзілдірік тағатын Смайли – әдепті және өзін-өзі кемсітетін, жиі басқалардың, тіпті адал емес әйелінің өзінің оған жамандық жасауына рұқсат береді; осы қасиеттері оның ішкі айлакерлігін, тамаша жадын, кәсіби шеберлігін және кейде аяусыздығын жасырады. Оның гениалдығы және басқа кейіпкерлердің оны бағаламауға дайындығы Смайлиге өз мақсаттарына жетуге және ақырында Ұлыбританияның ең күшті тыңшыларының бірі болуға мүмкіндік береді. Ол Ұлыбританияда жоғары құрметке ие, ол жерде ол Бондпен теңестірілетін мәдениет нышанына айналды.

Жасы

Смайли жарты ғасырдан астам уақыт бойы әртүрлі көріністерде жасы ұлғая түссе де, Ле Карре оның өміртарихының кейбір элементтерін жиі өзгертіп отырады, сондықтан ол белгілі бір уақыт шегінде өмір сүреді. 1961 жылғы «Өлгендерге шақыру» романында алғаш рет пайда болғанда Смайли шамамен 55 жаста болған; «Тинкер Тайлор Солдиер Шпий» романында (1973-1974 жылдар аралығында өтетін) туған жылының өзгеруі оны сол оқиғалар кезінде 58 жасқа жеткізеді. Одан кейінгі «Құрметті оқушы» және «Смайлидің халқы» атты екі романында ол алпыс жасқа толады, соңғысында ол қартайып, семіріп, денсаулығы нашарлап бара жатыр. Дегенмен, 2017 жылғы «Шежірелер мұрасы» романында оның жасы туралы ештеңе айтылмаса да, ол соңғы рет көрінгендегіден айтарлықтай үлкен көрінбейді, бірақ кітаптағы оқиғалар кезінде кемінде 102 жаста болуы керек (немесе «Өлгендерге шақыру» романының уақыт санағы қолданылса, 111 жаста). Осыған байланысты «Нью-Йорк Таймс» газетінің жазушысы Дуайт Гарнер Смайлиді «60 жастағы ағылшын ақыны Филип Ларкин сияқты, мұңды кейіптес ағылшындардың бірі» деп атады.

Ерте өмір

Смайлидің "Өлілерді шақыру" романының басында қысқаша баяндалғаннан басқа, толыққанды өмірбаяны болмаса да, Ле Карре романдарының ішінде оның өміріне қатысты белгілер қалдырады. Смайли 20 ғасырдың басында Англияның оңтүстігінде орта тапқа жататын ата-анасының отбасында дүниеге келген (оның туған күні "Саякер, тісқақшы, сарбаз, тыңшы" романында 1906 жылдан 1915 жылға өзгертілген). Балалық шағының бір бөлігін Германияда, Қара Орманның жанында өткізген. Ол қарапайым жекеменшік мектепке және ешқандай ерекшеліктері жоқ ескірген Оксфорд колледжіне қатысқан (1982 жылғы ББС-тің "Смайлидің адамдары" телесериалында ол өзін Линкольн колледжінің мүшесі деп атайды, бұл Ле Карренің өзі оқыған жері). Ол қазіргі заманғы тілдерді, әсіресе барроко дәуіріндегі неміс әдебиетін зерттеген. Бір шілде айында, осы салада аспирантураға түсуді ойлап отырғанда, оның тәлімгері Джебеди оны "Циркке" қабылдады. Смайли Орталық Еуропа мен Оңтүстік Америкада оқудан және сынақтан өтті, ал 1935 жылдан 1938 жылға дейін Германияда лектор болып жұмыс істеген кезде жасырын желілерді құрды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Германияда ғана емес, Швейцария мен Швецияда да активті қызмет етті. Соғыс кезіндегі басшылары оны "шайтанның айлакерлігі мен періштедей тазалық" деп сипаттаған. Осы кезеңде ол Дитер Фреймен танысып, оны жұмысқа алды. Фрей кейіннен Шығыс Германияның барлау қызметіне өтіп, Ле Карренің алғашқы романы "Өлілерді шақыру" романының негізгі сюжеттік желісін құраған барлау орталығын басқарды. 1943 жылы ол Англияға "Цирк" штаб-пәтерінде жұмыс істеуге шақырылды, ал 1945 жылы әдемі, аристократ және құштар Леди Энн Серкомбқа, ол жерде хатшы болып жұмыс істеген қызға үйлену туралы ұсыныс жасады. Энн көп ұзамай ұзақ бойға адал болмайтынын көрсетті, көптеген махаббат оқиғаларына қатысты және кейде Смайлиді мүлдем тастап кетіп, бірақ ажырасудың алғашқы қызығушылығы басылғаннан кейін әрқашан оның қасына қайта оралды. Сол жылы Смайли қызметтен кетіп, Оксфордқа оралды. Алайда, 1947 жылы Суық соғыс басталғанда, Смайлиден қайтадан қызметке оралуын сұрады, ал 1951 жылдың басында контрбарлау жұмысына көшті, онда ол келесі он жыл бойы жұмыс істеді. Гузенко ісіне сілтеме жасай отырып, "Оттавадағы жас шифрлаушының ашылуы Смайлидің тәжірибесі бар мамандарға жаңа сұраныс туғызды" деп хабарланды. 1945 жылы Оттавадағы кеңестік елшіліктегі шифрлаушы Игорь Гузенко дезертир болып, АҚШ, Ұлыбритания және Канададағы кеңестік тыңшылық желісін ашты, бұл батыс елдерінің басшыларын қатты таң қалдырды. Осы кезеңде Смайли өзінің кеңестік қарсыласы Карламен Дели түрмесінде алғаш рет кездесті. Карланы бұзу мүмкін болмады, бірақ үлкен күйбеңдеуде Смайли Карлаға әйелі Эннге деген сезімі туралы айтып қойды. Карлаға әйелінен алған оттық ұсынғаннан кейін, Карла оны ұрлап, Смайлиге қарсы жеңісінің символы ретінде сақтап қалды. Осы оқиға Смайлидің мансабының соңына дейін оны мазалады.

