Кіріспе

Адам мен Хауаның күнәсіз бағынуын жоғалтуы Ыбырайым діндерінде. Адам, Хауа және Париж, Франциядағы Нотр-Дам соборының кіреберісіндегі әйел жылан. Жылан бейнесін Еваның айнасы ретінде бейнелеу ертедегі христиан иконографиясында кең таралған, себебі әйелдерді адамның құлдырауына және түпкі күнәнің бастауына жауапты деп танудың салдарынан болды. Адамның күнәға батуы туралы доктрина Киелі кітаптың Жаратылыс кітабының 1–3 тарауларынан туындайды. Олар күнәні әлемге әкелді деп сенеді, бүкіл табиғи әлемді, оның ішінде адам табиғатын бұзды, барлық адамдарды түпкі күнәмен дүниеге келтірді – олар Құдайдың рақымысыз мәңгілік өмірге жете алмайтын жағдай. Шығыс православие шіркеуі құлдырау тұжырымын қабылдаса да, түпкі күнә кінәсі ата-анадан балаға жалғасады деген пікірді қабылдамайды, бұл көзқарас, ішінара, Езекиіл 18:20 жолына негізделген, онда ұл әкесінің күнәсі үшін кінәлі емес делінеді. Кальвинистік протестанттар Исаның өмірін таңдалғандар үшін құрбандық ретінде бергеніне сеніп, осылайша олар күнәларынан құтылуға мүмкіндік алады. Лапсариандық, құлдыраумен байланысты Құдайдың бұйрықтарының логикалық ретін түсіну, кейбір кальвинистерді супралапсариандық (prelapsarian, pre lapsarian немесе antelapsarian, құлдыраудан бұрын) және инфралапсариандық (sublapsarian немесе postlapsarian, құлдыраудан кейін) деп бөледі. Едем бағының және адамзаттың құлдырауы туралы әңгіме барлық Ыбырайым діндері ортақ көретін мифологиялық дәстүрді құрайды, бұл еврей-христиандық мораль мен діни сенімдердің белгілі бір дәрежеде символдық бейнесі болып табылады, және ол батыс және ислам өркениеттерінде адамдық сексуалдыққа, гендерлік рөлдерге және жыныстық айырмашылықтарға зор әсер етті.

Жаратылыс 3

Адамның күнәға түсуі туралы ілім, Жаратылыс кітабының 3-тарауына жасалған дәстүрлі христиандық түсіндірмелерінен туындайды. ("Одан жеген күні өлдің") деген сөздерге сәйкес, Адамның бір күн ішінде қалай өлгенін түсіндіру үшін "күн-жыл" принципі қолданылды. Забур 90:4, 2 Петір 3:8 және Жұбыл кітабы 4:29–31 тарауларында Құдай үшін бір күннің мың жылға тең екені және Адам сол "күн" ішінде өлгені айтылады. Алайда, грек тіліндегі "Септуагинта" нұсқасында "күн" сөзі жиырма төрт сағаттық кезеңді білдіретін грекше сөзбен (ἡμέρα) аударылған. Жаратылыс кітабындағы оқиғаға сәйкес, тоқсан судан бұрынғы дәуірде адамдардың өмір сүру ұзақтығы мың жылға жуық болған, мысалы, Адам 930 жыл өмір сүрген. Осылайша, "өлу" дегені – өлшеулі болу деп түсіндірілген. Дегенмен, грамматика мұндай түсіндірмені қолдамайды, сондай-ақ оқиға да оны растамайды: Адам мен Хауа екінші ағаш – өмір ағашының жемісін жеп, өлместікке ие болмас үшін бақтан қуылды.

