Кіріспе

Нило-сахара тілі Судан мен Чадта сөйленеді. Барлық дыбыстар IPA символдарымен жазылады, келесілерден басқа: j = , ñ = және y =. Араб тілінің әріптері кейде қарыз сөздерде қолданылады. Дауыстылар: a, e, i, o, u. –ATR дауыстыларының фонетикалық варианттары немесе жеке фонемалар екендігі туралы пікір таласы бар. Алдыңғы Орталық Артқы Жабық [+ATR] Жақын жабық [ATR] Орта [+ATR] Ашық орта [ATR] Ашық

Екі түбірлік тонем бар: L (төмен) және H (жоғары). Фонетикалық тұрғыдан, L, H, орта, HL және LH кездеседі. Метатезис – фу тілінде өте кең таралған және тұрақты грамматикалық құбылыс: дауыссыз жіктеуші префиксі дауыссыз әріппен басталатын етістікке қосылғанда, етістіктің бірінші дауыссыз әрпі жойылады немесе одан кейінгі дауыстымен орны ауыстырылады; мысалы: lem "тілдеу" → elm; ba "ішу" → ab; tuum "салу" → utum. Сонымен қатар, түрлі ассимиляция ережелері де бар.

Көптік сандар

Зат есімдер мен, қажет болған жағдайда, сын есімдердің көпше түрі -а (дауыстылардан кейін -ŋa) жұрнағымен жасалады: aldí "әңгіме" → aldíŋá "әңгімелер", tóŋ "(бір түрлі) антилопа" → pira "антилопалар"; piraŋa "ескі" → tooy'báiná "ескі (көп.)". Бұл жұрнақ етістіктің жансыз 3-ші жақ көпше түрін де білдіреді: liíŋ "ол жуынады" → liíŋá "олар (жансыз) жуынады", káliŋa "олар (жанды) жуынады". Дауыстымен аяқталатын сын есімдер көпше түрін -lá, сондай-ақ -ŋa жұрнақтарымен жасай алады: lúllá "суық" → lúllála немесе lúlláŋa "суық (көп.)". Кейбір уақыт түрлерінде етістіктің көпше түріне ұқсас жұрнақ (орны ауыстырылып, ассимиляцияланған ол/úl/ál) қолданылады. Кейбір CVV сөздері H ta жұрнағын қабылдайды: roo "өзен" → roota'wala gal rooŋa "өзендер"; ra̱yi' wala gal ra̱y "дала" → rǎ̱ytó'wala gal rǎ̱ytá "далалар". Кемінде екі зат есім i жұрнағын алады: kóór "найза" → kóórí "найзалар", dʉ́tʉ "ешкі" → kʉ́ʉ́tɨ́ "ешкілер". Жекеше түрінде d (> n мұрын дыбысы алдында) префиксі бар зат есімдер көпше түрінде k жұрнағын алады; барлық зат есімдердің шамамен 20% осыған жатады. Кейбір жағдайларда (көбінесе дене мүшелері) бұл L жұрнағымен бірге келеді; мысалы: dɨ́ló "құлақ" → kɨ́ló "құлақтар"; nʉ́ŋɨ́ "көз" → kʉ́ŋɨ́ "көздер"; dági "тіс" → kagi "тістер"; dormí "мұрын" → kormi "мұрындар". Кейбір жағдайларда жекеше түрінде ŋ жұрнағы болады, ол көпше түрінде кездеспейді: daulaŋ "кепшік" → kaula "кепшіктер", dɨróŋ "жұмыртқа" → kɨro "жұмыртқалар". Кейде жоғарыда аталғандардың үстіне тағы бір көпше жұрнағы қосылады: nʉ́nʉm "амбар" → kʉ́nʉ́ma "амбарлар", nʉ́ʉ́m "жылан" → kʉ́ʉ́mɨ́ "жыландар", dɨwwô "жаңа" → kɨwwóla'wala gal 'kɨwwóŋa "жаңа (көп.)". Кейде (n)ta жұрнағы қосылады: dewer "дикобраз" → kewértá "дикобраздар"; da̱wi "құйрық" → ka̱wíntó'wala gal ka̱wíntá "құйрықтар". Бір зат есім, сондай-ақ көрсету есімдері мен "қайсы" сұрау сөзі k L префиксімен көпше түрін алады: úú "сиыр" → kuu "сиырлар"; á̱yɨ "қайсы (біреу)?" → ká̱yɨ "қайсы (біреулер)?". Көпше түрінде жекеше түрі жоқ, көбінесе сұйықтықтарды білдіретін бірнеше синтаксистік көпшелер k L a жұрнағын қабылдайды: kewa "қан", koro "су", kona "атау, ән" koonà.

Есімдіктер

Локатив жайы көмекшісі le жұрнағымен немесе есімнің соңғы тонының ауысуы арқылы білдіріледі, мысалы: tòŋ "үй" → toŋ "үйдің ішінде"; loo "жер", kàrrà "алыс" → loo kàrrà le "алыс жерде". Иелік септік (ағылшын тіліндегі possessive 's) iŋ жұрнағы арқылы білдіріледі (i дауысы, дауыстыдан кейін түсіріледі). Егер қарым-қатынас иелік болса, иеленуші алға шығады, әйтпесе соңына қойылады; мысалы: nuum "жылан" → nuumiŋ tàbù "жыланның басы"; jùtà "орман" → kàrabà jùtăŋ "орманның жануарлары".

Іс-әрекеттер

Фур тілінің етістік жүйесі өте күрделі; етістіктер әртүрлі жіктелулерге жатады. Үш уақыт бар: қазіргі, өткен және болашақ. Шартты сөйлем де белгіленеді. Аспект өткен уақытта ажыратылады. Туынды жұрнақтарға iŋ (интранзитивті/рефлексивті; мысалы, lii "ол жуады" → liiŋ "ол өзін жуады") және орта дауыстың екі еселенуі + à/ò (күшейткіш; мысалы, jabi "тастау" → jappiò/jabbiò "қатты тастау") жатады. Жоққа шығару етістікті қоршап тұрған a bà арқылы жасалады; a bai bà "ол ішпейді".

Сифаттар

Көптеген сын есімдердің екі буыны және ортаңғы екі дауыссыз дыбысы бар: мысалы, àppa "үлкен", fùkka "қызыл", lecka "тәмді". Кейбіреулері үш буыннан тұрады: dàkkure "қатты". Сын есімдерге -ndì немесе -n жұрнақтарын қосу арқылы есімшелер жасауға болады, мысалы: kùlle "тез" → kùllendì немесе kùllèn "жылдам". Сын есімдерден абстракт есімдерді жасау үшін -iŋ жұрнағы қосылып, барлық дыбыстар төмендетіледі және сын есімнің соңғы дауыстысы алынып тасталады, мысалы: dìrro "ауыр" → dìrrìŋ "ауырлық".

Фур тіліндегі ақпарат құралдары

Радио Дабанга – күнделікті жаңалықтарды фур тілінде және Дарфурға тән басқа да жергілікті тілдерде хабарлайды.