Кіріспе
Филиппиннің Лейте аралындағы Таклобан қаласы (/tæ/k/'/lʊ/b/ə/n/ takLOHban;), ресми түрде Таклобан қаласы (;), Филиппиннің Шығыс Висая аймағындағы Лейте аралындағы жоғары урбанизацияланған қала. Қала Лейте провинциясынан тәуелсіз, бірақ оның провинциялық астанасы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша Таклобанның халқы 251 881 адамды құрайды, бұл оны Шығыс Висаядағы ең халқы көп қалаға айналдырады. Қала Маниладан 579 км қашықтықта, оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Таклобан қаласы 1944 жылдың 20 қазанынан 1945 жылдың 27 ақпанына дейін Филиппиннің астанасы болған. Азиялық басқару саясаты орталығы жүргізген және 2010 жылдың шілдесінде жарияланған зерттеуде Таклобан қаласы Филиппиннің ең бәсекеге қабілетті бесінші қаласы және дамып келе жатқан қалалар санатында екінші орында тұр. 2013 жылдың 8 қарашасында қала «Хайян» тайфунынан ауыр зардап шекті, ал бұрын 1897 және 1912 жылдары да осындай қиындықтарды бастан өткерген. 2015 жылдың 17 қаңтарында Папа Франциск Филиппинге жасаған сапары барысында Таклобанға барып, Сан-Хосе ауданында мисса өткізді, содан кейін әуежай алдында 30 000 адамға мисса жүргізді.
Tacloban (/t//æ//k/'/l//oʊ//b//ə//n/ takLOHban; ), officially the City of Tacloban (; ), is highly urbanized city on Leyte island in the Eastern Visayas region of the Philippines. The city is autonomous from the province of Leyte, although it serves as its provincial capital. According to the 2020 census, Tacloban has a population of 251,881, making it the most populous city in the Eastern Visayas. The city is located 360 mile (579 km) southeast from Manila. Tacloban City was briefly the capital of the Philippines under the Commonwealth Government, from October 20, 1944, to February 27, 1945. In an extensive survey conducted by the Asian Institute of Management Policy Center and released in July 2010, Tacloban City ranks as the fifth most competitive city in the Philippines, and second in the emerging cities category. On November 8, 2013, the city was largely destroyed by Typhoon Haiyan, having previously suffered similar destruction and loss of life in 1897 and 1912. On January 17, 2015, Pope Francis visited Tacloban during his Papal Visit to the Philippines and held a mass at Barangay San Jose, and later he led mass of 30,000 people in front of the airport.
Этимология
Бұл жердің аты "таклуб" сөзінен шыққан, ол қабылдағыштар мен шабақтарды ұстауға қолданылатын бамбук тоқымадан жасалған науа.
Тарих
Таклобан алғаш рет Канкабаток деп аталды, бұл атау алғашқы тұрғындары – Кабаток тайпасына сілтеме жасады. Олар қазіргі Санто-Ниньо шіркеуінің жанында қоныстанды. Кейіннен Гумода, Харагин және Хурау атты адамдар келді де, олар жақын жерлерде өздерінің елді мекендерін құрды. Хураудың иелігінде қазір қала әкімдігі орналасқан төбе болды. Біріккен елді мекендер Канкабаток деп аталды, бұл атаудың мағынасы – «Кабатоктардың мүлігі». Табиғи қорғаныс жоқ болғандықтан, қазбашылардың үнемі қауіп төндіруі елді мекеннің дамуы мен өркендеуіне кедергі келтірді. Сондықтан, бұл жер испандықтардың Лейтеге енген алғашқы ғасырларында көпке танылмады. 1768 жылы иезуиттер (Лейтедегі алғашқы жаңарушылар) кеткен соң, августиндіктер олардың орнын басты және 1770 жылы Палоның билігінде Таклобан ауылын және шағын шіркеуін (визита) құрды. Себудегі Исаның қасиетті аты провинциясынан келген августиндіктер Санто-Ниньоға құрмет көрсетуді енгізді, осылайша елді мекеннің аспанды қамқоршысы болды. Моро шабуылдары тоқтағаннан кейін, бұл жер сауда-саттық орталығына айналды және көп ұзамай дербес муниципалитетке айналып, содан кейін Лейте провинциясының астанасы болды. 