Кіріспе

Калифорниядағы Трансверс таулары, АҚШ. Бұл таулар шамамен он бір миллион жыл бұрын Сан-Андреас жарылысы бойындағы тектоникалық қызметтің нәтижесінде пайда болған және қазірге дейін көтеріліп келеді. Көптеген жергілікті өзендер осы таулардан басталады, ал олардың жауын-шашын мөлшері айналасындағы шөлге қарағанда едәуір көп. Таулардың бірегей және әртүрлі ортасы штаттың ең бай биоәртүрлілігін сақтауға мүмкіндік береді. Сан-Бернардино және оның айналасындағы жерлерде 10 мың жылдан астам уақыттан бері жергілікті халықтар мекендеп келеді, олар тауларды жазғы аңшылық алқабы ретінде пайдаланған. Шамамен 1700 шаршы километрді алып жатқан бұл таулар көбінесе Сан-Бернардино округінде орналасқан, ал оңтүстік бөлігі Риверсайд округіне дейін созылады. Таулар үш негізгі физиографиялық аймақты бөліп тұрады: оңтүстік-батыстағы тығыз қоныстанған Ішкі Империя, оңтүстік-шығыстағы Коачелла аңғары және солтүстіктегі Мохаве шөлі. Таулардың көп бөлігі Сан-Бернардино ұлттық орман шегінде орналасқан. Сан-Бернардино тауларының ең биік шыңдары Коачелла аңғары мен Сан-Горгонио асуына қарай тік құлайды, соңғысы АҚШ-тағы ең терең тау асуларының бірі болып табылады және Гранд-Каньоннан 2000 футтан (610 метрден) астам тереңдікке жетеді. Сан-Бернардино тауларының етегінде Сан-Бернардино, Редлендс және Юкайпа (оңтүстікте), Юкка аңғары (шығыста) және Гесперия (солтүстік-батыста) сияқты көптеген қалалар орналасқан. Сонымен қатар, тауларда Үлкен Аю көлі, Үлкен Аю қаласы, Крестлайн, Жебе басы көлі және Раннинг Спрингс сияқты бірнеше орта және ірі қалалар бар. Тауларда көптеген өзендер мен ағындар басталады. Негізгі су ағызын Санта-Ана өзені қамтамасыз етеді, ол Оранж округіндегі Тынық мұхитына қарай батысқа қарай ағады. Таулардан ағып жатқан басқа өзендерге Уайтвотер өзені (Коачелла аңғары арқылы оңтүстік-шығысқа қарай Солтон теңізіне құяды) және Мохаве өзені (солтүстікке қарай Мохаве шөліне құяды) жатады. Бұл таулардың алғашқы пішіні миоцен дәуірінде, шамамен он бір мен бес миллион жыл бұрын пайда болған, бірақ көбінесе эрозияға ұшырады. Таулар қазіргі пішінін Плейстоцен дәуірінде, шамамен екі миллион жыл бұрын алған, ал аймақтық көтерілу қазірге дейін жалғасуда. Тауларды құрайтын тау жыныстары таулардың өзінен әлдеқайда көне – 18 миллион жылдан 1,7 миллиард жылға дейін. Сан-Андреас жарылысы тау жотасының шығыс және батыс шеттерін белгілейтін екі ірі тау асуының пайда болуына да себепкер болды. Бұл таулар бірнеше негізгі тектоникалық блоктармен қалыптасқан: Үлкен Аю блогы (таулардың солтүстік бөлігіне тән үлкен тау платосын құрайды) және Сан-Горгонио, Уилсон Крик және Юкайпа қырқасы блоктары (таулардың қиыр және күрделі бөлінген оңтүстік бөліктерін құрайды). Сан-Бернардино тауларының үлкендігі мен тік көтерілуі оларды эрозияға ұшыратып, көптеген өзендердің шатқалдарын жасаған. Таулардан түскен тау жыныстары мен шөгінділер айналасындағы аңғарларға ірі аллювиалды желдеткіштер түрінде жиналады.

