Кіріспе

Еркін ерікке қатысты философиялық парадокс Буриданның есегі – ерік-жігердің түсінігінде философиядағы парадокс. Ол, бірдей аштық пен шөл сезініп жүрген есекке шөп пен судің дәл ортасында орналасқан жағдайды сипаттайды. Парадокс есек әрқашан жақынырақ болған нәрсеге баратынын болжайды, сондықтан ол шөп пен судың арасында ешқандай рационалды шешім қабылдай алмай, аштықтан да, шөлден де өледі. Парадокстың тағы бір кең таралған түрінде шөп пен судың орнына екі бірдей шөп тобы қолданылады; есек екеуінің бірін таңдай алмай, аштықтан өледі. Парадокс 14 ғасыр француз философы Жан Буриданның есімімен аталады, ол оның моральдық детерминизм философиясын сатиралайды. Бұл иллюстрация Буриданның атына берілгенімен, философтар бұл тұжырымды одан бұрын да талқылаған, атап айтқанда Аристотель, тең дәрежеде ашыққан және шөлдеген адамның мысалын келтірген, ал Аль-Газали, тең дәрежеде сапалы құрмаларды таңдауға тап болған адамды пайдаланған. Аристотель, Жер шар тәрізді болғандықтан және оған әсер ететін күштер барлық бағытта тең болуы керек деген софистердің пікірін сынап, бұл андалусиялық философ Аверростың (1126–1198) Газалиге жазған түсіндірмесіндегі қарама-қарсы көзқарасымен салыстырылады дейді. Кейінгі жазушылар осы көзқарасты тамақ пен судың алдында тұрған есек туралы сатиралық тұрғыда бейнеледі, ол шешім қабылдау кезінде аштықтан да, шөлден де өлуге мәжбүр болады. Көптеген философтар кейіннен «артықшылықсыз таңдау» мәселесін қарастырды. Барух Спиноза өзінің «Этика» (шамамен 1661) еңбегінде оның детерминистік философиясы мұндай шешімсіздік жағдайының болуын білдіреді, бірақ оны басқа иррационалды мінез-құлықтармен бірге қарастыруға болады деп санайды. Әлеуметтік психолог Курт Левиннің өрістік теориясы осы парадоксқа тәжірибелік тұрғыдан қарады. Ол зертханадағы егеуқырлардың екі бірдей тартымды (жақындасу-жақындасу) мақсат арасында таңдау жасағанда қиындыққа тап болатынын көрсетті. Жақындасу-жақындасу шешімдеріне типикалық реакция – бастапқы екіұштылық, бірақ организм бір таңдауға жақындағанда және екіншісінен алшақтағанда шешім нақтырақ болады.

Буридан принципі

Буриданның есегінің жағдайына математикалық негіздеме 1984 жылы американдық компьютер ғалымы Лесли Лампорттың мақаласында берілген. Лампорт Буриданның есегі мәселесінің қарапайым математикалық моделіндегі үздіксіздік туралы белгілі бір болжамдарды ескере отырып, есектің қандай стратегия қолданғанына қарамастан, аштықтан өлуіне себеп болатын бастапқы жағдайдың әрқашан болатынын дәлелдейді. Ол бұл парадоксты теміржол өткелінде тоқтаған жүргізушінің мысалымен түсіндіреді, ол пойыз келгенге дейін жолды кесіп өтуге уақыты барма жоқ па, соны шешуге тырысады. Ол жүргізуші қаншалықты "қауіпсіз" саясатты қабылдаса да, шешімсіздік әрекеттің кешігуіне әкеп соғатынын және жүргізушілердің шағын пайызының пойызға шағылысатынын дәлелдейді. Лампорт бұл нәтижені "Буридан принципі" деп атайды: Атап айтқанда, цифрлық логикалық қақпаға кіретін кернеу мәні 0 немесе 1-ге түрлендірілуі керек, бұл әдетте үлгі алынып, содан кейін өңделеді. Егер кіріс өзгеріп тұрса және үлгі алған кезде аралық мәнде болса, кіріс сатысы салыстырғыш ретінде жұмыс істейді. Кернеу мәні есектің орналасқан жерімен салыстырылуы мүмкін, ал 0 және 1 мәндері шөп балдаларын білдіреді. Аштықтан өлген есек жағдайындағыдай, түрлендіргіш дұрыс шешім қабылдай алмайтын кіріс бар, ал шығыс белгілі бір уақытқа дейін екі тұрақты күйдің арасындағы метастабильді күйде теңгерілген болып қалады, содан кейін тізбектегі кездейсоқ шу оны тұрақты күйлердің біріне келтіреді. Асинхронды тізбектерде шешім қабылдау үшін төрешілер қолданылады. Олар кез келген уақытта бір нәтиже таңдалатынын кепілдейді, бірақ таңдау үшін белгісіз (бірақ әдетте өте қысқа) уақыт қажет болуы мүмкін. Метастабильділік мәселесі цифрлық тізбектерді жобалауда маңызды мәселе болып табылады және метастабильді күйлер асинхронды кірістер (сағат сигналымен синхрондалмаған цифрлық сигналдар) болатын кез келген жерде пайда болуы мүмкін. Мәселені басқаруға болатын себеп – метастабильді күйдің белгілі бір уақыт аралығынан ұзаққа созылу ықтималдығы t-нің экспоненциалды түрде төмендеуі. Электрондық құрылғыларда мұндай "шешілмеген" күйдің наносекундтардан асып кету ықтималдығы әрқашан болғанымен, оны ескерілмейтіндей төмендетуге болады.

