Кіріспе

Италия композиторы (1553/54 – 1599)

Лука Маренцио (сондай-ақ Маренцио; 18 қазан 1553 немесе 1554 – 22 тамыз 1599) – итальян композиторы және әнші, кеш Ренессанс дәуірінің өкілі. Ол мадригалдардың ең белгілі композиторларының бірі болды және Монтевердидің ерте барокко стиліне өтуіне дейін осы жанрдың ең танымал үлгілерін жазды. Барлығы Маренцио шамамен 500 мадригал жазды, олар жеңілден күрделі стильдерге дейін, сөз суретімен, хроматизммен және кеш мадригал стиліне тән басқа да ерекшеліктерге толы болды. Маренционың Англияға дейін ықпалы жетті, оның ертедегі жеңіл туындылары 1588 жылы «Трансалпина музыкасы» жинағында жарияланды, бұл елде мадригалға деген қызығушылықты оятуға себеп болды. Маренцио Гонзага, Эсте және Медичи сияқты бірнеше итальяндық аристократиялық отбасыларға қызмет етті және өмірінің көп бөлігін Римде өткізді.

Алғашқы жылдар

Леонардо Козандоның өмірбаянында жазғанынша, 17 ғасырдың соңында Маренцио Брессия қаласының жанындағы Коккальо деген шағын қалашықта кедей отбасының жеті баласының бірі болып дүниеге келген. Оның әкесі Брешияда нотариус кеңсесінде жұмыс істеген. 1588 жылы әкесі ұлының 35 жаста екенін айтқандықтан, 1553 жылғы 18 қазанда туған деген болжам бар. Сондай-ақ, оның аты 18 қазанда тойланатын Әулие Луканың құрметіне берілген болуы мүмкін деген пікір де бар.

Ерте мансап

Ол 1565 жылдан 1567 жылға дейін Бреша соборында маэстро ди капелла болған Джованни Континодан алғашқы музыкалық білім алған болуы мүмкін. Контино 1568 жылы Мантуя Гонзага отбасына қызметке кірген кезде ол Континомен бірге Мантуяға барған болуы мүмкін. Кейінірек өмірінде Маренцио Гонзага отбасының қызметінде Мантуяда бес жыл өткізгенін айтты, бірақ бұл оқиғаның нақты уақытын көрсетпеді. Брешия мен Мантуяда болғаннан кейін ол Римге барып, 1578 жылдың шілдесіне дейін кардинал Кристофоро Мадруццоның қызметінде жұмыс істеді, бұл, әдетте, әншілік қызмет болды. Мадруццо Трентода Континоның жұмыс берушісі болғандықтан, бұл Континоның ұйымдастыруымен болған болуы мүмкін.