Ертедегі романдар

Смайли алғаш рет Ле Карренің тұңғыш романы «Өлілерді шақыруда» пайда болады. Смайлидің соғыс кезіндегі батырлығын баяндайтын кіріспе тараудан кейін, оқиға 1960 жылға көшеді, онда бұрынғы батыр Смайли қарапайым барлау жұмысында, мемлекеттік қызметкерлердің қауіпсіздігін тексерумен айналысады. Ол сұхбат алған адам коммунист деп күдіктенгендіктен, үмітсіздікке беріліп өзін-өзі өлтіргеннен кейін, Смайли «Цирк» қызметінен ашумен кетеді; адамның өлімі, шын мәнінде, кісі өлтіру болуы мүмкін деген ой Смайлиді өзінің шәкірті Питер Гиллам мен полиция детективі Оливер Менделдің көмегімен тәуелсіз тергеу жүргізуге итермелейді. Смайлидің тергеуі «өз-өзіне қол жұмсау» ішінде Ұлыбританияда жұмыс істейтін Шығыс Германия тыңшылар желісі жасаған және оның бұрынғы агенттерінің бірі басқарған кісі өлтіру екенін анықтайды. «Цирк» оған сыйлық ретінде жұмысын қайтаруды ұсынғанымен, Смайли бас тартады, оның орнына Англиядан оны жарыс жүргізушісі үшін тастап кеткен Эннмен қайта қосылуға кетеді. Смайли оқиғаның көп бөлігін соғысқа дейінгі талантты агенттердің жоғалуына және олардың орнына қазіргі қызмет басшысы Мастон сияқты дағдысыз бюрократтардың келуіне қайғырып өткізеді. Ол Батыс елдерінің (вероятно, Эксетер) университетінде неміс әдебиеті бойынша ғылыми зерттеулермен айналысып, тыныш өмір сүріп жатқанда, Ле Карренің келесі романы «Сапалы кісі өлтіруде» ойдан шығарылған жекеменшік мектептегі кісі өлтіруді тергеуге шақырылады. Смайли үшінші романы «Суық соғыстан келген тыңшыда» екінші рет кіші, бірақ маңызды кейіпкер ретінде пайда болады. Смайлидің «Цирк» қызметіне Мастонның құпия мұрагері Бақылаудың бас көмекшісі ретінде оралғаны белгілі болады. «Өлілерді шақыру» оқиғасынан кейін Смайли мен Гиллам тыңшылар желісінің жалғыз тірі қалған мүшесі Мундтты британдық қос агентке айналдырып, оны Шығыс Германияға жіберді. Мундттың жасырын қызметі ашылып қалмауынан қорқып, Смайли мен Бақылау агент Алек Лимасты дезертир ретінде көрсетуге және оны Германияға жіберуге манипуляция жасайды, ол Мундтты өлтіруге баруы керек деп есептейді. Жолда Смайли Лимас өзінің әйеліне, он тоғыз жасар коммунистік көзқарастағы Лиз Голдқа өз жағдайын жариялағанын біледі және оны оқиғаға қатыстыруды ұйымдастырады. Лиздің білмейтін рөлі миссияның сәтті аяқталуын қамтамасыз етеді, бірақ сонымен бірге оның өліміне де әкеледі, мұңға батқан Лимас Берлин қабырғасында өзін атып өлтіруге келіседі, ал Смайли оны құтқаруға тырысады. Смайли Ле Карренің төртінші романы «Көзілдірмек соғысында» кіші, бірақ маңызды рөл атқарады, «Цирктегі Солтүстік Еуропалық бюросын» басқарады. Ол кітап бойына «Департамент» әскери барлау агенттігімен байланыс ретінде эпизодты түрде пайда болады, ол «Цирктің» білместен қауіпті және қажетсіз операцияны жасырын түрде жүргізуге тырысады. Смайлидің осы жерде пайда болуы ерекше, өйткені «Соғыс» серияның оның және Бақылаудың жеке қарым-қатынасын егжей-тегжейлі көрсететін жалғыз кітабы болып табылады. Романның кульминациясы Смайлидің қаталдығына куә болады, өйткені «Цирк» оны «Департаменттің» операциясын тоқтатуға және олардың келтірген зиянды жою үшін «Департаменттің» қызметкерін тастап кетуге жібереді. Смайли Ле Карренің келесі екі туындысында да пайда болмайды, олардың тек біреуі тыңшылықпен айналысады.

