Орландо ди Лассо: Өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Франко-фламанд композиторы (1532–1594)

Орландо ди Лассо (басқа да аттары бар; шамамен 1532 – 14 маусым 1594) – Кейінгі Ренессанс дәуірінің композиторы. Франко-фламанд мектебіндегі жетілген полифониялық стильдің бас өкілі Лассус, Уильям Бёрд, Джованни Пьерлуиги да Палестрина және Томас Луис де Викториямен бірге Кейінгі Ренессанстың жетекші композиторларының бірі саналады. Өте шығармашыл болған ол, музыкасы стилі мен жанрлары бойынша үлкен әртүрлілікке ие, бұл оған Еуропа бойынша беспрецеденттік танымалдылық сыйлады.

Атауы

Лассоның есімі көптеген әртүрлі жазу түрлерінде кездеседі, көбінесе оның музыкасы орындалған немесе басылған жерге байланысты өзгерген. Орландо ди Лассодан басқа, Орландо де Лассус, Роланд де Лассус, Орландус Лассус, Орландо де Латтр және Роланд де Латтр сияқты нұсқалары да бар. Осы әртүрлі жазулар немесе бір есімнің аудармалары ғасырлар бойы белгілі және қабылданғандықтан, ал ол өзінің қалауын білдіргенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ болғандықтан, олардың ешқайсысын қате деп санауға болмайды.

Өмір және мансап

Орландо де Лассо Габсбург Нидерландысының (қазіргі Бельгия) Хайно округінің Монс қаласында дүниеге келді. Оның ерте жылдары туралы мәлімет аз, бірақ бірқатар расталмаған әңгімелер сақталған, соның ішінде ең танымал – оның ән дауысының ерекше әдемілігі үшін үш рет ұрланғаны туралы әңгіме. Он екі жасында Ферранте Гонзагамен бірге Төмен елдерді тастап, Мантуяға, Сицилияға, кейін Миланға (1547-1549 жылдары) барды. Милан қаласында ол мадригалшы Spirito l'Hoste da Reggio-мен танысты, ол оның ерте музыкалық стиліне зор әсер етті. 1550-ші жылдардың басында ол Неапольде Константино Кастриото үшін әнші және композитор болып жұмыс істеді, ал оның алғашқы туындылары осы кезеңге жатса керек. Содан кейін ол Римге көшіп, Тоскананың ұлы герцогы Козимо I де Медичиге қызмет етті, ол онда үй шаруашылығын ұстады. 1553 жылы ол Римнің экуменикалық ана шіркеуі – Латеран базиликасының маэстро ди капелласы болды, бұл жиырма бір жасар адам үшін өте беделді лауазым еді. Алайда ол онда бір жыл ғана тұрды. (Палестрина бұл лауазымды бір жылдан кейін, 1555 жылы иеленді.) 1554 жылы ол қайда болғаны туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ ол Франция мен Англияға саяхаттағаны туралы заманауи куәліктер бар. 1555 жылы ол Төмен елдерге оралды және алғашқы шығармаларын Антверпенде жариялады (1555–1556 жылдары). 1556 жылы ол Бавария герцогы Альбрехт V сарайына қосылды, ол Италиядағы ірі сарайлармен тең музыкалық орталық құруға тырысты. Лассо онда жұмыс істеген бірнеше голландиялықтардың бірі және ең танымал композиторы еді. Ол Мюнхенде бақытты болды және онда қалды. 1558 жылы ол герцогиняның күтімшісінің қызы Регина Вэкингерге үйленді. Олардың екі ұлы болды, екеуі де композитор атанды, ал олардың қызы суретші Ханс фон Аахенге тұрмысқа шықты. 1563 жылы Лассо Людвиг Дазердің орнын басып, маэстро ди капелла болып тағайындалды. Лассо Альбрехт V және оның мұрагері Вильгельм V қызметінде өмірінің соңына дейін болды. 1560 жылдары Лассо өте танымал болды, композиторлар одан сабақ алу үшін Мюнхенге келді. Андреа Габриели 1562 жылы онда болды және, мүмкін, бір жыл бойы капеллада қызмет етті. Джованни Габриели де 1570 жылдары одан сабақ алған болуы мүмкін. Оның даңқы музыкалық айналымдардан тысқары да тарады, өйткені 1570 жылы император Максимилиан II оған дворяндық атағын берді, бұл композитор үшін сирек кездесетін құрметті жағдай еді. Рим папасы Григорий XIII оны рыцарь атағына ие етті, ал 1571 және 1573 жылдары Франция королі Карл IX оны қонаққа шақырды. Кейбір патшалар мен аристократтар оны Мюнхеннен тартымды ұсыныстармен тартып алуға тырысты, бірақ Лассоның орнықтылығы мен Альбрехт сарайының тамаша мүмкіндіктері оны қаржылық пайдадан гөрі қызықтырды. "Мен үйімді, бағымды және Мюнхендегі басқа да жақсы нәрселерді тастағым келмейді", - деп 1580 жылы Дрездендегі қызметке ұсыныс алғанда Саксония герцогіне жазды. 1570-ші жылдардың соңы мен 1580-ші жылдары Лассо Италияға бірнеше рет сапар шекті, онда ол ең заманауи стильдермен танысты. Авангардтық қызметтің орталығы Феррарада ол д'Эсте сарайы үшін жазылған мадригалдарды естігеніне күмән жоқ. Алайда оның стилі консервативті болып қалды және жасы ұлғайған сайын қарапайымданып, нәзіктелді. 1590 жылдары оның денсаулығы нашарлай бастады, ол Томас Мерман деген дәрігерге "меланхолия гипохондрикасы" деп аталатын аурудан емделді, бірақ ол әлі де шығарма жасай алды және кейде саяхаттады. Оның соңғы туындысы көбінесе оның ең жақсы шығармаларының бірі саналады: "Қасиетті Петірдің көз жасы" ("Lagrime di San Pietro") деп аталатын жиырма бір рухани мадригалдан тұратын тамаша жинақ, ол оны Рим папасы VIII Климентке арнады және 1595 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Лассо 1594 жылғы 14 маусымда Мюнхенде қайтыс болды, сол күні оның жұмыс берушісі оны экономикалық себептермен жұмыстан босатуға шешім қабылдады. Ол бұл хатты ешқашан көрген жоқ. Ол Мюнхендегі Alter Franziskaner Friedhof зиратына жерленді, ол 1789 жылы қабір тастарынан тазартылды және қазір Макс Йозеф алаңының орны болып табылады.