Кардинал Луиджи д'Эсте

Кардинал қайтыс болғаннан кейін Маренцио кардинал Луиджи д’Эсте сарайында қызмет етті, ол Мадруццоның досы болған; Маренционың өзінің алғашқы мадригал кітабының арнауында жазғанынша, ол кардиналдың капелла шебері болды, бірақ Луиджидің музыкалық құрамында небәрі бірнеше музыкант болды. Жұмысқа орналасқаннан кейін көп ұзамай Луиджи оған паптың хорында орын табуға тырысты, бірақ саяси себептерге байланысты мұны істей алмады. Маренцио 1580–1581 жылдардың қысынан көктеміне дейін Луиджимен бірге Эсте әулетінің отаны және 16 ғасырдың соңында прогрессивті әйел музыкасының даму орталықтарының бірі – Феррараға саяхаттау мүмкіндігіне ие болды. Ол онда Винченцо Гонзага мен Маргарита Фарнезедің тойына қатысты, бұл сәнді шара сәнді музыканы талап етті. Маренцио Ренессанс дәуірінің соңында мадригал композициясының бағытына үлкен әсер еткен «сырлы музыка» репертуары бар виртуоз әйел әншілерден тұратын жаңа құрылған Concerto delle donne-ні тыңдау мүмкіндігіне ие болды. Феррарада Маренцио Альфонсо II мен Лукреция д’Эстеге арналған жаңа мадригалдардың екі кітабын жазып, сыйлады. Луиджи оған көп талап қоймады, оған өзінің музыкалық ізденістеріне жетерлік уақыт берді, бірақ оған айына бес скуди ғана жалақы төледі, оған Маренцио өзінің Libro terzo a sei (1585) кітабының (Тоскананың ұлы герцогинясы Бианка Капеллоға) арнауында шағымданды. 1584 жылы жазылған бір құмарлы хатында Маренцио жұмыс берушісінен жалақыны уақтылы төлеуін өтінді. Маренционың Мантуя герцогіне жасаған ескертуінен ол Римде әнші немесе лютнист ретінде жеке жұмыс істеуден қосымша табыс тапқан болуы мүмкін екені көрінеді. Луиджимен жұмыс істеген кезінде ол бірнеше рет басқа жұмыс іздеуге тырысты: Мантуя сарайында капелла шебері лауазымына үміткер болды; және 1583 жылы Луиджи оны Франция королі Генрих III-ке сыйлық ретінде Парижге жіберуді қарастырды, бірақ жоба сәтсіз аяқталды, бұл Маренцио үшін үлкен жеңіліс болды. Кардинал Луиджи д’Эстемен жұмыс істеген кезеңде Маренцио композитор ретінде кең танылды. Ол 1581 жылғы Луиджи д’Эстеге жазылған әншінің хатында көрсетілгендей, шебер лютнист ретінде де танымал болды. Кардинал 1586 жылы қайтыс болған кезде Маренцио халықаралық деңгейде танымал композиторға айналды, оның көптеген мадригал кітаптары Италияда ғана емес, Голландияда да жарияланды және қайта басылды. Оның осы кезеңдегі шығармаларының танымалдылығы антологияларда мадригалдарының жиі кездесуінен де көрінеді. 1586 жылдың 30 желтоқсанында Луиджи д’Эсте қайтыс болғаннан кейін Маренцио қамқорсыз қалды, бірақ Римде жеке жұмыс істеуді жалғастырған болуы мүмкін; және 1587 жылы ол Веронаға барып, граф Марио Бевилаккуамен кездесіп, музыканттар мен гуманистердің қауымдастығының бірі – Accademia Filarmonica-ға қатысты, ол Ренессанс дәуірінің соңына тән прогрессивті бағыттарды дамытуға арналған.

Флоренция және Римге оралу

1587 жылдың соңына қарай Маренцио Флоренцияда Фердинанд I де Медичидің қызметіне түсіп, екі жылдай болды. Ол Фердинандтың Римде кардинал болып тұрған кезінде де оның қызметінде болған болуы мүмкін, және 1587 жылы ол герцогтық таққа отырғанда Флоренцияға онымен бірге келген де жатады. Маренционың музыкасына флоренциялық композиторлардың қаншалықты әсер еткенін анықтау қиын. Альфред Эйнштейннің айтуынша, "Ол Камератаның ұсақ-түйекке салынушылығымен және мақтанғанымен тіл табыса алмаған". Бірақ Маренцио Джулио Каччини және басқа флоренциялықтар сияқты жеке әнге ешқашан беленбегенімен, бұл оған Флоренцияның екі дилетант композиторы Пьеро Строцци мен Антонио де Биччимен достық қарым-қатынас орнатуға кедергі болмады. 1589 жылдың 30 қарашасында Маренцио Римге қайтып келді, онда ол бірнеше демеушілерге қызмет етті, бірақ тәуелсіздігін сақтап қалды; ол 1593 жылға дейін Орсини сарайында тұрып, Тоскананың ұлы герцогының немере інісі Виргинио Орсинидің қызметінде болды. Осы кездегі тағы бір маңызды демеуші – биліктегі Папа Климент VIII-нің немере інісі Кардинал Цинцио Альдобрадини. Бұл кардинал, әдебиет пен ғылыммен айналысатын адамдарды жинаған бейресми академияға төрағалық етіп, Маренциоға Ватиканнан пәтер берді. 1595 жылы Джон Дауленд Маренциомен кездесу үшін Италияға келді; Дауленд әлі Англияда болғанда олар хат алмасып тұрған. Дауленд Флоренцияға жетіп, Маренциодан сабақ алғысы келетінін білдірді, бірақ оның осыны істегені белгісіз: екеуі ешқашан кездеспеген болуы мүмкін.