Карла трилогиясына дейін

1964 жылы өткен "Көзілдірмек соғысы" мен 1973 жылы өткен "Тинкер Тайлер Солдиер Спай" арасында бірнеше жыл өтеді. Осы кезеңде Смайлидің "Цирк"тегі орны оның құрдасы Билл Хейдон, шәкірттері Тоби Эстерхаз және Рой Блэнд, сондай-ақ амбициялы жаңа келген Перси Аллелин тарапынан қауіпке ұшырайды. Аллелин Персидің шотланд тегіне қатысты Контрольдің сыныптық және ұлттық көзқарастарына наразы болып, жеке дау тудырады, бұл "Цирк" ішінде топтардың құрылуына әкеледі: бір жағынан Контроль, Смайли және Питер Гийлам, екінші жағынан Аллелин, Хейдон, Эстерхаз және Блэнд. 1972 жылдың соңында Чехословакияда агент Джим Придоусты ұстағаннан кейін Контроль "Цирк"тен кетіріледі, соның салдарынан Смайли де қызметтен босатылады. "Цирк"ті Аллелин басқарады, ал Хейдон барлық тыңшылық желілерді бақылайтын "Лондон стансасының" жетекшісі болады. Гийлам Смайлидің жалғыз көмекшісі/одақтасы ретінде "Цирк"те қалады, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда төмен дәрежеде.

