Кіріспе
2,5 тонналық 4×2 стандартты нұсқасына 1947 жылы дерлік бірдей 2 тонналық 4×4 ГАЗ-63 қосылды. Екі нұсқа да 6 цилиндрлі 3485 см³ көлемді қозғалтқыштармен жабдықталған. ГАЗ-63 1968 жылға дейін бірқатар өзгерістермен өндірілді, ал ГАЗ-51 өндірісі 1975 жылдың 2 сәуіріне дейін жалғасты. Көліктер Польшада (FSC Lublin 51 ретінде), Солтүстік Кореяда (Sungri 58 ретінде) және Қытайда (Yuejin NJ 130 ретінде) кеңес лицензиясы бойынша да өндірілді.
Тарих
GAZ 51-дің дизайны, бастапқыда GAZ 51 420 деп аталған (бірақ кейде айтылғандай GAZ 11 51 емес), Фордтан алынған “шасси модель нөмірі – кузов модель нөмірі” жүйесі бойынша 1937 жылдың ақпанында басталды. Көліктің идеясы өте нақты айқындалды: қарапайым және сенімді универсалды жүк көлігі, сол кездегі ең жақсы компоненттерден құрастырылған, әлемдік тәжірибеде жақсы сынақтан өткен және дәлелденген. 1938 жылдың маусымында компоненттерді өндіру басталды, 1939 жылдың қаңтарында құрастыру, ал мамыр айында алғашқы машина жол сынақтарына жіберілді, олар 1940 жылдың шілдесінде аяқталды. 1940 жылдың жазында ГАЗ-51 прототипі (жаңа кабинасы мен ішкі қаптамасымен) Мәскеудегі Бүкілодақтық Ауыл Шаруашылығы Көрмесінде совет машина жасау өнерінің ең жақсы үлгілерінің бірі ретінде көрсетілді. Сәтті сынақтар зауытқа 1941 жылы ГАЗ-51-ді жаппай өндіруге дайындық бастауға мүмкіндік берді, бірақ Ұлы Отан соғысы басталды. Сол кезде ГАЗ 51-дің бірқатар тораптары (қозғалтқыш, қысым тақтасына қысымды арттыратын центробегтік салмақтары бар муфта, қоробка, инелік подшипниктердегі кардан білігі) зауытта жиналды және сол жылдары шығарылған басқа автомобильдерде кеңінен қолданылды. 1942 жылы жобаланған ГАЗ 51-дің жүк көтеру қабілеті 2 тоннадан 2,5 тоннаға дейін арттырылды, жеке тораптарды күшейту және шиналарды үлкейту арқылы. Бұл Сталиннің жеке тапсырмасымен жасалғаны туралы әңгіме бар, бірақ бұл расталмаған және ойдан шығарылған болуы мүмкін. Өндіріс 1943 жылы қайта жаңғыртылды. Соғыс жылдарындағы технологияның қарқынды дамуы ГАЗ 51 дизайнына қажетті өзгерістер енгізуді талап етті. Бас конструктор А.Д. Просвирнин жүк көлігін түбегейлі қайта жасап, өзгертті, соның салдарынан соғысқа дейінгі ГАЗ 51-ден тек атауы ғана сақталды. Алты цилиндрлі қозғалтқыштарды жауынгерлік техникада пайдалану тәжірибесі қозғалтқышты және оған қызмет ететін жүйелерді едәуір жақсартуға мүмкіндік берді. ГАЗ 51 прототиптері зейнеткерлікке шыққан Studebaker US6 жүк көлігімен бірдей кабинаны пайдаланды, бірақ соңғы жүк көлігінің кабинасы толығымен бірдей болмаған, бірақ стилі салыстырмалы түрде сақталған. Бұның себебі, ГАЗ басқа машинаны тікелей көшірмеуге, ең болмаса, жаңа машина жасауды көздеген болуы мүмкін. Жобаға әлемдік тәжірибеде жақсы сынақтан өткен гидравликалық тежегіш жүйесі енгізілді, сондай-ақ заманауи және ыңғайлы кабина мен ішкі қаптамасы жобаланды. Шиналардың мөлшері ұлғайтылды, көліктің жүк көтеру қабілеті оптималды 2,5 тоннаға дейін арттырылды, сондай-ақ барлық доңғалақты басқару нұсқасымен – ГАЗ 63-пен (параллель түрде жанындағы эскиздерде жобаланған) 80%-ға дейін біріктіруге қол жеткізілді, ал қозғалтқыш жағынан болашақ “Победаның” төрт цилиндрлі қозғалтқышымен үйлесімді болды. 1944 жылдың мамыр және қыркүйек айларында ГАЗ-51-дің екі жаңа үлгісі (әртүрлі капот дизайнымен) жасалды, ал 1945 жылдың маусымында тағы екі, ақыр соңында дайын (өндіріске дейінгі) үлгілер құрастырылды. Жаңа жүк көлігінің жоғары сапасына сенім зауытқа оны өндіруге дереу дайындық бастауға мүмкіндік берді. 1945 жылдың 19 маусымында ГАЗ-51, басқа жаңа совет автомобильдерімен бірге Кремльде үкімет мүшелеріне көрсетілді және толық мақұлдау алды.