Тарих

Жергілікті халықтар
Сан-Бернардино аңғарындағы археологиялық жаңалықтар адамдар бұл аймақты кем дегенде 10 000-12 000 жылдан бері мекендегенін көрсетеді. Сан-Бернардиноны қоршаған жерлерді бірнеше жергілікті американдық тайпалар мекендеген. Оларға таулардың оңтүстік-батысындағы Ішкі Империя аймағын мекендеген Тонгва, Коачелла аңғары мен Солтон теңізі бассейнінде тұрған Кахуилла, сондай-ақ Мохаве шөлінің маңындағы Сан-Бернардиноның солтүстігінде және солтүстік-шығысындағы жерлерін мекендеген Серрано және Чемехуэви тайпалары кірді. Бұл тайпалардың көпшілігі, Серрано тайпаларының бірнеше тобын қоспағанда, тауларда тұрақты қоныстар құрмаған. Жергілікті халықтар жаз айларында тауларға бұғы мен қоян аулауға, бұта, жидек және жаңғақ жинауға, сондай-ақ шөлдің ыстығынан паналауға келген. Олар сауда жолдарын құрды, кейбіреулерін еуропалықтар кейіннен аймақты зерттеу және қоныстандыру үшін пайдаланды. Мохаве жолы (немесе Мохаве жолы) Сан-Бернардино тауларын Каджон асуынан шығысқа қарай алып өтіп, Ішкі Империя бассейні мен Мохаве шөлінің халқы арасында сауда жасауға мүмкіндік берді. Трансверс тауларындағы ең үлкен табиғи үзіліс болып табылатын Сан-Горгонио асуы жағалау және шөл тайпалары арасындағы байланысқа да мүмкіндік берді. Өзендердегі шатқалдар, әсіресе Мохаве мен Санта-Анадағы шатқалдар, тауларға кірудің негізгі жолын қамтамасыз етті. Әсіресе Мохаве өзенінің саласы болып табылатын Дип Крик бойында көптеген археологиялық орындар табылды.

Зерттеушілер мен алғашқы қоныс аударушылар
17 және 18 ғасырларда әртүрлі испан зерттеушілері Оңтүстік Калифорнияның жағалауынан өтіп, аймақты Испания үшін талап етті. 1769 жылы испан үкіметі «Верхняя Калифорнияны» бақылауға алып, миссиялар құру арқылы жергілікті халыққа христиан дінін таратуға тырысты. 1772 жылға дейін Верхняя Калифорнияның әскери губернаторы Педро Фахес Сан-Бернардино тауларына жеткен еуропалықтың біріншісі болды. Сан-Бернардино және оның айналасы келесі 50 жылға жуық уақыт бойы сирек зерттелді, алғашқы зерттеушілердің бірі 1776 жылы Мохаве жолын пайдаланған Франсиско Гарсес, содан кейін 1806 жылы Мохаве өзені аумағын зерттеген Хосе Мария де Зальвидеа болды. 1810 жылы Франсиско Думец қазіргі Редлендс қаласының жанында уақытша шіркеу құру үшін шағын топқа жетекшілік етті. 20 мамырда, Сиеналық Бернардиннің мерекесінде Думец аймақты Сан-Бернардино аңғары деп атады. Бұл атау 1835 жылға қарай Сан-Бернардино шыңына қолданылды және 1849 жылға қарай бүкіл тау жотасы үшін кеңінен қолданыла бастады. 1819 жылы Сан-Бернардино де Сена Эстансия қазіргі Сан-Бернардино қаласының жанында, жақын орналасқан Миссия Сан Габриэль Арканхельдің шеткі посты ретінде құрылды. Кейде «ассистенция» деп аталған, яғни «қажетті құрал-жабдықтары бар және міндетті күндері діни қызметтер өткізілетін кішкентай миссия», Сан-Бернардино эстансия, яғни мал фермасы болды. 1820 жылы Сан-Бернардино тауларынан ағып шыққан Милл Крик өзенінен су алу үшін 19 шақырымдық суарна желісі салынды, бұл эстансия мен айналасындағы егістік жерлерді сумен қамтамасыз етті. Келесі жиырма жыл бойы испандықтар, содан кейін тәуелсіз Мексиканың «калифорниолары» таулардың етегінде шаруашылық және мал шаруашылығымен айналысты. Таулардың жоғары жағы 1845 жылға дейін көбінесе зерттелмеген, сол кезде Бенджамин Д. Уилсон қазіргі Риверсайд қаласының жанындағы ранчодан Мохаве мал ұрлаушыларын ұстау үшін 22 адамнан тұратын топқа жетекшілік етті. Уилсон Үлкен Аю аңғарын көрген еуропалықтың біріншісі болды және аймақтағы Калифорния гризлисінің көптігіне байланысты көлге Аю көлі (қазіргі Болдуин көлі) деп ат қойды. Топ жиырмадан астам аюды ұстап, терісін сызып алды. Кейін олар Мохаве өзені бойында жасырынып отырған ұрыларды тауып, қамауға алды. Уилсонның экспедициясы Сан-Бернардиноның ішкі аймақтарын келесі зерттеулерге ашты және Мохаве сияқты тайпаларды таулар арқылы ұсқақ шабуылдар жасаудан алды. 1851 жылдан бастап мормондық қоныс аударушылар Сан-Бернардино аңғарына көшіп келе бастады. Мормондар Сан-Бернардино ранчосын сатып алып, бөліп, мыңдаған мал мен жергілікті суару желісін жаңарту арқылы аймақтың ауылшаруашылық өндірісін жақсартты. Өздерінің қоныстарын ағашпен қамтамасыз ету үшін олар Сан-Бернардино тауларында алғашқы ірі масштабты орман шаруашылығын бастады, Миллден бастап...