1843 жылы августиндіктер шіркеуді францискандықтарға тапсырды. Атаудың өзгеруі мынадай оқиғаға байланысты болды: Канкабаток балықшылардың сүйікті орны болды. Олар шабақтарды ұстау үшін «таклуб» деп аталатын бамбуктан жасалған құралды қолданды. Балықшылар қайда бара жатқанын сұрағанда, олар «тараклубанға» деп жауап берді, яғни олар осы теңіз өнімдерін аулау үшін құралды қолданатын жерді білдірді. Көп ұзамай Тараклубан немесе Таклобан атауы кеңінен танылды. Таклобанның муниципалитет болған уақыты белгісіз, себебі осы фактіні растайтын құжаттар тайфун кезінде жойылған. Таклобанның 1770 жылдары ресми түрде муниципалитет болып жарияланғанына сенеді. 1768 жылы Лейте мен Самар екі провинцияға бөлінді, олардың әрқайсысы саяси-әскери провинция құрады. Стратегиялық орналасуының арқасында Таклобан екі провинция арасындағы маңызды сауда орталығына айналды. Лейте астанасы бір қаладан екіншісіне көшірілді, ал 1830 жылдың 26 ақпанында Таклобан соңғы астана болды. Таклобанды астана ету шешімі келесі себептерге негізделді: 1) портың қолайлы орналасуы және 2) жақсы қорғалған және жеткілікті жабдықтар. 1952 жылдың 20 маусымында Таклобан Республикалық заң №760 бойынша қалалық мәртебеге ие болды. 1942 жылдың 25 мамырында жапон әскері Таклобанға қонды, бұл Лейте аралын екі жылға басып алудың бастамасы болды. Олар қаланы нығайтып, әуежайын жақсартты. Сан-Педро шығанағы үлкен кемелерге қолайлы болғандықтан, Жапон императорлық теңіз күштері Таклобанды кіру және тоқтау порты ретінде пайдаланды. Бұл кезең Таклобан мен елдің тарихындағы ең қараңғы кезең болып саналды, себебі азаматтық тұрғындарға, соның ішінде қарттарға да қатысты жазалау оқиғалары жиі болды. Осыған жауап ретінде Лейтеде партизандық топтар жұмыс істеді, олардың ең танымал тобы Руперто Канглеон тобы болды. Жапондықтар қалада «жайлы станция» құрды, онда олар жергілікті қыздарды, жасөспірімдерді және жас ересектерді ұрлап, оларды «жайлы әйелдер» жүйесі бойынша сексуалдық құлдыққа мәжбүр етті. Лейте филиппиндік және американдық әскерлердің біріккен күштері азат еткен алғашқы аймақ болды. Генерал Дуглас Макартурдың шабуыл жасақтары 1944 жылдың 20 қазанында Таклобан және Пало жағажайларына (сәйкесінше Ақ жағажай және Қызыл жағажай) және көршілес Дулаг қаласына (Көк жағажай) қонды. Бұл қонулар филиппиндік және американдық күштердің жеңіске жетуінің және Макартурдың «Мен қайтып келемін» деген атақты уәдесінің орындалуының белгісі болды. Үш күннен кейін, 23 қазанда, Таклобандағы Капитолий ғимаратында өткен салтанатта Макартур президент Серхио Осменьямен бірге Таклобанды Комонвелл үкіметінің уақытша орны және Филиппиннің уақытша астанасы деп жариялады, ел толық азат етілгенге дейін. Лейте провинциялық үкіметі мен Таклобан муниципалды үкіметі қайта құрылды. Пауло Жаро Таклобанның азат етуші мэрі болды. Филиппин Республикасы құрылғаннан кейін осы астананың алғашқы мэрі Эпифанио Агирре болды. 1960 жылдың 8 қаңтарында Макартур Лейтеге «сезімтал» сапар жасады. Таклобанға келгенде жергілікті тұрғындар оны ыстық қарсы алды. Қала 2008 жылдың 4 қазанында президент Глория Макапагал Арройо жоғары урбанизацияланған қала деп жариялады және 2008 жылдың 18 желтоқсанында халық бекітті. Таклобан сол күні сағат 22:40-та ресми түрде Жоғары урбанизацияланған қала (HUC) деп жарияланды.
2013 жылғы Хайян тайфуны
2013 жылдың 8 қарашасында (PST уақыты бойынша) «Хайян» тайфунының күші Таклобан қаласына толыққанды соқты, қала бойынша кең ауқымда қиратушылықтарға әкелді. Көшелерде қаза болған адамдардың денелері шашылып жатты, ағаштар түбімен жұлынып, 4 метрлік (13 фут) дауыл толқыны әуежайды көп бөлігімен қиратты, бірақ ол жақын арада уақытша басқару және эвакуациялау орталығы ретінде жұмыс істеді. Қала үстінен тікұшақпен ұшып өткеннен кейін АҚШ теңіз жаяу әскерінің бригадир генералы Пол Кеннеди: «Менің ойымша, бірде-бір нысан жойылмаған немесе қатты зақымдалмаған жоқ – әрбір ғимарат, әрбір үй» деді. Көптеген қалалық шенеуніктер зардап шеккендіктен, кеңінен тонау мен зорлық-зомбылық орын алды және жергілікті билік дерлік құлап қалды. Президент Акино Таклобанда төтенше жағдай жариялады. Ресми соңғы қаза болғандардың саны 6201 адамды құрады.
