Кіріспе
Рут (лат. rugire – «қайқайлау») – кейбір сүтқоректілердің көбейтілу маусымы, оған бұғы, қой, түйе, ешкі, мүйізді бұқалар, бизон, жирафтар және антилопалар сияқты жануарлар жатады. Рут еркектерде тестостерон деңгейінің артуымен, жыныстық ерекшелік белгілерінің күшеюімен, агрессияның жоғарылауымен және ұрғашыларға қызығушылықтың күшеюімен сипатталады. Еркектер өздерін ұрғашыларға тартымды ету үшін сазбен белгілеп, физиологиялық өзгерістерге ұшырап немесе ерекше мінез-құлықтар көрсетуі мүмкін. Еркектер бездерінен шығатын секреттер арқылы және өз зәрлеріне жағыну арқылы ұрғашыларды жұптасуға ынталандырады. Аңшы және жазушы Чарльз Альшеймер ақ құйрықты бұғының рут кезеңі де ай фазасына байланысты екенін және қазан мен қараша айларында екінші толу айдан кейін жеті күн өткен соң (рут айы) руттың ең жоғары деңгейіне жететінін, ал еліктер 21 қыркүйектегі күнтізбелік теңдік кезінде рут басталатынын көрсеткен зерттеу жүргізді. Ақ құйрықты қаз 72 сағатқа дейін эструсқа түсуі мүмкін және жұптаспаса, жеті рет эструсқа түсуі мүмкін. Сиырлар жұптаспаса, төрт немесе одан да көп рет эструсқа түсуі мүмкін. Кейбір адамдар қаз жұптаспаса, алғашқы эструсынан 28-30 күн өткен соң екінші эструсқа түсуі мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, еркектердің аз болған аймақтарда мүмкін болатын жұптастарды іздеуге белсенді қатысатынын көрсететін зерттеулер бар, бұл жұптасу мүмкіндігін арттыруға бағытталған. Рут қыркүйек айының соңында басталып, қыс айларына дейін созылуы мүмкін. Бұл процесс әдетте, мүйіздерінен қайың түскен кезде басталады және мүйіздерін тастағанша созылуы мүмкін. Дегенмен, руттың ең жоғары нүктесі ортасында болады. АҚШ-та ақ құйрықты бұғының рутының ең жоғары деңгейіне жететін күні 13 қараша. Осы кезеңде бұғылар мен қаздар өте белсенді болады, рут толыққанды жүреді. Бұл уақытта ағаш тұрғызып отырған аңшы үшін, басқа бұғылардың қууы салдарынан оның белгілі бір аймағынан көптеген бұғылардың өтуін көру әдеттегі жағдай. Бұғы рут кезеңінде көптеген мінез-құлықтарды көрсетеді. Рутқа дейінгі кезеңде бұғылар бір-бірімен жұдырықтап күреседі. Жұдырықтасу – бұл төмен қарқынды агрессивті мінез-құлық, көбінесе итеру және итермелеуден тұрады. Әр түрлі өлшемдегі бұғылар бір-бірімен осылай істейді. Рутқа дейінгі кезең аяқталғаннан кейін, бұғы мүйізін ағашқа сүртіп («жұмылып»), аяқтарымен жерге сызықтар салады: бұл екеуі де бұғының аумағын белгілеп, өзінің үстемдігін басқа бұғыларға көрсетудің тәсілі. Бұл әрекеттер көбінесе түнде жасалады. Бұғы әр түрлі иіс бездерін пайдаланып, түрлі иіс белгілерін қалдырады. Бұл иіс бездеріне аяқ-қолдың саусақтары арасында орналасқан педальді бездер, көз бұрыштарында орналасқан преорбитальді бездер, артқы аяқтарының ішкі жағында орналасқан тарсальді бездер және артқы аяқтың сыртқы жағында, білезік пен тізе арасында орналасқан метатарсальді бездер жатады. Бұғы осы бездерден шығатын иісті жерді сыпырып, ағашқа сүртіп, аяқтарына зәр шашырату арқылы таратады. Руттың ең жарқын мінез-құлығы – бұғылардың өзара күресуі, онда бұғылар өзінің үстемдігін көрсетеді. Күресте бұғылар әдетте ұқсас өлшемдегі бұғылармен шайқасады, ал кішкентай бұғылар көбінесе ересек, үлкен бұғыларға қарсы тұрмайды: көбінесе кішкентай бұғылар ересек бұғылардан қорқады және үстем бұғының аумағынан қашып кетеді немесе одан аулақ болады. Бұл күрестер ұзаққа созылуы мүмкін, жеңімпаз қаздар тобын иеленеді. Кейбір күрестер жарақаттануға әкеледі, ал кейбіреулері өлімге соқтырады. Зерттеулер көрсеткендей, барлық жастағы еркектер рут кезеңінде жұптастарды іздеуге жұмсайтын күшін арттырады. Дереккөздің мәліметінше, «бір жастағы еркектер әйелдерді іздеуге аз күш жұмсайтын сияқты, өйткені олардың қозғалыс жылдамдығы (м/сағ) үлкен еркектерге қарағанда 25-30% төмен». Бұл деректердің көрсетуіне сәйкес, жас бұғылар үлкен бұғыларға қарағанда жұптас табуға тырыспайды. Көбейтілу маусымында қуу мен күресуге жұмсалатын энергия бұғының салмағының айтарлықтай төмендеуіне әкелуі мүмкін, кейбір зерттеулер дене салмағының 20% дейін төмендеуін, ал кейбір дереккөздер дене массасының 30% дейін төмендеуін көрсетеді. Руттан кейін бұғы жатқан жерге барып, ұзақ уақыт бойы «қозғалмай» жатады, тіпті шамамен екі күнге дейін, өйткені ол мүлдем шаршаған. Тынығып алғаннан кейін, ол орнынан тұрып, денесіне қажетті қоректік заттарды толықтыру үшін көп жей бастайды. Егістік жерлерде көмірсулы дәндер көп, сондықтан бұғы оларды жеп, қоректік заттар алады. Ауа райы өте суық болған кезде, бұғы жылы температурасы бар батпақтар мен саздақтарға жүгінеді.
