Кіріспе

Ежелгі грек сәулетінде монументалды қақпа – пропилайон, пропилеон немесе латын тілінде пропилеум (көбінесе көпше түрінде пропиляя немесе пропилеа /p//r//ɒ//p//ɪ/'/l//iː//ə/; грек тілінде: προπύλαια) болып табылады. Ол қаланың діни және зайырлы аймақтарын бөліп тұратын құрылыс қызметін атқарады. Классикалық грек мысалы – Афина Акрополісіне кіреберіс ретінде салынған пропилеялар. Берлиндегі грек жаңғыруы стиліндегі Бранденбург қақпасы және Мюнхендегі Пропилеялар Афина Пропилеясының орталық бөлігін еске түсіреді.

Этимология

Гректің προπύλαιον, propylaeon (пропилеум – латынша нұсқасы) сөзі, "алдында, қарсаңында" деген мағына беретін προ , pro префиксі мен "қақпа" деген мағынадағы πύλη, pyle сөзінің көпше түрінен құралған. Сөзбе-сөз мағынасы – "қақпалардың алдындағы", бірақ қазір бұл сөз "қақпа ғимараты" дегенді білдіреді.

Афина Акрополының пропилеялары

Пропилеялар – грек-парсы соғыстары аяқталғаннан кейін Акропольді қайта жаңарту мақсатымен афиналық көшбасшы Перикл тапсырған Акропольге апаратын монументалды қақпалар. Бұл пропилеялар көліктердің (соның ішінде арбалардың) өтуіне жеткілікті кеңдікте салынған. Құрылыс шамамен б.з.д. 437 жылы Периклдің Афинаны қайта құру жөніндегі ірі бағдарламасының бір бөлігі болды. Пропилея жобасы Парфенонның құрылысы дерлік аяқталғаннан кейін басталды. Жұмысты афиналық архитектор Мнесикл басқарды. Пелопоннес соғысының салдарынан құрылыс уақытша тоқтап тұрғанымен, Мнесиклдің маңызды ойлары жүзеге асырылды. Архитектурасының ерекшелігі – шатырдың көлденең қабырғалары темір арқандармен бекітілген, ал олар өз кезегінде мраморлы бағаналармен қолдауға алынған. Грек сәулетінде металлдың құрылымдық мақсатта қолданылған жалғыз басқа мысалы – Агриджентодағы Зевс храмы.

Грек-рим әлемінен тыс пропилеялар

Ең ежелгі бос тұрған пропилеум – Ахеменидтер астанасы Пасаргададағы сарай аумағында орналасқан. «Пропилеум» деп аталатын жабық өткел бұрын Сузадағы Дарий сарайына қарап тұрған. 18 ғасырда афиналық Пропилея Карл Готтард Лангансқа Берлиндегі Бранденбург қақпасын салуға шабыт берді.