Кіріспе
Британдық қайырымды, өнеркәсіпші және социолог-жазушы Бенджамин Сибохм Роунтри (Benjamin Seebohm Rowntree, CH; 7 шілде 1871 – 7 қазан 1954) – ағылшын әлеуметтанушы зерттеушісі, әлеуметтік реформатор және өнеркәсіпші. Ол ең алдымен 1899, 1935 және 1951 жылдары Йорк қаласында кедейлік туралы жүргізген үш зерттемесімен танымал. Бірінші Йорк зерттемесі Йорктегі кедейлердің тұрмыс жағдайларын жан-жақты қарастырды, оның аясында зерттеушілер жұмысшы табының әрбір үйіне барып, сауалнама жүргізді. Оның әдістемесі британдық эмпирикалық социологиядағы көптеген келесі зерттеулерге үлгі болды. Зерттемелерінде кедейлік ұғымын қатаң анықтау арқылы, ол Йорктегі кедейліктің себептерінің моральдық емес, құрылымдық екенін, мысалы, жалақының төмен болуын көрсетті, бұл кедейлер өздерінің жағдайына өздері кінәлі деген дәстүрлі пікірге қарсы келді.
Benjamin Seebohm Rowntree, CH (7 July 1871 – 7 October 1954) was an English sociological researcher, social reformer and industrialist. He is known in particular for his three studies of poverty in York, conducted in 1899, 1935, and 1951. The first York study involved a comprehensive survey into the living conditions of the poor in York during which investigators visited every working class household, and his methodology inspired many subsequent researches in British empirical sociology. By strictly defining the concept of poverty in his studies, he was able to reveal that the poverty in York was more of structural rather than moral reasons, such as of low wages, which went against the traditionally held view that the poor were responsible for their own plight.
Өмір
Сибом Роунтри Йорк қаласында квакер Джозеф Роунтридің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол бастапқыда жеке білім алып, кейін 10 жасынан бастап Бутэм мектебінде оқыды. Роунтри 1889 жылы отбасылық фирмаға келмес бұрын, Манчестердегі Оуэн колледжінде бес семестр химияны оқыды, содан кейін фирманың алғашқы химия бөлімінің негізін қалады. Фирма шектеулі жауапкершілігі бар компанияға айналғанда 1897 жылы ол алғашқы еңбек директоры болды және 1923 жылдан 1941 жылға дейін төрағалық етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Дэвид Ллойд Джорджтың жетекшілігімен Әскери жарақтар министрлігінде әлеуметтік қамқорлық департаментінің директоры болды.
Бірінші Йорк зерттеуі (1899)
Роунтри өзінің әкесі Джозеф Роунтридің және Лондондағы Чарльз Буттың еңбегінен шабыт алып, Йорктегі кедейлікті зерттеді. Ол Йорктегі кедейлердің өмір сүру жағдайларын жан-жақты зерттеуді жүргізді, оның барысында зерттеушілер жұмысшы табының әрбір үйіне барды. Бұл 11 560 отбасының немесе 46 754 адамның егжей-тегжейлі зерттеуіне тең келді. Бұл зерттеудің нәтижелері 1901 жылы оның «Жақсылық, қала өмірін зерттеу» атты кітабында жарияланды. Роунтри жұмысында Йорктегі жұмысшы табының отбасыларын зерттеп, апталық «отбасылардың денсаулығы үшін қажетті нәрселерді қамтамасыз етуге қажетті» ақшаның ең аз сомасын есептеп, кедейлік шегін белгіледі (Коутс пен Сильбернде келтірілген, 1970). Бұл өмір сүру деңгейіне қажетті ақшаға отын мен жарық, үй жалдау ақысы, азық-түлік, киім-кешек, тұрмыстық және жеке заттар кірді, бұл отбасы мөлшеріне қарай түзетілді. Ол бұл деңгейді бұрын кедейлікті зерттеуде қолданылмаған әлеуметтік-ғылыми әдістерді қолдана отырып анықтады. Мысалы, ол сол кездегі жетекші диетологтармен кеңесіп, адамдар ауырмас бұрын немесе салмақ жоғалтпас бұрын қажетті ең аз калория мөлшерін және тамақтану теңгерімін анықтады. Содан кейін ол Йорктегі азық-түлік бағаларын зерттеп, осы минималды диета үшін қажетті азық-түлікті сатып алу үшін аймақтағы ең арзан бағаларды тапты және осы ақпаратты өзінің кедейлік шегін белгілеу үшін пайдаланды. Бұл өлшем бойынша Йорк қаласының 27,84 пайызы кедейлік шегінен төмен өмір сүрді. Бұл нәтиже Чарльз Буттың Лондондағы кедейлік туралы зерттеуімен сәйкес келді, сонымен қатар сол кездегі кең таралған пікірге қарсы шықты, яғни, қасіретке ұшыраған кедейлік Лондонның ерекше мәселесі болды және Ұлыбританияның қалған бөлігінде кеңінен таралмаған. Роунтридің (1901) статистикасын кейіннен Газели мен Ньюэлл (2000) сияқты басқа социологтар сынға алды, олар «балалардың қажеттіліктерін ересектерге қарағанда асыра бағалаған және масштабтық экономиканы ескермегендігін» айтты, бұл бастапқы кедейліктің шамадан тыс өлшенуіне әкелді. Ол кедейлік шегінен төмен тұрғандарды кедейліктің себептеріне