Orlando de Lasso was born in Mons in the County of Hainaut, Habsburg Netherlands (modern day Belgium). Information about his early years is scanty, although some uncorroborated stories have survived, the most famous of which is that he was kidnapped three times because of the singular beauty of his singing voice. At the age of twelve, he left the Low Countries with Ferrante Gonzaga and went to Mantua, Sicily, and later Milan (from 1547 to 1549). While in Milan, he made the acquaintance of the madrigalist Spirito l'Hoste da Reggio, a formative influence on his early musical style. He then worked as a singer and a composer for Costantino Castrioto in Naples in the early 1550s, and his first works are presumed to date from this time. Next he moved to Rome, where he worked for Cosimo I de' Medici, Grand Duke of Tuscany, who maintained a household there, and in 1553, he became maestro di cappella of the Basilica of Saint John Lateran, the ecumenical mother church of Rome and a spectacularly prestigious post indeed for a man only twenty one years old. However, he stayed there for only a year. (Palestrina would assume this post a year later, in 1555.) No solid evidence survives for his whereabouts in 1554, but there are contemporary claims that he traveled in France and England. In 1555 he returned to the Low Countries and had his early works published in Antwerp (1555–1556). In 1556 he joined the court of Albrecht V, Duke of Bavaria, who was consciously attempting to create a musical establishment on a par with the major courts in Italy. Lasso was one of several Netherlanders to work there, and by far the most famous. He evidently was happy in Munich and decided to settle there. In 1558 he married Regina Wäckinger, the daughter of a maid of honor of the Duchess. They had two sons, both of whom became composers, and his daughter married the painter Hans von Aachen. By 1563 Lasso had been appointed maestro di cappella, succeeding Ludwig Daser in the post. Lasso remained in the service of Albrecht V and his heir, Wilhelm V, for the rest of his life. By the 1560s Lasso had become quite famous, and composers began to go to Munich to study with him. Andrea Gabrieli went there in 1562, and possibly remained in the chapel for a year. Giovanni Gabrieli also possibly studied with him in the 1570s. His renown had spread outside strictly musical circles, for in 1570 Emperor Maximilian II conferred nobility upon him, a rare circumstance for a composer. Pope Gregory XIII knighted him and in 1571, and again in 1573, the king of France, Charles IX, invited him to visit. Some of these kings and aristocrats attempted to woo him away from Munich with more attractive offers, but Lasso was evidently more interested in the stability of his position, and the splendid performance opportunities of Albrecht's court, than in financial gain. "I do not want to leave my house, my garden, and the other good things in Munich", he wrote to the Duke of Electorate of Saxony in 1580, upon receiving an offer for a position in Dresden. In the late 1570s and 1580s Lasso made several visits to Italy, where he encountered the most modern styles and trends. In Ferrara, the center of avant garde activity, he doubtless heard the madrigals being composed for the d'Este court. However, his own style remained conservative and became simpler and more refined as he aged. In the 1590s his health began to decline, and he went to a doctor named Thomas Mermann for treatment of what was called "melancholia hypocondriaca", but he was still able to compose as well as travel occasionally. His final work was often considered one of his best pieces: an exquisite set of twenty one madrigali spirituali known as the Lagrime di San Pietro ("Tears of St. Peter"), which he dedicated to Pope Clement VIII, and which was published posthumously in 1595. Lasso died in Munich on 14 June 1594, the same day that his employer decided to dismiss him for economic reasons. He never saw the letter. He was buried in Munich in the Alter Franziskaner Friedhof, a cemetery that was cleared of gravestones in 1789 and is now the site of Max Joseph Platz.