Мета-тарихи құлдырау

Адамның Киелі кітаптағы құлдырауы кейбір христиандар (әсіресе Шығыс православие дәстүріндегілер) үшін ғаламның бүкіл тарихына әсер ететін, эмпирикалық тарихтан тыс шындық ретінде түсініледі. Осы мета-тарихи құлдырау тұжырымдамасы (оған метафизикалық, ғаламдық немесе уақыттан тыс делінеді) соңғы кезде православие теологтары Дэвид Бентли Харт, Джон Бехр және Сергей Булгаковпен жазылды, бірақ оның тамыры бірнеше ерте шіркеу әкелерінің еңбектерінде, әсіресе Ориген мен Максим Исповедникте кездеседі. Булгаков 1939 жылы жазған "Қошқардың келіні" атты кітабында, Борис Яким аударғанда (Wm. B. Eerdmans, 2001): Эмпирикалық тарих осы құлдыраумен басталады, ол оның бастапқы шарты болып табылады. Бірақ тарихтың осы бастамасы эмпирикалық болмыстан тыс және оның уақыт санатына енбейді. Тек қана Жаратылыс кітабының 3-тарауында біздің тарихымыздан тыс, бірақ оның шекарасында жатқан оқиға сипатталған. Бұл оқиға біздің тарихымызбен байланысты және оны іштен жайлайды. Дэвид Бентли Харт осы уақыттан тыс құлдырау туралы 2005 жылғы "Теңіз есіктері" кітабында, сондай-ақ "Шайтанның жорығы: Жоқтан жарату, жамандық мәселесі және бірнеше Достоевский ойлары" атты эссесінде (2020 жылғы "Теологиялық аймақтар" кітабынан) жазған.

Бағындыру

Дәстүр бойынша, адамзаттың құлдырауына әйелдердің кінәсі артылады. Бағыныштылықты түсіндіру бойынша, Құдай «ерің сені билейтін болады» деген сөзді айтқанда, күнәнің адамзатқа енуінің табиғи салдары болжаған. Бұл түсіндірме Бірінші Тімотеге хатындағы сөздермен нығайтылады, онда автор әйелге (НЖС: мүмкін «әйел») былай дейді: Сондықтан, Жаратылыс кітабының 3-тарауы мен Бірінші Тімотеге хатының 2-тарауына қатысты кейбір түсіндірулер әйелдердің Хауаның кінәсін мойындағанын және әйелдің құлдыраудағы әрекеті оның еркекке бағынуының себебі екенін көрсетеді. Алайда Ричард және Кэтрин Кларк Крюгерлер «әйел адам Мәсіхке иман келтіргенде жеке күнәлары кешіріледі, бірақ Хауаның күнәсі үшін жазалануын жалғастыруы керек» деудің теологиялық тұрғыдан қайшылықты екенін айтады. Олардың пікірінше, Хауаға қатысты әйелдерге айтылған сынды сөздер «библиялық теология және христиандық міндеттемелер тұрғысынан қауіпті түсіндірме». Олар: «Егер апостол Пауыл білмей жасаған істері үшін, христиандарды қудалаған және өлтіргені үшін кешірілсе, содан кейін оған қызмет етуге мүмкіндік берілсе, онда әйелдерге де осындай кешірім мен қызметтен неге бас тарту керек?» (анасы Хауаның күнәсі үшін). Крюгерлер бұл мәселеге қатысты Пауылдың Жаратылыс кітабының 3:15-таравындағы уәдеге сілтеме жасап, Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленуі арқылы Шайтанды жеңген әйелдің баласы (Иса) жыланның басын шағатынын, бірақ жылан оның баласының өкшесін ғана жаралайтынын айтады. «Едем бағынан қуылғандық – егіншіліктің басталуы туралы халық естелігі. Осы кезеңде адамдар енді саябақта жабайы жемістер мен жануарлармен тамақтанып, бейкүнә өмір сүрмей, астық өсірудің ауыр еңбегіне кірісті». Жаратылыс кітабындағы жылан шумерлік, египеттік және басқа да мифтердегідей, маусымдық өзгерістер мен жаңаруды бейнелейтін болуы мүмкін. Мезоамерикалық мифтерде қауырсынды жылан – егіншілік құдайы Кетцалькоатль біліммен де, жаңарумен де байланысты. Жаратылыс кітабындағы Хауаның басты рөліне неолит дәуіріндегі әйелдердің жинау-терген өмір салтынан бас тартып, егін өсіруге қызығушылық танытуы себеп болуы мүмкін. Әйелдер ертедегі егіншілік елді мекендерінде ұйымдастырушылар рөлін де атқарған болуы мүмкін, осылайша аграрлық қоғамға көшуді жеделдеткен. Бұл елді мекендер қазіргі қоғамдармен салыстырғанда теңдікке жақын болғанмен, Жаратылыс кітабындағы оқиға аңшы-жинаушы өмірін жоғалған жұмақ ретінде жоқтап тұрғандай көрінеді.