Өндіріс
Зауыт машинаны өте жылдам шығара бастады. Соғыс кезеңіндегі тәжірибе әсер етті. 1945 жылдың соңында екі ондаған көліктен тұратын алғашқы партия шығарылды, ал 1946 жылы, тіпті сынақтар аяқталмас бұрын, ел жаңа буынның 3136 өндірістік жүк көлігін алды. 1947 жылы ГАЗ-51 жасаушылары, зауыттың бас конструкторы А.А. Липгартпен бірге, Сталин сыйлығымен марапатталды. 1940 жылдардың соңынан бастап ГАЗ-51 құрастыруы қосымша Иркутск (1950-1952) және Одесса (1948-1975) зауыттарында ұйымдастырылды. Ұзақ уақыт өтпей, ГАЗ-51 елдегі ең көп таралған машинаға айналды. 1958 жылы ГАЗ-51-дің жылдық өндірісі шарықтап, 173 мыңнан асты. Көлік 29 жыл бойы өндірілді, бұл өте сирек кездесетін ұзақ мерзім. Соңғы ГАЗ-51А 1975 жылдың 2 сәуірінде конвейерден түсіп, зауыт мұражайына жіберілді. «Газ-51»-дің (немесе «лаун» деп те аталатын) жалпы саны 3 481 033 дананы құрады, оның ішінде Иркутск автомобиль құрастыру зауытында жасалған 11 418 машина бар. Польшада «Люблин-51» жүк машиналарын өндіру 1951 жылдан 1959 жылға дейін жалғасты және 17 479 данаға жетті. 1958 жылы Токчон қаласындағы Токчон автомобиль зауытында ГАЗ-51 ( «Seungri 58» деген атпен) өндірісі басталды.
Дизайн
Прогрессивті орналасуы (қозғалтқыш пен кабина алға жылжытылды, бұл салыстырмалы түрде қысқа базамен, өте ұзақ платформаға ие болуды мүмкін етті) капоттық жүк көліктері үшін дәстүрлі болды. Көліктің қозғалтқышы – бір кезде Dodge қуат блогының негізінде жасалған (өз кезегінде, Chrysler төменгі клапанды қозғалтқышының бұрынғы нұсқасы) GAZ 11-дің одан әрі дамуы болды, оның өндіріс лицензиясын зауыт 1937 жылы сатып алды. Америка стандарттары бойынша өте ескі болғанына қарамастан (1928 жылы өндіріске енгізілген), ол 1940-шы жылдардағы дизайнында да өте дамыған (оның нұсқалары 1959 жылға дейін Chrysler компаниясының әртүрлі филиалдарының жолаушылар автомобильдеріне, 1960-шы жылдардың басына дейін пикаптарға және 70-ші жылдардың ортасына дейін коммерциялық көліктер мен стационарлық қондырғылардың әртүрлі түрлеріне орнатылған), бұл сол жылдары GAZ-де өндірісте болған архаикалық Ford A типті қозғалтқыштармен салыстырғанда айқын байқалады. Көлік құралында қолданылған көптеген техникалық жаңалықтарды кейінірек совет автоөндірушілері басқа көліктерге қолданды. Бұларға арнайы құйма темірден жасалған, тозуға төзімді қозғалтқыш цилиндрлерінің қаптамалары, хромдалған поршень сақиналары, радиатордың жапқыштары, шамымен жұмыс істейтін алдын ала жылытқыш және май салқындатқыш кіреді, оны пайдалану қозғалтқыштың беріктігін айтарлықтай арттырды, сондай-ақ жұқа қабырғалы биметалл коленвал қаптамалары (қаптамасыз баббит подшипниктерімен толтырылғанның орнына болат баббит, кейіннен болат алюминий). ГАЗ-51-де КСРО-да алғаш рет және сәттілікпен қолданылған алюминий блокты бас, клапандық орындықтар, реттегіш қоспалы жылыту, қос май сүзгісі, жабық картерлік желдеткіш, оңай алынатын тежегіш барабандары және тағы да көптеген шешімдер кейіннен жалпыға танымал болды. Бұл озық техникалық шешімдерді сол жылдарда басқа автомобиль зауыттары пайдаланды, атап айтқанда, ZIS 5 және ZIS 150 автомобильдерін жаңғырту кезінде, ал ГАЗ 51 артқы осі мүмкіндігінше кемелденді, кейіннен үш осі бар ZIS 151 дээрлік толығымен қайталанды. Машина жылдар бойы үнемі жаңартылып келді. Оның жетілдіруін жетекші дизайнер Б. И. Шихов жүргізді. Электрмен жабдықтау жүйесі жетілдірілді, ағаш кабиналар алғаш (1950 жылы) біріктірілді, содан кейін барлық металлдан жасалды. 