Музыка және әсер

Кейінгі Ренессанс дәуірінің ең өнімді, жан-жақты және әмбебап композиторларының бірі Лассо өз заманында белгілі болған барлық латын, француз, итальян және неміс вокалдық жанрларында 2000-нан астам шығарма жазды. Олардың ішінде 530 мотет, 175 итальяндық мадригал және вилланелла, 150 француз шансоны және 90 неміс лирі бар. Лассоның таза аспаптық музыкасы сақталмаған, тіпті болғандығы туралы да мәлімет жоқ: бұл – бүкіл Еуропа бойынша аспаптық музыка өркендеп, маңызды өрнек құралына айналып жатқан дәуірде, өте ауқымды және өнімді композитор үшін қызықты жағдай. Неміс музыка баспашысы Адам Берг өзінің 5 томдық «Patrocinium musicum» (1573–1580 жылдары жарық көрген) еңбегін Лассоның музыкасына арнады.

Діни музыка

Лассо осы діни келіспеушілік дәуірінде католик дінінде қалды, бірақ бұл оның дүниелік, зайырлы әндер жазуына немесе бастапқыда ұстамсыз мәтіндерге жазылған музыканы Магнификаттары мен массаларында пародия техникасын қолдана отырып пайдалануына кедергі келтірмеді. Дегенмен, иезуиттердің ықпалымен Баварияда XVI ғасырдың соңында өркендеген Католик Контрреформациясы Лассоның кейінгі туындыларына айқын әсер етті, оның ішінде римдік обрядқа арналған литургиялық музыка, Магнификаттардың көбейіп келе жатқан саны, католиктік Уленберг Псалмдер жинағының (1588) нотаға түсірілуі және әсіресе рухани мадригалдардың үлкен өкініш циклі – «Сан-Пьетроның жасы» (1594).