Гностицизм

thumb|right|150px|Арыстан беті бар, жылан тәрізді құдай Бернар де Монфоконның "Ежелгілік түсіндірілді және бейнеленген суреттерде" гностикалық асыл тастарда табылды. Бұл Демиургтың бейнесі болуы мүмкін. Гностицизм біздің заманымыздың 1-ші ғасырының соңында раббилік емес яһуди және ерте христиан секталарында пайда болды. Христиан дінінің қалыптасуы кезінде қарсыластары "гностиктер" деп атаған түрлі сектанттық топтар, әртүрлі христиан қауымдастықтарының ілімі мен дәстүрлеріндегі сенімнен (pistis) гностикалық, құдайлық шабыт туралы рухани білімге (gnosis) басымдық берді. Гностицизм ең жоғарғы, танылмайтын Құдай мен материалдық ғаламның "жаратушысы" Демиургтың арасында ерекшелік жасайды. Гностикалық христиандар Ескі Ғалымдағы еврей Құдайының жаман, жалған Құдай және материалдық ғаламның жаратушысы деп санады, ал Жаңа Ғалымдағы Белгісіз Құдай, Иса Мәсіхтің әкесі және рухани әлемнің жаратушысы, нағыз, жақсы Құдай деп санады. Архонт, Сет және Офит жүйелерінде Ялдабаот (Яхве) - Ескі Ғалымдағы зұлым Демиург және жалған Құдай, ол материалдық ғаламды жаратты және жандарды физикалық денелерге тікелей қамап, ол жаратқан ауырсыну мен азапқа толы әлемде тұтқындады. Дегенмен, барлық гностик ағымдар материалдық ғаламның жаратушысын жамандықпен және зұлымдықпен байланысты деп санамады. Мысалы, Валентиншілер Демиургты әлемді мүмкіндігінше жақсы етуге тырысатын, бірақ оның жақсылығын сақтауға қажетті күшке ие емес, білімсіз және қабілетсіз жаратушы деп есептеді.

Ислам діні

Персиялық миниатюрада Адам мен Хауаның қуылғаны бейнеленген, оны періште Ридван, Жылан, Тақбақ және Иблис бақылайды. Исламда Адам мен Хауа өлместік пен ешқашан шірімейтін патшалық уәдесімен азғырып, "Раббыларың сендерге осы ағашты тек періштелер немесе мәңгілік болуларың үшін ғана тыйым салған" деп айтқан Иблис (басқаша айтқанда, Шайтан) азғырған деп есептеледі. Адам мен Хауа Шайтанның оларға қарсы құрған жоспары туралы бұған дейін ескертілген болатын және Шайтан айтқан өлместік ағашынан аулақ болуға Құдай тарапынан бұйырылған. Олар ақырында Шайтанның азғыруына бой алдырып, сол ағаштан жеді де, содан кейін жұмақтан жерге "бір-біріне дұшпандықпен" түсірілді. Мұсылман ғалымдарын Адамның құлдырауының себебін екі топқа бөлуге болады: бірінші көзқарас Адам өз еркімен күнә жасады және тек кейіннен, жұмақтан қуылғаннан кейін және кешірім сұрағаннан кейін пайғамбар болды дейді. Олар моральдық қатесіздік / күнәдан иммунитет (‘iṣmah) пайғамбарларға тек міссияға жіберілгеннен кейін ғана тән қасиет деп санайды. Екінші көзқарас бойынша, Адамның тыйым салынған ағаштан жеуі Құдайдың еркімен алдын ала белгіленді, себебі Құдай Адам мен оның ұрпағын жер бетінде орнатуды жоспарлаған және осылайша Адамның құлдырауын орнатқан. Бірақ бұл Құдайдың даналығының (ḥikmah) және адамзатқа өзінің қасиеттерінің толық спектрін, оның махаббатын, кешірімін және жаратылысына деген құдіретін сезіну үшін жасаған жоспарының бір бөлігі болды.

