Кіріспе

Джордж Аллен Расселл (23 маусым 1923 – 27 шілде 2009) – американдық джаз пианині, композиторы, аранжировщигі және музыка теориясының маманы. Ол джазға негізделген гармония теориясымен, еуропалық музыкаға емес, жалпы музыка теориясына үлес қосқан алғашқы джаз музыканттарының бірі саналады. Бұл теориясын "Тондық ұйымның лидиандық хроматикалық тұжырымдамасы" (1953) атты кітабында жариялаған.

Ерте өмір

Рассел 1923 жылғы 23 маусымда Огайо штатының Цинциннати қаласында дүниеге келді. Оны B & O темір жолында медбике және аспаз болған Бесси мен Джозеф Расселдер асырап алды. Ол жеті жасында Фац Уоллермен бірге "Moon Over Miami" әнін орындап, сахнада алғаш рет өнер көрсетті. Огайо өзенінің кемелерінде ойнаған қара шіркеу музыкасы мен үлкен топтардың, сондай-ақ Оберлин колледжінде музыка пәнін оқытқан әкесінің ықпалымен ол скауттар мен бугль корпусында барабан ойнауды бастады. Вилберфорс университетіне стипендия алып, онда Бен Вебстер, Коулман Хокинс, Чарльз Фриман Ли, Франк Фостер және Бенни Картер сияқты джаз музыканттарын тәрбиелеген "Коллегиялықтар" тобына қосылды. Рассел сол топта тағы бір белгілі джаз композиторы Эрни Уилкинспен бірге болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскерге шақырылғанда, ол туберкулезбен ауруханаға түсті, онда бір науқас оған музыка теориясының негіздерін үйретті.

Ерте мансап

Ауруханадан шыққаннан кейін ол Бенни Картердің тобында барабан ойнады, бірақ оркестрде оны алмастырған Макс Роучті естігеннен кейін барабан ойнауды кәсіп ретінде тастауға шешім қабылдады. Рассел өзінің кітабының алғашқы басылымын 1953 жылы, Macy's дүкенінде сатушы болып жұмыс істеген кезде жариялады. Сол кезде Расселдің идеялары Джон Колтрейн мен Майлс Дэвистің модальдық музыкасына жасалған маңызды қадам болды. "Игорьдің ауласындағы құс" (Чарли Паркер мен Игорь Стравинскийге арналған құрмет) келесі жылы Бадди ДеФранко басқарған жазу сессиясында тіркелді. Сондай-ақ, 1950 жылдың қаңтарында Арти Шоу Гиллеспи мен ДеФранконың туындыларында қолданылған әдістерді пайдаланған, Расселдің ұйымдастырған, аз танымал, бірақ шешуші "Similau" атты туындысын жазды. Рассел фортепианода ойнай бастады, соның ішінде Билл Эванс, Арт Фармер, Хал Маккусик, Барри Галбрайт, Милт Хинтон, Пол Мотиан және басқалар бар топтарға жетекшілік етті. "Jazz Workshop" – оның жетекші ретіндегі тұңғыш альбомы, онда ол оқиғаларды басқарудан гөрі салыстырмалы түрде аз ойнады (оның әріптесі Гил Эванс сияқты). Ол келесі бірнеше жылда бірнеше әсерлі альбомдарды жазды, кейде негізгі пианист ретінде. 1957 жылы Рассел Брандейс университетінің джаз фестивалі үшін шығарма жазуға шақырылған бірнеше композиторлардың бірі болды. Ол оркестр үшін "All About Rosie" сюитасын жазды, онда Билл Эванс тағы басқа солистермен бірге өнер көрсетті, және ол джазда жазылған полифонияның санаулы сенімді мысалдарының бірі ретінде танылды. 1958 жылғы "New York, N. Y." атты кеңейтілген жұмысының оркестріне Билл Эванс, Джон Колтрейн, Арт Фармер, Милт Хинтон, Боб Брукмейер және Макс Роуч кірді, сондай-ақ әнші және лирик Жон Хендрикспен жасалған қосымша рэптер болды. "Jazz in the Space Age" (1960) – одан да амбициялы үлкен топтың альбомы, онда Билл Эванс пен Пол Блейдің ерекше екі фортепианолық дыбысталуы қосылды. Рассел өзінің жеке секстетін құрды, онда ол фортепианода ойнады. 1960 және 1963 жылдар аралығында Рассел секстеті Дейв Бейкер және Стив Свалоу сияқты музыканттарды, сондай-ақ Эрик Долфимен ("Ezz thetics" альбомында) және әнші Шила Джорданмен ("You Are My Sunshine" әнінің көңілсіз нұсқасы, "The Outer View" (1962) альбомында) есте қаларлық сессияларды ұсынды.