The rut (from the Latin rugire, meaning "to roar") is the mating season of certain mammals, which includes ruminants such as deer, sheep, camels, goats, pronghorns, bison, giraffes and antelopes, and extends to others such as skunks and elephants. The rut is characterized in males by an increase in testosterone, exaggerated sexual dimorphisms, increased aggression, and increased interest in females. The males of the species may mark themselves with mud, undergo physiological changes or perform characteristic displays in order to make themselves more visually appealing to the females. Males also use olfaction to entice females to mate using secretions from glands and soaking in their own urine. Outdoors writer Charles Alsheimer has done research demonstrating the white tailed deer rut is also controlled by the lunar phase and that the rut peaks seven days after the second full moon during October and November (the rutting moon), while elk begin rutting during the September equinox on 21 September. A white tail doe may be in estrus for up to 72 hours and may come into estrus up to seven times if she does not mate. Cows may come into estrus up to four or more times if they do not mate. Some people believe that it is possible that does can enter a second estrus around 28 to 30 days from its first estrus if the doe isn't bred. There are also studies that show that some does actively participate in seeking out possible mates in areas where there are less males to increase the chances of finding males and being bred. The rut can start as early as the end of September and can last all the way through the winter months. Bucks usually begin this process when the velvet is falling off their antlers, and it can last all the way until they start to shed their antlers. The peak of the rut, however, is right in the middle. The average peak day for the white tail rut in the U. S. is November 13. Around this period of time, the bucks and does are very active, with the rut in full swing. For a hunter sitting in a tree stand at this time of the year, it is not uncommon to see many deer pass through his specific area, due to other deer chasing others. There are many behaviors a buck will exhibit during the rut. During pre rut, bucks will spar with each other. Sparring is low intensity aggressive behavior, involving mostly pushing and shoving. Bucks of different sizes will do this to each other. After pre rut is finished, a buck will rub his antlers on a tree (thus making a "rub"), and make scrapes on the ground with his hooves: both of these are ways a buck will mark its territory and proclaim his dominance for other bucks to see. These activities are usually done at night. Bucks will make many different scent markings using different scent glands. These scent glands include pedal glands found between the toes, preorbital glands found in the corners of their eyes, tarsal glands found on the lower inside of their hind legs, and the metatarsal glands found in the outside hind leg between ankle and hoof. The deer spread scent from these glands by rubbing hooves during ground scrapes, rubbing faces on tree limbs, and urinating down legs. The most prominent behavior of all during the heat of the rut is fighting, where bucks show their true dominance to others. In fighting, bucks usually battle against similar sized deer, and small bucks do not normally challenge mature large ones: more often than not, smaller bucks fear the more mature bucks and leave or avoid the dominant deer's territory. These fights can be long in duration with the winner getting the group of does. Some fights result in injuries with some resulting in death. Studies show that males of all age classes increased their search efforts for mates during rut. According to the source, "One year old males seemed to invest less effort searching for females because movement rates (m/h) were 25–30% lower than in older males". This data indicates that the youngest males don't try as hard as older males to find a mate. The energy expenditure of chasing and fighting during the breeding season can result in a buck losing an immense amount of weight, with some research documenting losses of as much as 20% of body weight with some sources showing body mass losses of up to 30%. have stated that after the rut, a buck will go to a bedding spot and will remain "motionless" for a large amount of time, even to the extent of about two days, as he is thoroughly exhausted. After he has rested, he will get up and start to feed extensively, trying to catch up on all the nutrients his body requires. Croplands have much high carbohydrate grain in them, and a buck can be found here often, eating and getting nutrients. When the climate is extremely cold, a buck will sometimes resort to swamps and bogs, because of the warmer temperatures these areas hold.