Су қоймалары мен демалыс

1880 жылы Франк Элвуд Браун Үлкен Аю аңғарындағы алғашқы бөгетті жобалап, Үлкен Аю көлін құрды – сол кездегі әлемдегі ең ірі жасанды су қоймасы, ол Сан-Бернардино маңындағы цитрус шаруашылықтарын сумен қамтамасыз етуге арналған еді. 1910 жылға қарай жаңа бөгет салынды, көлдің көлемі үш есеге артты. Көлдің күтпеген салдары Сан-Бернардино тауларында туризмнің күрт өсуіне әкелді, ал 1920 жылдарға қарай оның жағалауларында пансионаттар мен келушілерге арналған нысандар салынды. Үлкен Аю көлінің бұрынғы орман шаруашылығы лагері Оңтүстік Калифорнияның түкпір-түкпірінен келген туристердің саны артуына байланысты кеңейтілді. 1891 жылы «Arrowhead Reservoir and Power Company» компаниясы ұсынған және Үлкен Аю көлі жобасының табысынан шабыттанған «Lake Arrowhead» үш су қоймасының бірі болуы тиіс еді. Оның мақсаты – солтүстік-батыстағы Сан-Бернардино тауларынан суды Сан-Бернардино аңғарына бұрып, 260 кВт қуатты гидроэлектростанциямен қамтамасыз ету болған. Жоба толыққанды жүзеге аспағанымен, «Arrowhead» Оңтүстік Калифорниядағы ең танымал балық аулау орындарының біріне айналды. 20 ғасырдың басында Джон Бейлис «Lake Arrowhead» көлінде «Pinecrest» курортын салды. Одан кейін «Skyland Inn» және «Thousand Pines Camp» сияқты бірнеше басқа да туристік нысандар пайда болды. Алғашқы туристер көбінесе дилижанспен келсе, уақыт өте келе Уотерман каньоны арқылы өтетін бұрынғы мормондық орман шаруашылығы жолы қайта жаңартылып, автомобильдердің өтуіне мүмкіндік берді. Өзендер мен биік тау аңғарларында курорттар да көбейді. «Seven Oaks Camp» 1890 жылы Санта-Ана өзенінің жағасында құрылды, ал курорттар Сан-Бернардино тауларының жоғарырақ аймақтарындағы «Crestline» және «Running Springs» қалаларында да өркендеді. 1920 жылдарға дейін Сан-Бернардинодағы қар демалысқа кедергі келтіріп, қысқы ойын-сауықтарды тоқтатты. Алайда, Оңтүстік Калифорниялықтар қыста тауларға саяхаттаудың қауіп-қатеріне қарамастан, батыл қадам жасады, ал 1930 жылдары «Lake Arrowhead» қысқы демалыс орынына айналды. Тауларда шаңғымен сырғанау 1938 жылы «Big Bear» жерінде қарапайым көтергіш орнатылғанға дейін кең таралған демалыс түрі болған жоқ. 1949 жылға қарай 914 метрлік тікұшақ орнатылды, бұл аймақтағы курорттардың қабылдай алатын шаңғышылардың санын едәуір арттырды. «Lynn Lift» деп аталған бұл көтергіш 1970 жылға дейін жұмыс істеді, бірақ 1981 жылы сыйымдылығы шектеулі болғандықтан бұзылды. Томми Тиндалл «Big Bear», «Mill Creek», «Snow Summit» және «Sugarloaf Mountain» шаңғы мектептерін құрған. Ол Сан-Бернардино тауларында осы спортты таныстырған және оны қадағалаған, сондай-ақ қар жасау технологиясын енгізген, онсыз қазіргі шаңғы индустриясы құрғақ қыста ауыр зардап шегетін еді.