Еуропа

1964 жылы, қара терілі адам ретінде АҚШ-тағы нәсілдік қатынастарға көңілі толмаған Расселл Скандинавияға көшіп кетті. 1970 жылдардың басында Расселл Норвегия мен Швецияда көп жұмыс істеді. Ол болашақта әлемдік атаққа ие болатын жас музыканттармен бірге ойнады: гитарист Терье Рипдал, саксофонист Ян Гарбарек және барабаншы Джон Кристенсен. Бұл скандинавиялық кезең үлкен құралымдар үшін шығармалар жазуға мүмкіндік берді, ал Расселдің осы кезеңдегі ірі композициялары оның "тік пішін" идеясын дамытты, ол бұл идеяны "ритмикалық мінез-құлықтың әртүрлі түрлерінің қабаттары" деп түсіндірді. Швед радиосының Боссе Броберг тапсырысымен жазылған "Табиғатқа сүйіспеншілікпен қараған жанға арналған электронды соната" 1968 жылы электронды таспаға жазылған кеңейтілген туынды ретінде алғаш рет жарық көрді. Бұл Расселдің жаңа тәсілдер мен аспаптарды зерттеуін жалғастырды. 1969 жылы Рассел Америкаға оралды, осы кезде Гюнтер Шулер Бостон музыкалық консерваториясының президенті болып тағайындалды және Расселді жаңа құрылған джаз факультетінде Лидия тұжырымын оқытуға тағайындады, ол бұл қызметті көп жыл бойы атқарды.

Кейінгі еңбектері

1970-ші жылдары Расселлге 3 ірі шығарма жазу және жаздыру тапсырылды: Норвегия мәдени қорына арналған оркестр мен хорға арналған «Тыныштықты тыңда»; Билл Эванс Columbia Records үшін тапсырған «Өмір сүру уақыты»; және Швеция радиосы үшін «Vertical Form VI». «Өмір сүру уақыты» (1972) шығармасымен Расселл Билл Эванспен қайта қосылып, адам өмірінің кезеңдерін бейнелейтін композициялар жинағын ұсынды. Оның «Америкалық уақыт спиралі» атты туындысында көптеген жас Нью-Йорк музыканттары болды, олардың ішінде Том Харрелл мен Рэй Андерсон да бар. 1985 жылы «Африкалық ойын» атты шығармасы үшін оркестр құрғанда, ол оны «Өмір сүру уақыты» оркестрі деп атады. Бұл 14 мүшелі ансамбль Еуропа мен АҚШ-та гастрольде болып, Village Vanguard-та жиі апталар бойы өнер көрсетті және New York журналы оны «қалаға соңғы жылдары келген ең қызықты оркестр» деп мақтады. «Африкалық ойын» – 25 музыкант орындаған 45 минуттық туынды. The New York Times газетінің тілшісі Роберт Палмер оны «соңғы онжылдықтардың ең маңызды жаңа шығармаларының бірі» деп сипаттады және Расселл 1985 жылы екі Grammy номинациясын жеңіп алды. Расселл 1984 жылдан кейін 9 кеңейтілген шығарма жазды, олардың ішінде: Симфониялық оркестр, джаз оркестрі, хор, клезмер тобы және солистер үшін Жаңа Англия консерваториясының 125 жылдығына арналған «Уақыт жолы»; 1994 жылы Париждегі Cité de la Musique тапсырысымен Расселлдің оркестрі мен қосымша музыканттар үшін «Өмір сүру уақытының» қайта оркестрленуі; және 1995 жылы Англияның Өнер кеңесі мен Швеция концерттік бюросы бірлесіп тапсырған «Уақытқа қатысты». 1986 жылы Расселл американдық және британдық музыканттар тобымен гастрольде болды, нәтижесінде «Халықаралық өмір сүру уақыты» оркестрі құрылды. Ол Дейв Баргерон, Стив Лоддер, Тайгер Окоши, Майк Уокер, Брэд Хэтфилд және Энди Шеппардпен бірге ойнады. Лидиялық хроматикалық тұжырым – джаздан шыққан алғашқы жүйеленген түпкілікті теория. Расселлдің идеяларын қабылдаған музыканттар өздерінің гармониялық тілін бибоптан асып, постбибоп саласына жеткізді. Расселлдің идеялары модальдық джаздың дамуына әсер етті, әсіресе «Джаз-шеберхана» альбомында (1957, Билл Эванспен және «Билли Кидке арналған концерт» қосымшасы) және оның жазбаларында. Майлс Дэвис 1957 жылы Milestones альбомында «Miles» композициясымен модальдық ойнауды да алға жылжытты. Кейін Дэвис пен Эванс 1959 жылы модальдық композиция мен ойнаған «Kind of Blue» альбомында бірлесіп жұмыс істеді. Джон Колтрейн «Kind of Blue» тобында ойнағаннан кейін бірнеше жыл бойы модальдық ойнауды зерттеді. Оның Лидиялық тұжырымы музыканттарға шектеулер қоюдың орнына ресурстарды қолжетімді ету ретінде сипатталды. XX ғасырдың ықпалды композиторы Тору Такемицу айтқандай: «Лидиялық хроматикалық тұжырым музыка туралы ең керемет екі кітаптың бірі; екіншісі – Мессиеннің «Менің музыкалық тілім». Менің өзімді қазіргі заманғы музыка композиторы ретінде қарастырсам да, егер мен өзімді суретші ретінде санауға батылым болса, маған Лидиялық тұжырым қатты әсер етті, ол жай ғана музыкалық әдіс емес – біз оны музыка философиясы деп атай аламыз немесе біз оны поэзия деп атай аламыз». <blockquote>Мажорлық шкала батыс музыкасының басым шкаласы ретінде пайда болды, өйткені оның жеті тоны классикалық дәуірдің ең негізгі гармониялық прогрессиясын қамтиды, сондықтан мажорлық шкала өзінің тоникалық мажорлық аккордына аяқталады. Лидиялық шкала – оның тоникалық мажорлық аккордының дыбысы.</blockquote>