2015 жылғы Папаның сапары
2015 жылдың 17 қаңтарында Рим католик шіркеуінің басшысы Папа Франциск «Хаян» («Йоланда») тайфунынан аман қалғандармен бірге қасиетті мисса тойлау үшін Таклобан қаласына келді. Папа Филиппин әуе жолдарының рейсімен Даниэль З. Ромуалдес әуежайына қонды.
География
Таклобан Лейте аралының солтүстік-шығыс ұшында орналасқан, оның ең шығыс бөлігі Канкабато шығанағына қарап жатыр. Шығанақ Сан-Хуанико бұғазының шығыс жағалауында орналасқан. Таклобан қаласының аумағы бұғаздың бойын бойлап созылады, сонымен қатар қаланың солтүстігіндегі Бабатангон муниципалитеті де осы бұғаздың бойында жатыр. Бұғаз Лейте және Самар аралдарын екіге бөледі.
Барангай
Таклобан саяси тұрғыдан 138 барангайға бөлінеді. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар бар. + Номер Аты: 1Либертад 2Джонс 3 Жоғарғы Нулятула 4Либертад 5Т. Клаудио 5 АТ. Клаудио 6 АСто. Ниньо 7 8Т. Клаудио 8 A12GE Паланог 13 Салазар/Ж. Ромуальдез 14 15 16 17 18 19 20 21 P. Бургос 22 23 23 A 24 25 26 P. Гомес 27 28 29 P. Гомес 30 31 32 33 34 Real 35 35 A 36 Сабанг 36 ASabang 37 Sea Wall 37 AG. E. Паланог Гавад Калинга ауылы 38 Calvary Hill 39 Calvary Hill 40 Calvary Hill 41 Calvary Hill 42 A Quarry 42 B Quarry 43 A Quarry 43 B Quarry 44 A Quarry 44 B Quarry 45 46 Имельда/Хуан Луна 47 48 A 48 B 49 Youngfield 50 Youngfield 50 A Youngfield 50 B Youngfield 51 51 A 52 Lucban Magallanes 53 Magallanes 54 Magallanes 54 A Magallanes 55 El Reposo 56 El Reposo 56 A El Reposo 57 Whitelane Sampaguita 58 59 Sagkahan Picas 59 A Sampaguita 59 B Sampaguita 59 E Sagkahan Picas 60 Sagkahan Aslum 60 A Sagkahan 61 Sagkahan 62 Sagkahan Saging 62 A Sagkahan Ilong 62 B Sagkahan Picas 63 Sagkahan Mangga 64 Sagkahan Bliss 65 66 Anibong 66 A Anibong 67 Anibong 68 Anibong 69 Anibong, Happy Land 70 Anibong, Rawis 71 Naga naga 72 PHHC Seaside 73 PHHC Mountainside 74 Lower Nula Tula 75 Fatima Village 76 Fatima Village 77 Fatima Village 78 Marasbaras 79 Marasbaras 80 Marasbaras 81 Marasbaras 82 Marasbaras 83 Paraiso 83 A Burayan 83 B San Jose, Cogon 83 C San Jose 84 San Jose 85 San Jose 86 San Jose 87 San Jose 88 San Jose 89 San Jose, Baybay 90 San Jose 91 Abucay 92 Apitong 93 Bagacay 94 Tigbao 94 A Basper 95 Caibaan 95 A Caibaan 96 Calanipawan 97 Cabalawan 98 Camansihay 99 Diit 100 San Roque 101 New Kawayan 102 Kawayan 103 Palanog 103 A San Paglaum 104 Salvacion 105 Suhi 106 Santo Niño 107 Santa Elena 108 Tagapuro 109 V&G бөлімшесі 109 A V&G бөлімшесі 110 Utap
Климат
Таклобанда тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кёппен: Af) бар, бірақ аймақтағы көптеген дауылдардың болуына байланысты, климат экваторлық емес. Тропикалық жаңбырлы ормандар климаты – құрғақ маусымы жоқ тропикалық климат, барлық айларда орташа жауын-шашын мөлшері белгілі бір деңгейден төмен түспейді. Мұндай климатта жаз бен қыс айқын байқалмайды; жыл бойы ылғалды болып, жауын-шашын мол және жиі жауады. Экваторлық климаттағы бір күн келесі күнге өте ұқсас болуы мүмкін, ал күндізгі және түнгі температура арасындағы айырмашылық «жаз» мен «қыс» арасындағы орташа температура айырмашылығынан артық болуы мүмкін. Таклобандағы жылдық орташа ең жоғары (күндізгі) температура 31,1 °C (88 °F) құрайды. Ең жылы ай – мамыр, күндізгі орташа температурасы 32,3 °C (90 °F).