Танымал мәдениетте

"Бюриданның есегі" – FX телехикаясы Fargo бірінші маусымның алтыншы эпизодының атауы. Бюриданның есегі 1932 жылы түсірілген француз комедиялық фильмі, парадокс атымен аталған. 1848 жылы АҚШ президенттігіне үміткер болған Льюис Касты Абрахам Линкольн Бюриданның есегімен салыстырды: "Мырза спикер, екі сабан үйімінің арасында күмәнданып тұрып, аштықтан өлген жануар туралы бәріміз естідік. Генерал Кассқа мұндай жағдай ешқашан орын бермес еді; егер сабандар мың миль қашықтықта болса да, ол олардың арасында тік тұрып, екеуін де бірден жеп қояр еді, тіпті сол бойдағы жасыл шөп те зардап шегуі мүмкін." (Бұл Кастың Азамат соғысына дейінгі "халық егемендігі" идеясын қолдауына сілтеме.) XIX ғасырдың поляк ақыны Александр Фредро екі шүмекке құйылған астықты таңдай алмай, аштықтан өлген есек туралы әңгіме айтады. Doctor Who романында "Сегіз дәрігер" атты туындысында Бесінші және Сегізінші дәрігерлер Растон жауынгер роботымен бетпе-бет келеді. Дәрігерлер роботқа жақындағанда одан бірдей қашықтықта тұрады; қайсысына бірінші шабуыл жасау керектігін шеше алмай (себебі робот екі дәрігерде де бірдей ми толқындарын сезеді), робот өшеді. Devo тобының Freedom of Choice альбомындағы атау трекі осыған ұқсас жағдайды сипаттайды: "Ежелгі Римде екі сүйек тапқан иттің туралы өлең болған" ол екеуінің қайсысын таңдау керектігін білмей, "өлгенше айналып жүрді". The Big Bang Theory сериалының 10-шы маусымында Шелдон мен Эми Бюриданның есегінің (асылында есек деп өзгертілген) тарихын және оның өздерінің өміріне қалай қатысты екенін талқылайды. Эми Шелдонның теория мен оның тарихы туралы әңгімелесуіне ынталандырып, одан да қолайлы нұсқаны жасау арқылы (Шелдонның әртүрлі пәтерлерде тұруын қалауының) парадоксты шешеді. Unbreakable Kimmy Schmidt (Kimmy's Roommate Lemonades) сериалының 3-ші маусымының 2-ші эпизодында Кимми Перриден, мүмкін болашақ сүйіктісінен және сонымен қатар Роберт Мозес колледжінің болашақ студенттері үшін экскурсия өткізетін гидтен, Бюриданның есегі туралы біледі. The Witcher 3: Wild Hunt ойынында хабар тақтасында екі түрлі тағам үйіндісін таңдай алмай, аштықтан өлген есегінің етін сататын шаруаның хабарламасын табуға болады. "Route 66" шоуының "Peace, Pity, Pardon" эпизодында Линкольн Кейс досы Тодд Стайлзға әскерден босату қағаздарын алуды немесе демалыстан кейін қайтадан әскери қызметке түсуді қалағанын айтты. Стайлз содан кейін Бюриданның есегі туралы әңгіме айтты, бірақ теорияны грек философына қате жатқызды. Кейс Бюриданның есегі туралы естігеннен кейін, ол "ерсіздік қызығушылықтан гөрі көп мысықты өлтірді" деді.