1954 жылы оны жылыту жұмыстары басталды. Автомобильдің салмағы жылдан-жылға азайып, 1962 жылы 2296 кг-ға дейін төмендеді. 1955 жылы шығарыла бастаған GAZ 51A-да платформа кеңейтілді, оған қабырғалары бүгілетін қабырғалар орнатылды және сенімді әрі тиімді қол тежегіші орнатылды. Елімізде алғаш рет ГАЗ 51П жүк машинасының тракторында гидравликалық вакуумдық тежегіш қолданылды. GAZ 51 қозғалтқышы да өте берік және берік болып шықты. 1940-жылдардың басында (алғашқы нұсқасында) игерілген, ол көптеген жылдар бойы GAZ жүк көліктерінен бастап олардың соңғы үлгілеріне дейін (екі карбюратор орнату арқылы 90 л.с. дейін көбейтілді және сұйықтық қосқышпен жабдықталды) GAZ 12 жолаушылар автомобильдерінде, автобустарда, тракторларда, арнайы көліктерде және 1989 жылға дейін өндірілді. GAZ 51 дизайны басқа жүк машиналарының дизайнына әсер етті – Кутаиси KAZ 150 және Ural UralZIS 355M. Бірақ 1960 жылдан бастап ГАЗ, өткінші мода үшін, бұл сәтті стильдік шешімнен алыстап кетті, дегенмен белгілі бір дәрежеде ол жүк көліктерінің ГАЗ 3307 отбасының кабиналарының дизайнында қайта жаңғыртылды. 1975 жылы өндіріс тоқтағаннан кейін де GAZ 51 мұрасы жалғасты. GAZ 63 (GAZ 51 нұсқасы) артқы осі кейіннен GAZ 53-те, содан кейін GAZ 3309-да 2010-шы жылдардың соңына дейін қолданылды. Кейбір бөлшектер де GAZon Next жүк көлігінде қолданылады, бірақ олар қатты жаңғыртылған.
FSC Lublin-51
1948 жылдың желтоқсанында Люблиндегі Lilpop, Rau i Loewenstein зауыттарында ГАЗ-51 моделінің лицензиясы бойынша жүк көліктерін өндіруді бастау туралы шешім қабылданды. Кеңес Одағымен келісім 1950 жылдың 22 шілдесінде қол қойылды. Бастапқы болжамдарға сәйкес, зауыттың жылдық өндірісі шамамен 12 000 дананы құрастыруы тиіс еді, бірақ 1950 жылдың соңында өндірістік қуаты жылына 25 000 данаға дейін арттырылды. Бұл жүк көлігінің алғашқы данасы 1951 жылдың 7 қарашасында лицензия беруші ұсынған бөлшектерден құрастырылды. Өндіріс кезінде жаңартулар жүргізілді. Вакууммен басқарылатын жаңа типтегі карбюратор қолданылды, вакуумды сырғытқыш жүйесі электр моторларымен ауыстырылды және толық металл кабина өндіріске енгізілді. Жаңартуларға қарамастан, бұл көліктің негізгі кемшіліктерін жою мүмкін болмады: жүк көлігі үшін тым төмен жүк көтеру қабілеті және отынның жоғары шығыны. 1959 жылдың маусымында өндіріс 17 479 дана шығарылғаннан кейін тоқтатылды. FSC Lublin 51 моделінің шассиіне әртүрлі корпус түрлері орнатылды, мысалы, жүк қорабы, Нысадағы Zakłady Budowy Nadwozi Samochodowych өндірген фургон корпустары, жылдам кинотеатрлар, жөндеу шеберханалары және Zakłady Budowy Nadwozi Samochodowych (Jelcz) Нысада шығарған N 243 типіндегі санитарлық корпус. Модель поляктар жасаған FSC Żuk жүк көлігімен алмастырылды. Барлығы 17 479 дана FSC Lublin 51 шығарылды.