Әдебиет және өнер

thumb|275px|Уильям Блейктің "Құдай Адамды Соттайды" туындысының түсті басылымы, 1795 жылы жазылған. Бұл туынды қазіргі уақытта Тейт жинағында сақталуда. Киелі кітаптағы оқия бойынша, Құдайдың үкімі адамның күнәға батуына себеп болады. Уильям Шекспирдің "Генрих V" (1599) пьесасында король лорд Скруптың сатқындығын, бала кезінен бері дос болған адамның қиянатын "адамның тағы бір құлауы сияқты" деп сипаттайды, бұл оның сеніміне келген нұқсанды және адалдығының жоғалуын білдіреді. К. Льюистің "Переландра" (1943) романында "күнәға бату" тақырыбы жаңа Едем бағының контекстінде, Венера планетасындағы жаңа, жасыл терілі Адам мен Хауаның тарихында зерттеледі. Романның кейіпкері, Кембридж ғалымы доктор Рэнсом, ондағы Шайтанның әрекеттерін тоқтату және жаңа құлаудың алдын алу миссиясын орындайды. Альберт Камюдың "Күнәға бату" (1956) романында тақырып соғыстан кейінгі Амстердамда "Мексика Сити" деп аталатын бардағы бірінші тұлғадан баяндалған арқылы айтылады. Жан Батист Клеманс танысына, көпірден секіріп өлген әйелді құтқарудан бас тартқандығының мазасыз салдары туралы айтады. Роман қазіргі заманғы батыс санасының дилеммаларын және крещение мен рақымның сакраментальді тақырыптарын зерттейді. Дж. Р. Р. Толкин өзінің Финод пен Андрет диалогына жазған түсіндірмесіне (1993 жылы жарық көрген) "Аданел туралы әңгімесін" қосты. Бұл әңгімеде Мелькор алғашқы Адамдарды Еру Илуватарға емес, өзіне құлшылық етуге сүртіп, адамзаттың "Едемдік" жағдайын жоғалтуға әкеледі. Бұл оқиға Морготтың сақинасының бір бөлігі болып табылады. Дэниел Куинннің "Исмаил" (1992) және "Б-ның тарихы" (1996) романдарында адамның құлауы туралы оқияның алғаш рет қазіргі үстем тоталитарлық ауыл шаруашылығы мәдениетінің дамуын бақылаған басқа мәдениет тарапынан ойлап табылды делінеді. Филип Пуллманның "Көркем әлем" (1995, 1997, 2000) сериясында құлау оң жағынан бейнеленеді, себебі ол адамдардың өзіне жете білу, білім мен бостандыққа қол жеткізген сәті болып табылады. Пуллман білімсіздік бағасы болса, адал болудың қажеті жоқ деп санайды. "Шыбықтар мырзасы" романы адамның құлауын зерттейді. Сюжет желісі шөл аралында қалып қойған жас, тәжірибесіз балалардың жабайыларға айналуын көрсетеді. "Шыбықтар мырзасы" бастапқыда "Іштен келген жат адамдар" деп аталды, бұл оның адам табиғатына деген көзқарасын көрсетеді. Бұл тақырып еуропалық тарихи өнерде жиі бейнеленеді. Ренессанс кезеңіндегі голланд гравюрашысы және суретшісі Лукас ван Лейден Адам мен Хауа бейнеленген бірнеше ағаш кескіштерін жасаған (екісі оның "Әйелдер күші" сериясының бөлігі болған).