Массалар

Оның 60-қа жуық толық сақталған мессасы бар, олардың көпшілігі – оның немесе басқа композиторлардың жазған әлемдік шығармаларын мелодиялық бастау ретінде пайдаланатын пародиялық мессалар. Техникалық тұрғыдан әсерлі болғанымен, олар оның шығармашылығының ең консервативті бөлігін құрайды. Ол әдетте месса стилін бастапқы материал стиліне бейімдеді, ол григориан әнінен бастап заманауи мадригалдарға дейін ауқымды болды, бірақ соңғы туындыда әрқашан көркемдік және құрметті сипатты сақтады. Оның бірнеше мессалары өте зайырлы француз шансондарына негізделген; кейбір бастапқы материалдар тіпті ұятсыз болды. Якоб Клеменс нон Папаның «О, он бес жасар қыздар» (Entre vous filles de quinze ans) шығармасы оған 1581 жылғы Missa entre vous filles мессасы үшін бастау берді, бұл, әдетте, ең жанжалды туынды саналады. Бұл тәсіл оның жұмыс берушісі тарапынан қабылданып қана қоймай, қолдауға ие болды, бұл олардың жеке хаттарынан алынған мәліметтермен расталады, олардың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Әдеттегі имитациялық мессалармен қатар, ол қысқа қызметтерге арналған (мысалы, Герцог Альбрехт аң аулауға шыққан күндері: ол ұзақ полифониялық музыкамен кешіктірілгісі келмеген) «қысқа мессалар» (missae breves) деп аталатын қысқа, буынды мессаларды жазды. Олардың ең экстремалдысы – Jäger Mass (Missa venatorum) – «Аңшы мессасы» деп аталатын туынды. Оның кейбір мессалары Венеция мектебінің ықпалын көрсетеді, әсіресе полихоралдық техниканы қолдануда (мысалы, өзінің мотетіне негізделген сегіз дауысты Missa osculetur me). Оның үш мессасы екі хорға арналған, және олар венециялықтарға әсер еткен болуы мүмкін; сонымен қатар, Андреа Габриели 1562 жылы Лассоны Мюнхенде қонаққа шақырды, ал Лассоның көптеген шығармалары Венецияда жарияланды. Лассо заманауи, дыбысты Венеция стилін қолданғанымен, оның гармониялық тілі осы туындыларында консервативті болып қалды: ол венециялықтардың текстурасын өзінің көркемдік мақсаттарына бейімдеді.

Мотеттер және басқа да діни музыка

Лассо – музыка резервата деп аталатын стильдің композиторларының бірі. Бұл термин көптеген заманауи сілтемелерде сақталған, олардың көбі қарама-қайшы болып көрінеді. Терминнің нақты мағынасы қызу пікірталас тудырады, бірақ музыка зерттеушілері арасында кең таралған пікір бойынша, ол мәтінді терең сезіммен беру және хроматизмді қамтиды, сондай-ақ бұл музыка әуенді жақсы түсінетін адамдар үшін жазылған болуы мүмкін. Лассоның осы стильдегі танымал шығармасы – «Prophetiae Sibyllarum» атты 12 мотеттен тұратын цикл, ол Гезуальдоның туындыларын алдын ала болжайтын, өте хроматикалық стильде жазылған; осы шығармадағы кейбір аккорд тізбектері 20 ғасырға дейін естілген жоқ. Лассо төрт Пассион (Құмарлық) шығармасын жазды, олардың әрқайсысы Матай, Марк, Лұқа және Жохан Евангелистеріне арналған. Барлығы а капелла дауыстары үшін жазылған. Ол Мәсіхтің сөздерін және Евангелисттің баяндамасын ән-жыр ретінде, ал топтарға арналған бөлімдерді полифониялық стильде жазады. Мотеттердің композиторы ретінде Лассо бүкіл Ренессанс дәуіріндегі ең көп қырлы және өнімді композиторлардың бірі болды. Оның шығармалары кереметтен күлкіліге дейін ауытқиды, және ол қасиетті музыкамен көбінесе байланыстырылмайтын юмор сезімін көрсетті: мысалы, оның бір мотеті нашар әншілерді сатиралайды («Super flumina Babylonis», бес дауысқа арналған), онда діңкелеу, тоқтау және жалпы шатасу бар; бұл стиль жағынан емес, идея жағынан Моцарттың «Музыкалық әзіл» шығармасына ұқсас. Оның көптеген мотеттері салтанатты шаралар үшін жазылған, өйткені сарай композиторынан жоғары лауазымды қонақтардың келуі, тойлар, келісімдер және басқа да мемлекеттік іс-шаралар үшін музыка дайындау талап етілген. Бірақ Лассо діни мотеттер жазу арқылы ең кең танылып, ұзаққа созылған даңққа ие болды. Лассоның 1584 жылы Франция королі Карл IX-ның тапсырысымен жазған жеті тәубелік Забурлар жинағы ([[Тәубелік Забурлар (Лассо)]]) бүкіл Ренессанс дәуіріндегі ең әйгілі Забурлар жинақтарының бірі болып табылады. Джордж Т. Ферристің сөзіне сәйкес, кейбіреулер оның гугеноттардың Сен-Бартоломей қырғынынан кейін жанын тазарту үшін оларды тапсырғанын айтқан. Контрапункт еркін, Гомберт сияқты голланд композиторларындағы кең таралған еліктеуден аулақ, және кейде Палестринаға тән емес экспрессивті тәсілдерді қолданады. Басқа жерлердегідей, Лассо эмоционалдық әсерге ұмтылады және осы мақсатта әртүрлі текстура мен мәтінді көркемдеуге көңіл бөледі. Жинақтың соңғы шығармасы – «De profundis» (Забур 129/130) көптеген ғалымдар Ренессанс полифониясының ең биік жетістіктерінің бірі деп санайды, және оны Жоскен де Предің осы мәтінге жазған екі шығармасымен бір қатарға қояды. Оның басқа да діни шығармаларының ішінде гимндер, әндер (соның ішінде 100-ден астам «Magnificatтар»), Қасиетті аптаға арналған респонсориялар, Пассиондар, Ақтаулар және ірі мерекелерге арналған жекелеген шығармалар бар.