Польша

Маренционың соңғы сапары ұзаққа созылды. Ол 1595 жылдың соңы мен 1596 жылдың басында Польшаға барып, кем дегенде 1596 жылдың қазан айына дейін болды, Варшавадағы Зигмунд III Ваза сарайында маэстро ди капелла лауазымын қабылдады; оның алдыңғысы Аннибале Стабиль бар болғаны екі ай қызмет еткен соң қайтыс болды. Варшавада – жақында Краковтан көшірілген сарай орналасқан жерде – Маренцио қасиетті музыка жазды және дирижерлік етті, оның ішінде екі хорға арналған мотеттер, 13 дауысты Те-Диум және музыкасы жоғалып кеткен месса. 20 ғасырға дейінгі жазушылардың мәліметінше, Папаның бұйрығымен жасаған Польшаға саяхаты Маренционың денсаулығын құлатты. Маренцио Венеция арқылы Польшадан оралды, онда ол өзінің сегізінші бес дауысты мадригалдар кітабын Гонзага әулетіне арнады. Маренцио Римге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды; ол 1599 жылдың 22 тамызында Монте Пинчиодағы Вилла Медичи бағында ағасының күтімінде дүние салды. Ол Лусинадағы Сан-Лоренцо шіркеуіне жерленді.

Музыка

Маренцио кейбір діни музыканы массалар, мотеттер және мадригали спиритуали (дін мәтіндеріне негізделген мадригальдар) түрінде жазса да, оның шығармаларының басым көпшілігі және оның мәңгілік мұрасы – оның мадригальдардың орасан зор көлемі. Олар оның екі онжылдық шығармашылық жолында стиль, техника және тон жағынан үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Маренцио үшін әр мадригал мәтіні жекелеген мәселенің туындауы еді, ол тек сол мәтінге қатысты шешім табатын: сондықтан жалғыз "Маренцио стилі" жоқ, және ол өз жұмысында он алтыншы ғасырдың соңындағы композиторға қолжетімді барлық гармониялық, текстуралық және риторикалық тәсілдерді пайдаланды. Оның айтуынша, әр мадригал мәтіні аудармаға ұқсас міндет еді: басылған сөзді музыкаға айналдыру. Мансабының соңында ол Еуропадағы ең ықпалды мадригал композиторы болды, ал оның ерте мадригальдары Англиядағы мадригал композициясының жаңа мектебі үшін үлгі болды. Маренцио мадригальдар мен оларға ұқсас 23 кітапты, соның ішінде мадригали спиритуали кітабын жариялады; ол сақталмаған тағы бір кітап жазған болуы мүмкін. Тоғыз жинақ бес дауысқа арналған (ондық кітап жазған болуы мүмкін); алтысы алты дауысқа арналған; екеуі төрт дауысқа арналған; біреуі төрт-алты дауысқа арналған; ал қалған бесеуі – 16 ғасырдың соңында танымал болған жеңіл формадағы, үш дауысқа арналған вилланель кітаптары. Дүниежүзілік музыкадан басқа, ол мотеттерден тұратын екі кітап жариялады, олардың біреуі жоғалып кетті, антифондар кітабы (қазір жоғалып кетті) және бестен жеті дауысқа арналған Sacrae cantiones кітабы. Оның барлық шығармалары дерлік Венецияда жарық көрді, тек Римде жарық көрген "Madrigali spirituali" ғана ерекшелік. Маренцио 1580 мен 1589 жылдар аралығында мадригальдар туралы он жеті кітап жариялады, олар мадригал әдебиетіндегі ең көркем, әртүрлі және маңызды еңбектерді қамтиды. Көптеген мадригальдар бес дауысқа арналған, бірақ ол төрт және алты дауысты көптеген шығармалар жазды, сондай-ақ бірнеше ерекше үлгілерді, оның ішінде 1589 жылы Флоренциядағы қойылым үшін он сегіз дауысқа арналған мадригалды жазды. Мәтін мен музыка әрқашан тығыз байланысты. Ол мәтінді жеткілікті түрде білдіру үшін имитациялық контрапункт, ақкордалық текстура, речитативтер сияқты әртүрлі текстураларды қолданды. Мадригальдардан басқа, ол канзонетта мен вилланелла жазды (мадригальдарға ұқсас, бірақ көбінесе сәл жеңіл сипаттағы, а капелла формалары). Оның шамамен 500 жекелеген шығармасы сақталған. Стильдік тұрғыдан алғанда, оның композициялары өмір бойындағы тонның жалпы сезімталдығын көрсетеді, бірақ барлық кезеңдерде ол бір композицияда, тіпті бір фразада ең таңғажайып көңіл-күй өзгерістерін көрсете білді; музыка оның поэзия мәтінін тығыз ұстанғандықтан сирек біркелкі болып көрінеді. Соңғы онжылдықта ол тек күрделі, тіпті қараңғы музыка ғана емес, сонымен қатар Гесуальдодан басқа ешкім жетпеген хроматизммен тәжірибе жасады. Мысалы, "O voi che sospirate a miglior note" мадригалында ол бір фразаның ішінде толықтай квинта шеңбері бойынша модуляция жасады, бір ақкордтың ішінде энгармониялық белгілеулерді қолданды (мысалы, бір мезгілде До диез және Ре бемоль), интервалдарды түзетусіз орындау мүмкін емес. Оның стиліне одан да тән және мадригал жанрының ерекшелігі – сөз кескіндемесін қолдану: музыкада айтылып жатқан сөзді, сөз тіркесін, мағынаны немесе ойынды бейнелеу тәсілі. Көрінеу мысал – "теңізге бату" тіркесін төмен түсетін ноталар тізбегіне қою немесе "азап" сөзін диссонанстық ақкордпен және қанағаттандырмайтын шешіммен сүйемелдеу. Маренционы оның ізбасарлары көбінесе "құдайлық композитор" немесе "ең тәтті аққу" деп атады. Оның көптеген замандастары сияқты, ол Данте мен Петрарка сияқты танымал итальян ақындарының пасторальдық және махаббат өлеңдерін пайдаланды, бірақ тек Маренцио ғана мәтіндерді олардың толық экспрессивті әлеуетіне сәйкес қойды. Ол мәтін арқылы бейнеленген жарқын образды қолданып, өлеңдегі нақты сезімдер мен көңіл-күйді көрсетті. Осының нәтижесінде тарихшылар Маренцио итальяндық мадригалды көркемдік және техникалық дамуының ең жоғары деңгейіне жеткізді деп мәлімдейді.