қарай екі топқа бөлді. Бірінші деңгейлі кедейліктегілер негізгі қажеттіліктерін өтеуге жеткілікті табысқа ие болмады. Екінші деңгейлі кедейлікке жататын адамдар негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті табысқа ие болды, бірақ осы ақшаның бір бөлігі басқа мақсаттарға (мысалы, ішімдікке, құмар ойындарға және тікелей ставкаларға) жұмсалды, сондықтан олар өмірдің қажеттіліктерін алуға шамалары келмеді. «Адам табиғатының рухани, моральдық және әлеуметтік жақтарының дамуы үшін қажетті шығындар ескерілмейді» (136) деген бірінші деңгейлі кедейлік шегін белгілеу жұмысшы табының тіршілікке қажеттілігін мойындамағанын білдірмейді. Ол кедейліктің қандай екенін өлшегісі келді, оны жай ғана «сақтану» арқылы азайтуға болмайды, сонымен қатар кедейлікке қатысты заманауи әлеуметтік аңызды, яғни кедейліктің адамның өзінің кінәсінен туындайтынын жоққа шығаруға тырысты. Кейбір адамдар өмір бойы кедейлік шегінен шығып, кедейлікке түсіп отырды. Бұл кедейлік циклы туралы идея кедейліктің маңызды ұзақ мерзімдік аспектілерін қамтиды, олар кейін көптеген зерттеулерде сілтеме жасалды. Алайда, ол кедейлік шегінің анықтамасын өзгерткендіктен, абсолютті кедейліктің өлшемі де өзгерді, сондықтан бұл оның бұрынғы зерттеуімен тікелей салыстыруға келмейді. Бұл зерттеуде ол тіршілік үшін міндетті емес кейбір заттарға да жәрдемақы берді, оларға газеттер, кітаптар, радио, сыра, темекі, демалыс және сыйлықтар кірді. Оның нәтижелері кедейліктің себептері бірнеше онжылдық ішінде айтарлықтай өзгергенін көрсетті. 1890 жылдары бірінші деңгейлі кедейліктің басты себебі - төмен жалақы, 52%, ал 1930 жылдары жұмыссыздық 44,53% құрады, ал төмен жалақы тек 10% ғана болды. Осы қосымша заттарды ескергеніне қарамастан, ол өзінің үлгідегі халықтың кедейлік деңгейі 1936 жылы 18 пайызға, ал 1950 жылы 1,5 пайызға дейін төмендегенін анықтады.
Үшінші Йорк зерттеуі (1951)
Роунтри 1951 жылы өзінің ғылыми көмекшісі Г. Р. Лаверспен бірлесіп жазған "Кедейлік және әл-ауқат мемлекеті" атты Йорк қаласының кедейлігі туралы үшінші зерттеуін жариялады. Бұл зерттеуде, Йорктегі оның басқа зерттеулерінен өзгеше, толыққанды сараптаманың орнына үлгі алу әдісі қолданылды, себебі ол бұл әдісті алдымен екінші Йорк зерттеуінде сынап көрген, бірақ бұрынғы зерттеуінде пайдаланбаған. 1936 жылдың маусым айында ол Либералдық партия кеңесіне сайланды.
Еңбек партиясы
Кедейлік және прогресс соғыстан кейінгі Лейборист үкіметінің саясатына әсер етті, ал "Кедейлік және әлеуметтік қамтамасыздану" атты еңбек 1951 жылғы Лейборист партиясының сайлау манифестінде, "Кедейлікті жою" тақырыбымен пайдаланылды, бірақ бұл оның білмеуімен жасалды.
Өнеркәсіпші және меценатты
Сибом мен Раунтри фирмасы еңбек қатынастары, әл-ауқат және басқару саласында жаңа көшбасшылық жасады. Линдалл Урвик өзінің "Менеджменттің алтын кітабында" оны "британдық менеджмент қозғалысының ең көрнекті пионері" деп сипаттайды. Раунтридің квакерлерде тәрбиеленуі оның бизнес-практикасына әсер етті; ол жалақысы төмен компаниялардың болуы "ел экономикасы мен адамзатқа" зиян екеніне сенді. "Капиталист емес, қайырымдылықпен айналысушы" болған ол жұмысшылардың еңбек жағдайын жақсарту үшін бірқатар реформалар енгізді: 1896 жылы сегіз сағаттық жұмыс күнін орнату, 1906 жылы зейнетақы жүйесін енгізу, 1919 жылы бес күндік жұмыс аптасы мен жұмыс кеңестерін құру, 1922 жылы психология бөлімін ашу және 1923 жылы үлестік пайда бөлу жоспарын қабылдау.
Роунтридің какао фабрикасы
Rowntree Cocoa Works үлкен ғылыми зерттеулер орталығы болды және халықаралық деңгейде осылай танымал болды. Роунтри білікті мамандарды даярлауға үлкен мән берді және Какао фабрикасында көптеген мамандарды жұмысқа алды. Олардың арасында Оливер Шелдон, Линдалл Урвик және доктор Кларенс Норткотт болды. Фабрика Тейлор қоғамының корпоративтік мүшесі болып, оның президенті Генри С. Деннисонның жоғары бағасына ие болды. 1922 жылы Сейбом өндірістік психология бөлімінің құрылуын бақылады, ол британдық өнеркәсіпте психологиялық іріктеу сынақтарын қолдануды алғаш рет енгізді. Психолог Виктор Муррис қатысуымен жаңа сынақ әзірленді – формалық тақта іріктеу сынағы, ол болашақ қызметкерлердің шоколадты қорапқа қаншалықты тиімді орналастыра алатынын анықтауға арналған. Ол сондай-ақ 1921 жылы құрылған Ұлттық өнеркәсіптік психология институтының атқару комитетінде қызмет етті, 1940 жылдан 1947 жылға дейін төраға болды және 1949 жылы отставкаға шықты.