Демография
2020 жылғы санақ бойынша Таклобанның халқы 251 881 адамды құрайды. Таклобан негізінен уарай тілінде сөйлейтін қала. Бұл тіл ресми түрде Линейте-Самарнон ("Leyte Samarnon") деп аталады және қала халқының 90% астамы осы тілде сөйлейді. Уарай-уарай қаланың туған тілі болумен қатар, түрлі этникалық топтарға жататын филиппиндіктер арасында қалада қолданылатын лингва франка болып табылады. Таклобан мәдени және тілдік тұрғыдан әртүрлі. Испания үстемдігі аяқталуға бір онжылдық қалғанда, қала көбінесе әдеттегі отаршылдық қауымдастық болды: тұрғындарының көп бөлігі таза ибериялық отбасылар немесе испан-филиппиндықтардың жаңа буынынан шыққан. Бүгінгі күнгі халық испан және қытай метистерінен, шетелдік экспатрианттардан және туған жері Лейте аралдықтардан тұрады. Қалаға көшіп келген басқа филиппин этностарының ішінде себуано/кана/висаян тілінде сөйлейтін халық жалпы халықтың 6,08% құрайды, тагалогтар – 0,80%, илоканолар – 0,10%, капампангандар – 0,07%, ал қалған 2,95% басқа этностық топтардан, оның ішінде хилигайнондар, магуинданаондар, маранаолар және таусугтардан тұрады. Таклобан қаласының тұрғындарының 88,52% римдік католиктерді құрайды; 6,12% мұсылмандар (көпшілігі Минданаодан келген маранао мигранттары); 0,83% – Iglesia ni Cristo дінін ұстанатын жергілікті христиандар; 0,94% – евангелистер (қайта туылған христиандар); баптистер – 0,80%; жетінші күндік адвентистер – 0,49%. Қалғандары 3,10% құрайды.
Экономика
Таклобан – бүкіл Шығыс Висаялардың экономикалық орталығы, экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығы, сауда және туризмге бағытталған. Қала маңында 237 гектар аумақты алып жатқан Шығыс Висаялар агроөнеркәсіптік өсу орталығы (EVRGC) орналасқан, ол 1998 жылғы 23 сәуірдегі № 1210 Президент жарлығымен Филиппин экономикалық аймақтар басқармасымен бекітіліп, аккредиттелген. EVRGC – эко-өнеркәсіптік орталық ретінде қызмет етеді, оның дамытушысы және операторы – Таклобан қалалық әкімдігі. ABS CBN TV 2 Tacloban, GMA TV 10 Tacloban және PRTV 12 Tacloban сияқты бірнеше аймақтық телеарналар да осы қалада орналасқан. Даниэль З. Ромуалдес әуежайы қаланы маңызды аймақтық көлік хабына айналдырады. Таклобан – Филиппиндегі ең қарқынды дамитын қалалардың бірі және елдегі ең төмен кедейлік деңгейіне ие (шамамен 9%, ал ұлттық кедейлік деңгейі 30%). 2013 жылғы 8 қарашадағы ауқымды апаттан кейін, жергілікті билік Таклобанды жаңадан құрылған қала деп жариялады, яғни барлығын бастапқы нүктеден қайта құру қажет болды. Қазіргі уақытта қалада экономикалық қалпына келтіру жедел қарқынмен жүріп жатыр.
Үкімет
Қалалық үкіметтің атқарушы билігі қала әкіміне жүктеледі. Санггуньянг Панлунгсод немесе қалалық кеңес қалалық қаулыларды қабылдауға заңнамалық билікке ие. Ол – он сайланған кеңесші, сондай-ақ белгілі бір сандағы лауазымдық және салалық өкілдерден тұратын бірпалаталы орган. Оған вице-мэр, қала әкімі және әр үш жыл сайын сайланатын қалалық кеңес мүшелері төрағалық етеді. Қазіргі қала әкімі – Альфред Ромуалдес. Қалалық үкімет 2008 жылы жоғары дамыған қала мәртебесін алғаннан кейін провинциялық үкіметтің бақылауынан шықты. Қала енді ұлттық үкіметтің тікелей бақылауында. Таклобан қаласы Лейте провинциясының 1-ші сайлау округінің құрамына кіреді, оған тағы жеті муниципалитет кіреді: Алангаланг, Бабатангон, Пало, Сан-Мигель, Санта-Фе, Танауан және Толоса. Аталған округті қазіргі уақытта конгрессмен Мартин Ромуалдес өкілдік етеді.