Ықпал

Лука Маренцио Италиядағы композиторларға, сондай-ақ Еуропаның қалған бөлігінде, әсіресе Англияда зор ықпал етті, себебі оның 1580-жылдардағы мадригалдары ағылшын композиторларының сүйікті туындыларының бірі болды. Олар оның сөз суретін сомдау, текстуралық контраст және хроматизм тәсілдерін ағылшын үлгісіне бейімдеді. Мысалы, Николас Йонге 1588 жылы Англияда «Музика трансальпина» атты еңбегін жариялағанда, ол итальяндық мадригалдардың Англияда жарық көрген алғашқы жинағы еді. Онда Маренцио жинақтағы мадригалдар саны бойынша екінші орында тұрды (Альфонсо Феррабоскодан кейін); ал Англияда жарық көрген итальяндық мадригалдардың екінші жинағында Маренционың туындылары ең көп болды. Томас Морли, Джон Уилби және Томас Велкс сияқты Маренционың көркемдігіне тәнті болған және одан үйренген ағылшын композиторлары осы бастамадан өсіп, өздерінің ерекше стильдерін қалыптастырды. Англиядан тыс, Маренционың мадригалдары Оңтүстік Германиядағы Ханс Лео Хаслер және Төменгі елдердегі Ян Питерсзуон Свелинк сияқты алыс елдердегі композиторларға да әсер етті. 1622 жылы Генри Пичем: «Мадригалдардағы әдемі әуендері мен тамаша ойлары үшін Лука Маренцио барлық басқалардан жоғары тұрады» деп жазды. Пичемнің бұл сөзі Лука Маренционың мадригал өнерінің одан әрі дамуына тигізген әсерін және сол дәуірдегі басқа композиторлардың оған деген құрметін көрсетеді. ХVII ғасырдың ортасында итальяндық және ағылшын зерттеушілері Маренционың шығармаларының артықшылықтарын мақтауды жалғастырды; оның музыкасы ғасыр соңында виолаларға бейімделді және оның музыкасы мадригалдық топтармен бүгінгі күнге дейін үздіксіз орындалып келеді – бұл Ренессанс дәуірінің өте сирек композиторларының біріне тән ерекшелік.