Карла трилогиясы

1973 жылдың қыркүйек немесе қазан айында “Тинкер Тайлер Солдиер Шпион” оқиғалары орын алады. Смайли Хейдонды ұзақ мерзімді советтік агент, немесе “тысқы агент” (“mole”) ретінде, “Джеральд” кодынмен және Смайлидің басты қарсыласы Карлаға, Мәскеу орталығының басшысына тікелей хабарлайтынын ашуға сәтті қол жеткізеді. Бұл фактіні анықтағаннан кейін, Аллелин Хейдонды тануға келмегендігі және оның қарауындағы ұлттық қауіпсіздіктің бұзылуына жол бергені үшін “Цирк”тен қуылды. Смайли Уайтхолл тарапынан “Цирк”тің жаңа басшысы болып тағайындалады және оған Хейдонның сатқындығынан қалған мәселелерді шешу және ұйымның тиімділігін дәлелдейтін тыңшылық миссиясын жүзеге асыру міндеті жүктеледі. 1974 жылы жарық көрген “Құрметті оқушы” романында Смайли бұрынғы әріптесі Конни Сакс, коммунистік Қытай жөніндегі сарапшы, иезуит дін қызметкері Док ди Салис, Гилам және жаңадан оңалған Эстерхазеден тұратын жаңа команда құрған көрінеді. Карланың бұрын белгісіз болған қытайлық дереккөзге үлкен сомада ақша төлегенін білгеннен кейін, Смайли агент Джерри Вестербиге Гонконгқа репортер кейпінде барып, тыңшыны анықтауды тапсырады. Вестерби оны Тригаданың белгілі мүшесі Дрейк Коның ағасы Нельсон Ко екенін анықтайды. Алайда, ол Дрейктің сүйіктісі Лиззиге ғашық болып, нәтижесінде “Цирк”ке сатқындық жасауға тырысады. Смайлидің күзетшісі Фаун Вестербиді өлтіріп, кейіннен “Цирк”тен жоғалып кетеді, Смайли оны қызметтен босатқан болуы мүмкін деген болжам бар. Сонымен қатар, ЦРУ Нельсонды ұстап алып, “Цирк”тің оған қол жеткізуіне бөгет қояды. Бұл жағдай Смайлидің “Цирк” басшысы лауазымынан алынуына себеп болады, ал Гилам Смайлидің ЦРУ-ға өзін лауазымнан шеттетуге мүмкіндік бергенін ойлайды. 1977 жылдың соңында жарық көрген “Смайлидің адамы” романында зейнеткер Смайли эстондық қарт генералдың, ұлтшыл белсенді және бұрынғы “Цирк” агентынің өліміне қатысты тергеуді бастайды. Күрделі ізденіс Смайлиді Карланың жасырын қызының бар екенін анықтауға жеткізеді, оның өмір сүруін Карла қатты жасырып келген. Карла оны Франция және Швейцария арқылы ауыр түрдегі шизофрениямен ауыратын қызына ем алу үшін өткізіп жіберген. Смайли Карланың қызы туралы ақпаратын Карланы дезертирлікке шантаж ету үшін пайдаланады және 1977 жылдың желтоқсанында Смайли Карланы Берлин қабырғасында, Гилам мен Эстерхазе сияқты “Цирк” агенттерінің тобымен күтеді. Карла британдықтардың күзетіне алынады, ал Эстерхазе Смайлиді өмір бойындағы ең үлкен жетістігімен құттықтайды, бірақ Смайли оған қол жеткізген әдістері үшін өзін кінәлайтын сияқты көрінеді. 2023 жылдың қарашасында Ник Харкауэйдің “Салқыннан келген тыңшы” және “Тинкер, портретші, сарбаз, тыңшы” романдары арасында оқиғасы өтетін жаңа Джордж Смайли романын жазатыны хабарланды.

Смайли зейнеткерлікке шықты

Смайли 1980-ші жылдарғы үш ле Карре романында болмады. Ол 1990 жылы «Құпия саяхатшы» романында қайта пайда болды, зейнеткерлікке толыққанды бақытпен шығып, кітаптың баяндаушысы Нед оны осылай көріп ешқашан көрмегендей көңілді болды. Нед кітаптағы оқиғалардан аз бұрын ол уақытша «Циркке» оралып, британдық және ресейлік барлау қызметтері арасындағы ынтымақтастық мүмкіндіктерін зерттеу үшін құрылған «Балық аулау құқығы комитетіне» төрағалық еткенін айтады. Кітаптың соңында Смайли оны қайта зейнеткерлікке шығармауын сұрайды және Океанияға демалысқа кетеді. Смайли ле Карренің 2017 жылғы «Шпиондар мұрасы» романында, 2010 жылдан кейін оқиғалар өрбітеді. Романның соңында, «Суықтан келген тыңшыда» бейнеленген оқиғалардың салдарына тоқталатын Смайли, романның басты кейіпкері Питер Гилламмен кездеседі. Қазірде тоқсан жасар Смайли Германияның Фрайбург қаласында тұрады, кішкентай пәтерде тұрып, кітапханада зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Романда ол әйелі Энннің кейде келіп тұратыны және ескі әріптесі Джим Придомен байланыста екені көрсетілген. Гилламмен сөйлескенде, ол өзінің жұмысының нәтижесінде Еуропаға пайда келгенін айтады.