Көлік

ХХ ғасырдың басында Сан-Бернардино тауларына қызмет көрсететін жолдар тік және тар болды. Автомобиль таудың тік беткейлеріне жылдам және арзан көлік қамтамасыз ете алады деп сенетіндер мен автомобильдердің қауіпті екендігіне және сол кездегі ат арбаларымен апаттарға себеп болатынынан қорқатындар арасында қақтығыстар туды. 1908 жылы У.К. Воган округтік шектеулерге наразылық ретінде Уотерман каньоны жолымен Жебе басына дейін жүрді, полиция оны тікелей қуып жетеді. Келесі жылы округ автомобильдерге толық тыйым салса да, Джек Хейзер 1910 жылы қазіргі Кресстлайн маңындағы тар ат арбалары жүретін жолдардан машинамен түсіп, тауларды автомобильдермен қауіпсіз қызмет етуге болады дегенді дәлелдеді. 1911 жылға қарай автомобильдер таулардағы көліктің негізгі түрі ретінде ат арбаларын толығымен ығыстырды, ал оларға қызмет көрсету үшін таулар арқылы жаңа ақылы жолдар салынды. Олардың арасында Каджон асуы, Сити-Крик каньоны (SR 330) және Милл-Крик пен Санта-Ана каньондары (SR 38) бар. Сан-Бернардино таулары арқылы өтетін ең ірі және ең танымал жол – Калифорния штатының 18-ші тас жолы, ол таулардың арасымен 107 мильге (172 км) созылып, «Әлем шеті» тас жолы деп те аталады – 1915 жылдың 18 шілдесінде пайдалануға берілді.

Суды басқару

1950 жылдардың соңында Калифорния су құбырының құрылысы басталды – Солтүстік Калифорниядан құрғақ оңтүстіктегі өсіп келе жатқан қалаларға су жеткізуге арналған арналар мен құбырлардың ірі жүйесі. Су құбырының шығыс тармағы Сан-Бернардино таулары арқылы сорғы станциялары, суқоймалар және электр станцияларының күрделі кешені арқылы өтеді. Су құбыры 1973 жылы Сан-Бернардино тауларының солтүстік беткейінде бөгет салу арқылы құрылған ірі Сильвервуд көлімен толықтырылады. Сильвервудтан су Сан-Бернардино туннелі арқылы таулардың ішінде өтеді де, Сан-Бернардино аңғарындағы Devil Canyon электр стансасына түседі, мұнда таулардың қамтамасыз ететін үлкен гидравликалық қысымның арқасында 276 МВт-қа дейін электр энергиясы өндіріледі. Сан-Бернардино тауларындағы өзендер де кенеттен су тасқынына бейім, осы қауіптің алдын алу үшін таулардың бойында көптеген су тасқынын бақылауға арналған бөгеттер салынды. Олардың ішіндегі ең ірісі – Санта-Ана өзеніндегі Seven Oaks бөгеті, ол АҚШ-тағы алтыншы биік бөгет болып табылады. 1969 жылы АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Санта-Ана өзенін Миссисипи өзенінің батысындағы АҚШ-тағы ең қауіпті су тасқыны деп сақтады, себебі оның ағысы тығыз қоныстанған аймақтардан өтеді. 1999 жылы құрылысы аяқталған бөгет 350 жылдық су тасқынын толығымен тоқтатуға арналған. Мохаве өзеніндегі Мохаве Форкс бөгеті және кішірек арналардағы түрлі су жинау алаптары мен тоғандар сияқты көптеген басқа бөгеттер де су тасқыны мен шөгінділерді жергілікті деңгейде бақылауға көмектеседі.

Экология және жануарлар дүниесі

Сан-Бернардино таулары, жақын орналасқан Сан-Габриэль және Сан-Хасинто тау тізбектерімен бірге, аспан аралы деп есептеледі – айналасындағы жартылай шөлейтті жерлерден өсімдіктер мен жануарлар әлемі күрт өзгешеленетін биік таулы аймақ. Сан-Бернардино таулары әсіресе Оңтүстік Калифорниядағы ең ірі орманды аймақты құрайды және шамамен 1600 түрлі өсімдікке жағдай жасайды. Етегіндегі аймақтар негізінен шапарал және мәңгі жасыл еменді ормандардан тұрады, ал 5000 футтан (1524 м) жоғары биіктікте жапырақты емен, сары қарағай, Джеффри қарағайы, хош иісті кедр және бірнеше шырша түрлерінің ормандарына өтеді. Таулардың ішкі жағында көктемдер мен көлдермен толықатын көп жылдық өзендер алдер, сабын және мақта ағаштарының өсуіне көмектеседі. Тауларда 440-қа жуық жабайы жануарлар мекендейді, оның ішінде Сан-Бернардино ұшатын сыңарсы, Калифорниялық дақты қарға, таудың сары аяқты бақасы, оңтүстік резеңке боа және Эндрюдің мраморлы көбелегі сияқты көптеген жойылу қаупі төніп тұрған түрлер бар. Бұрын бұл тауларда Калифорниялық гризлидің көп саны болған, бірақ 1906 жылға дейін аң аулау олардың популяциясын жойды. Бүгінде қара аюлар таулы жерлерде кездеседі, бірақ олар бұл аймаққа тән емес: олар 1930 жылдары Калифорния Балық және аңшылық департаменті тарапынан Сиерра-Невададан әкелінді, ішінара туристерді тауларға тарту мақсатында.