Мәдениет
Бір аптаға созылған мерекелер 30 маусымдағы Токлобанның ұлы фестивалімен жетеді. Бұл рәсімдер өткен Hermano Mayor-дың келесі Hermano Mayor-ға «Teniente» міндетін тапсыруымен бірге жүреді. Бұған барлық Hermanos Pasados есімдері мен Standartes жазылған медальонды табыстау рәсімі де қоса тіркеседі. Оқ-дәрілер мен салтанатты шерулер осы оқиғаны тойлауға арналады. Қаланың әр үйі қонақтарға дастархан жайып, есіктерін ашады. Субиран регатасы – «субиран» деп аталатын жергілікті бір орындық қайықтардың жарысы. Бұл жарыс Лэйте шығанағының көрнекті және тарихи жерлерінде өтеді. Қайықты басқару үшін ешқандай ескек қолданылмайды, тек дағды мен техника қолданылады. Субиран регатасы қазір 32-ші жылына қадам басып, жалғасуда. Бұл жарыс Таклобан қаласының апталық фестивалі аясында жыл сайын өткізіледі. Жарыстың мақсаты – желмен ғана жүзу өнерін сақтап қалу және жергілікті қайықшылардың осы өнердегі шеберлігін көрсету. Балюан 1975 жылы бастау алған бұл шараны Туризм департаменті мен қалалық әкімдік ұйымдастырады. Бұл шара Басейдің Баррио Бускадасы мен қазіргі Таклобан қаласының Ситио Канкабаток арасындағы бейнелер алмасуының қайта жандандырылуы болып табылады. Жергілікті әңгімелерге сәйкес, бұрын Ситио Канкабаток Самардағы Басей қаласының қарауындағы шағын барио болған. Санто-Нино мерекесінде Ситио Канкабаток тұрғындары Басейдегі Баррио Бускада шіркеуінен әулиенің үлкен бейнесін қарызға алған. Санто-Нино – Канкабаток пен Баррио Бускаданың құрметті қасиеттісі. Бейне мереке аяқталған соң дереу қайтарылып беріледі. Канкабаток жеке бариоға айналғаннан кейін, жергілікті католик шіркеуі Санто-Ниноның үлкен бейнесі гүлденген ауылда қалсын деп шешті. Алайда, оның антропологиялық және тарихи негізі күмәнді болғандықтан, бұл оқиғаны этиологиялық тұрғысынан қарастыру дұрыс. Ол Оңтүстік Самар және Лэйтенің шығыс жағалауындағы халықтың мәдени, этнографиялық және тарихи байланысына куәлік етеді. Сонымен қатар, Бускадада жоғалған және Канкабатокта пайда болған бейне туралы әңгімелер осы қарым-қатынасты құрметтеу шешіміне көмектесті. Басей флотилиясы шіркеу және үкімет басшыларын алып, Сан-Педро шығанағы бойымен өзен арқылы шеру өткізеді. Будён (қабықша) дауысы Канкабаток шығанағынан флотилияның көрінуін хабарлайды. Сангяу фестивалі Сангяу – бұл көне варай сөзі, ол «жаңалықты жариялау» дегенді білдіреді. Сангяу фестивалін 1980 жылдары Имельда Маркос құрды. Фестивальді 2008 жылы оның жүрегі жақын туысы, қазіргі қала мэрі Альфред Ромуалдес қайта жаңғыртты. Сангяу фестивалі елдің әртүрлі фестивальдерінен келген орындаушылардың топтарын бұл аймақта бәсекелесуге шақырады. Сангяу фестивалі алдағы жылдары үлкен фестивальге айналу үшін ақшалай сыйлықтар мен кубоктар салынған.
Көлік
Таклобан қаласына әуе көлігі, мультикаб, такси, джипней, автобус, үш дөңгелек велосипедтер мен педикабтар арқылы қызмет көрсетіледі. Қалада Даниэль З. Ромуалдес әуежайы орналасқан. Абукай ауданындағы Таклобан қаласының жаңа көлік терминалы немесе жаңа автобус терминалы аймақтың түрлі аймақтарына және одан қатынас құралының орталығы болып табылады. Сан-Хуанико көпірі қаланы Самар облысының Санта-Рита қаласымен байланыстырады.