Фильм

Руперт Дэвис, Мейгре арқылы танымал, 1965 жылғы «Суық соғыстан келген тышқан» фильмінің бейімделуінде Смайлиді екінші дәрежелі, бірақ маңызды кейіпкер ретінде ойнады. Джеймс Мейсон 1966 жылғы «Өлім шақыруы» фильмінің бейімделуінде «Қауіпті іс» фильмінде Смайлиді (Чарльз Доббс атымен) ойнады. 1969 жылғы «Көзілдірік соғысы» фильмінің бейімделуінен Смайли кейіпкері алынып тасталды. Гари Олдман 2011 жылғы «Тинкер Тайлор Солдат Шпион» фильмінің бейімделуінде Смайли рөлін ойнады. Ол осы рөлі үшін «Оскар» сыйлығына «Ең үздік актер» номинациясы бойынша ұсынылды.

Теледидар

Алек Гиннес Смайлиді екі өте табысты BBC телесериалдарында сомдады: Tinker Tailor Soldier Spy (1979) және Smiley's People (1982). Ортадағы шағын роман, "Құрметті оқушы", Индокитайда түсірудің жоғары құнына байланысты бейімделмеді. "Тинкер Тайлер Солджер Спай" сериалының Қиыр Шығыс эпизодтары да осы себеппен Португалияға көшірілді. Денхолм Эллиотт 1991 жылы "Сапалы кісі өлтіру" туындысы бойынша түсірілген фильмде Смайли рөлін ойнады.

Радио

Джордж Коул BBC радио нұсқаларында "Call for the Dead" (1978) және "A Murder of Quality" (1981) фильмдерінде Смайли рөлін ойнады. Питер Вон "Құрметті оқушы" (1983) радио нұсқасында Смайлиді сомдады. Бернард Хептон, BBC телесериалында Тоби Эстерхаз рөлін ойнаған, "Tinker Tailor Soldier Spy" (1988) және "Smiley's People" (1990) BBC радио серияларында Смайли рөлін ойнады, ал Тоби Эстерхаз рөлін Чарльз Кей сомдады.

Комикстер

1988 жылғы "Shattered Visage" комиксі, "The Prisoner" шпиондық телесериалының жалғасы ретінде, Смайли бір кейіпкерге сұрақ алу әдістерін үйреткені айтылады. Смайли Алан Мурдың 2007 жылғы "The League of Extraordinary Gentlemen: Black Dossier" графикалық романында Гарри Лаймның ассистенты ретінде пайда болады.

Парадия

Популярлы телесериал "The Two Ronnies" комедиясында Ронни Баркер "Тинкер Тайлер Смайли Дойл" атты скетчте Алек Гиннестің сомдауына ұқсас Смайли рөлін ойнады. Бұл "Тинкер Тайлор Солдат Шпион" және "Профессионалдар" телесериалдарының пародиязы болды, онда Ронни Корбет Мартин Шоудың Дойл рөлінің қате жіберуге бейім нұсқасын сомдады. Баркердің Смайлисі Корбеттің Дойлының күшіне ақыл-ойын қосады және тіпті одан да жақсы нәтиже көрсетеді. Ол шай ішуге әуес адам ретінде бейнеленеді. Скетчке "Әкелер армиясы" фильмінен Фрэнк Уильямс қонақ шақырды. Смайлидің жауы Карланың аты хатшының компьютер экранында көрінеді. "The Fast Show" телесериалындағы бірнеше скетчтерде Джон Томсон Смайли сияқты тергеуші рөлінде ойнайды, ол тергелушіні қылмыстарын оңай ашуға итермелейді, көбінесе тек өзін таныстыру арқылы. Гарри Энфилд пен Пол Уайтхаус 2012 жылы екі Джордж Смайли бар екендігі туралы скетч жасады: бұл "Тинкер Тайлор Солдат Шпион" фильмінің әртүрлі нұсқаларындағы екі түрлі сомдауға сілтеме жасады.