Lasso is one of the composers of a style known as musica reservata—a term which has survived in many contemporary references, many of them seemingly contradictory. The exact meaning of the term is a matter of fierce debate, though a rough consensus among musicologists is that it involves intensely expressive setting of text and chromaticism, and that it may have referred to music specifically written for connoisseurs. A famous composition by Lasso representative of this style is his series of 12 motets entitled Prophetiae Sibyllarum, in a wildly chromatic idiom which anticipates the work of Gesualdo; some of the chord progressions in this piece were not to be heard again until the 20th century. Lasso wrote four settings of the Passion, one for each of the Evangelists, St. Matthew, Mark, Luke and John. All are for a cappella voices. He sets the words of Christ and the narration of the Evangelist as chant, while setting the passages for groups polyphonically. As a composer of motets, Lasso was one of the most diverse and prodigious of the entire Renaissance. His output varies from the sublime to the ridiculous, and he showed a sense of humor not often associated with sacred music: for example, one of his motets satirizes poor singers (his setting of Super flumina Babylonis, for five voices) which includes stuttering, stopping and starting, and general confusion; it is related in concept if not in style to Mozart's A Musical Joke. Many of his motets were composed for ceremonial occasions, as could be expected of a court composer who was required to provide music for visits of dignitaries, weddings, treaties and other events of state. But it was as a composer of religious motets that Lasso achieved his widest and most lasting fame. Lasso's 1584 setting of the seven Penitential Psalms of David ([[Penitential Psalms (Lasso)), ordered by King Charles IX of France, is one of the most famous collections of psalm settings of the entire Renaissance. According to George T. Ferris, it was claimed by some that he ordered them as an expiation of his soul after the massacre of St. Bartholomew of the Huguenots. The counterpoint is free, avoiding the pervasive imitation of the Netherlanders such as Gombert, and occasionally using expressive devices foreign to Palestrina. As elsewhere, Lasso strives for emotional impact, and uses a variety of texture and care in text setting towards that end. The penultimate piece in the collection, his setting of the De profundis (Psalm 129/130), is considered by many scholars to be one of the high water marks of Renaissance polyphony, ranking alongside the two settings of the same text by Josquin des Prez. Among his other liturgical compositions are hymns, canticles (including over 100 Magnificats), responsories for Holy Week, Passions, Lamentations, and some independent pieces for major feasts.

Дүниежүзілік музыка

Лассо сол кездегі барлық көрнекті зайырлы жанрларда жазды. Неміс әндері жинағының кіріспесінде Лассо өзінің зайырлы шығармаларын тізбектей келе, итальяндық мадригалдар, француз шансондары, неміс және голланд әндерін атады. Ол, бәлкім, қайта өрлеу дәуірінде бес тілде – жоғарыда аталғандармен қатар латын тілінде де – жемісті жазған жалғыз композитор болса керек, және ол әр тілде бірдей шеберлікпен жазды. Оның көптеген әндері еуропалық елдерде кеңінен таралды және үлкен танымалдылыққа ие болды. Осы алуан түрлі зайырлы әндерінде ол туған елінің мәнеріне сай келеді, бірақ сонымен қатар өзінің ерекше шығармашылығын, тапқырлығын және айқындылығын сақтайды.