Нұсқалар
GAZ 11 51: GAZ 51-дің іргелі үлгісі.
Бастапқы нұсқасы
GAZ 51: Стандартты өндіріс үлгісі. 1946–1955 жылдары өндірілген. GAZ 51B: Екі отынмен (көміртекті сұйық отын және бензин) жұмыс істейтін үлгісі. 1950–1956 жылдары шығарылған. GAZ 51D: Ұзартылмаған үлгісі (көліктік платформаға арналған). 1958 жылдан бастап өндірілген. GAZ 51DU: Экспорттық үлгісі. GAZ 51DYu: Тропикалық климатқа арналған экспорттық үлгісі. GAZ 51I: Шассисі жабық үлгісі (автобустар үшін). 1950–1973 жылдары өндірілген. GAZ 51IU: Экспорттық үлгісі. GAZ 51IYu: Тропикалық климатқа арналған экспорттық үлгісі. GAZ 51K: Жедел жәрдем шассиі (GAZ 653 және кейін PAZ 653 үшін). 1951–1957 жылдары өндірілген. GAZ 51KYu: Тропикалық климатқа арналған экспорттық үлгісі. GAZ 51M: Шассисі бар кабиналы үлгісі (өрт сөндіру машиналарын үшін). 1948–1967 жылдары өндірілген. GAZ 51N: Әскер/жүк тасымалдауға арналған үлгісі, қосымша жанармай багі және GAZ 63 корпусымен. 1948–1975 жылдары өндірілген. GAZ 51NU: Экспорттық үлгісі. GAZ 51Zh: Сұйық газбен жұмыс істейтін үлгісі. 1954–1963 жылдары өндірілген. GAZ 51ZhU: Экспорттық үлгісі.
Жаңғыртылған нұсқасы
GAZ 51A: Жаңғыртылған GAZ 51. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51AS: Шаруашылық жүк көлігі нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51AU: Экспорттық нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51C: Шаруашылық жүк көлігі нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51P: Трактор тіркемесі. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51PU: Экспорттық нұсқасы. GAZ 51PYu: Тропикалық климатқа арналған экспорттық нұсқасы. GAZ 51R: Жолаушылар және жүк тасымалдауға арналған нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51RU: Экспорттық нұсқасы. GAZ 51S: Қосымша отын бакі бар GAZ 51A. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51SE: Электр жабдықтары қоршалған нұсқасы. GAZ 51ShM: Ұзартылған нұсқа (фургон корпустары үшін). Өндірісі 1956–1965 жылдар. GAZ 51T: Жүк тасымалдауға арналған нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар. GAZ 51V: Экспорттық нұсқасы. GAZ 51Yu: Тропикалық климатқа арналған экспорттық нұсқасы. Өндірісі 1956–1975 жылдар.
Басқа нұсқалар
GAZ 51AZh: екі түрлі отынмен (пропан-бутан және бензин) жұмыс істейтін нұсқаның прототипі. 1963 жылы шығарылған. GAZ 51PZh: пропан-бутанмен жұмыс істейтін трактор-тіркеме нұсқасының прототипі. 1956 жылы шығарылған. GAZ 51F: эксперименталды қабатталған зарядтағыш қозғалтқышы бар GAZ 51. Күрделілігі мен көптеген бұзушылықтарға байланысты жоба тоқтатылды. GAZ 51Shch: сілтілі темір-никель аккумуляторы бар прототиптік нұсқасы. 1958 жылы шығарылған. AP 41/GAZ 41: GAZ 51 негізінде жасалған жартылай табанды прототип. 1949–1953 жылдары өндірілген. GAZ 93: құм төгуге арналған машина нұсқасы (ОдаАЗ зауытында құрастырылған). 1951–1958 жылдары өндірілген. GAZ 93D: егін тасымалдауға арналған нұсқасы. 1954–1956 жылдары шығарылған. GAZ 93A: жаңартылған GAZ 93 (SAZ зауытында құрастырылған). 1958–1976 жылдары өндірілген. GAZ 93B: үлкен металл корпусқа ие нұсқа, GAZ 91D-нің орнына келді. 1956–1958 жылдары ОдаАЗ зауытында, ал 1959 жылы SAZ зауытына берілді.