Мадригалдар

Римде болған кезінде жазған мадригалдарының көп бөлігінде оның стилі айқын және лаконикалық, ол есте қалуға оңай күйлер жазды; сонымен қатар, ол өз туындыларын "лассо" сөзін жиі пайдалану арқылы "қол қойды" (көбінесе сольфеджио буындарымен la sol, яғни C тональдығындағы A G ноталарын қоса отырып). Оның таңдаған поэзиясы өте алуан түрлі болды – ең күрделі туындылары үшін Петраркадан бастап, оның көңілді канзонетталары үшін жеңіл өлеңдерге дейін. Лассо көбінесе циклдік мадригалдарды жақтырды, яғни бірнеше өлеңді байланысты музыкалық шығармалар жиынтығы ретінде ұсыну. Мысалы, оның бес дауысқа арналған төртінші мадригал кітабы Петрарканың толық сестинасымен басталады, екі бөлімді сонеттермен жалғасады және тағы бір сестинамен аяқталады: сондықтан бүкіл кітапты әр мадригалдың қосалқы бөлігі болатын біртұтас композиция ретінде тыңдауға болады.

Әндер

Лассоның дамытқан тағы бір түрі – француз шансоны, ол оның 150-ге жуық әнін жазды. Олардың көпшілігі 1550-ші жылдарға жатады, бірақ ол Германияда болғанда да оларды жазуын жалғастырды: осы жанрдағы соңғы туындылары 1580-ші жылдарда жарық көрді. Олар Еуропада зор танымал болды, және барлық шығармаларының ішінде лютня және клавишті аспаптар сияқты аспаптарға ең көп бейімделгендері осы болды. Көпшілігі 1570 және 1580 жылдары үш жинақта жарияланды: біреуі – 1571 жылы Петрус Фалесий Ескінің, ал қалған екеуі – 1576 және 1584 жылдары Ле Руа мен Баллардтың басылымында. Стильдік тұрғыдан алғанда, олардың арасында мәртбелі және тұжырымды, ойыншыл, ұятсыз және махаббатқа толы шығармалар, сондай-ақ таверналарға лайықты ішімдік әндер де болды. Лассо өзінің шығармаларында Клемент Жанекеннің бағдарламалық стиліне емес, Сермизидің тегіс, лирикалық стиліне еліктеді. Лассоның ең әйгілі ішімдік әндерінің бірі Шекспирдің "Генрих IV, 2-бөлім" пьесасында қолданылды. «Un jour vis un foulon qui fouloit» (Месье Минго ретінде) әніне ағылшын сөздері қосылып, V акт, III көріністе мас әділдікпен орындалады.

Неміс лидері

Лассоның үшінші секулярлық шығармасы – неміс әні. Олардың көпшілігі, көрінеу, басқа тыңдаушылар үшін жазылған, себебі олардың мәнері мен стилі шансон мен мадригалдардан едәуір өзгеше; сонымен қатар, ол оларды өмірінің кейінгі кезеңінде жазды, 1567 жылға дейін, Мюнхенде беделді композитор ретінде танылғаннан кейін ешқайсысы жарық көрмеді. Көптеген әндері діни тақырыптарға арналған, бірақ жеңіл және әзіл-қалжың өлеңдер де кездеседі. Ол неміс тілінде ішімдік әндерін де жазды, және шансон жанрындағы жұмысына қарағанда, ол шамадан тыс ішімдіктің салқындары туралы әндер жазды.

Голландия әндері

Неміс әндері жинағының алғы сөзінде Лассо өзі голланд әндерін жазғанын мәлімдейді. Дегенмен, голланд әнінің ешқайсысы бізге жеткен жоқ.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Haar, James, "Orlande de Lassus", Стенли Сейди редакторындағы "The New Grove Dictionary of Music and Musicians" музыкалық энциклопедиясы, 20 томдық. Лондон, Macmillan Publishers Ltd., 1980 жыл. Густав Риз, "Ренессанс дәуіріндегі музыка". Нью-Йорк, W. W. Norton & Co., 1954 жыл. Гарольд Глисон және Уоррен Беккер, "Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі музыка" (Музыкалық әдебиеттің шолулары I сериясы). Блумингтон, Индиана. Frangipani Press, 1986 жыл. Жан Пол С. Монтанье, "Франциядағы полифониялық месса, 1600-1780: Басылған хор кітаптарының куәлігі", Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2017 жыл (5-тарау, "Лассус – үлгі ретінде").