Қайың (Wapiti)
Еліктердің көтерілу уақыты олардың қай жерде мекендейтініне байланысты. Солтүстік жарты шарда ол тамыздың ортасы мен қазанның ортасы аралығында болады. Оңтүстік жарты шарда ол ақпанның ортасы мен сәуірдің ортасы аралығында болады. Көтерілу кезеңі шамамен 20-45 күнге созылады. Бұл ендікке байланысты өзгереді, ол көктем мен күздің уақытына әсер етеді, соның салдарынан еліктерде ұзаққа созылатын туу маусымы мен ұзақ көтерілу кезеңі болуы мүмкін. Көтерілу кезеңінде еліктер көбінесе таза су көздерінің маңындағы жерлерді пайдаланады және күніне 5-6 сағат тығыз орманды жерлерде демалады. Сиыр елік 12-15 сағат бойы жыныстық қызуда болады, егер осы уақыт аралығында олар ұрықтанбаса, әдетте 18-28 күннен кейін тағы бір жыныстық цикл басталады. Еліктердің екі жынысы да еңкейген кезде ескерту дауысын шығарады, көтерілу кезеңінде жас бұқалар (еркек еліктер) қора бұқасынан қуылғанда осы дауыс жиі қолданылады. Бұл дауыстың құрылымы еркектің физиологиясымен тікелей байланысты және әртүрлі жиіліктер әртүрлі ортада қалай тарайды. Физиологиялық тұрғыдан алғанда, жануардың денесі неғұрлым ірі болса, оның шығаратын дыбысының жиілігі соғұрлым төмен болады. Өйткені дене мөлшерінің артуымен дауыс жолдарының ұзындығы да артады, ал ұзын дауыс жолдары төмен жиіліктегі дыбыстарды шығаруға мүмкіндік береді. Дауыстың жоғары жиілікті бөлігі ортада жақсы тарайды, сондықтан бұқа оны кеңістікте шашырап, қорғау қиын болатын гаремді жинау үшін пайдаланады. Жоғарыда айтылғандай, бұл дене массасының үлкендігі дауыс жолдарының ұзындығымен және осылайша төмен жиілікті шығарумен тікелей байланысты. Дене мөлшерінің артуымен жоғары жиілікті дауыстарды шығару қабілеті де төмендейді. Бұқа еліктері ауыз қуысын, әсіресе мұрын қуысын қысқаратып, шығарылатын ауаның кішірек тесігін жасайды. Еліктердегі биоакустикалық даму сонографиялық талдау арқылы анықталды, ол екі бірдей жиілікті (бифонетикалық) дыбыс шығаратынын көрсетті. Аналық еліктер жұптасқаннан кейін көп ұзамай кетеді, бірақ аталық еліктер көтерілу маусымының соңына дейін басқа аналықтарға құда түсу үшін сол жерде қалады. Дегенмен, жұптасуда сәтсіз болған еркек еліктер басқа еркектерге қарағанда ертерек кетеді және олар жұптасудағы сәтсіздіктерін өтеу үшін басқа стратегияларды қолданады. Сонымен қатар, лекте өткізілген уақыт еркек мінез-құлқының жиілігі мен агрессиясы, еркектердің иерархиялық орны және мүйіздің мөлшері сияқты екіншілік жыныстық белгілермен тікелей байланысты. Жалпы алғанда, жапырақ түсетін бұғы сияқты лектеуші түрлердің көтерілу маусымы қысқа, қарқынды болады, онда аталықтар жыныстық бәсекелестікке, аумақты қорғауға және өз аумақтарындағы аналықтарды басқаруға тап болады.
Филдер
Пілдерде көбейту маусымы жұптұяқты жануарларға қарағанда нашар байқалады және әдетте жаңбыр маусымы кезінде немесе одан кейін күшейеді. "Маст" сөзінің мағынасы урду тіліндегі "маст" сөзінен алынған, ол мас күйін білдіреді. Ұялау кезеңіндегі пілдің ең айқын белгілері – жоғары сексуалдық және агрессивті белсенділік, сондай-ақ, уақытша бездің көп мөлшерде секрециясы және үнемі зәр шығару. Сондай-ақ, еркектерде тестостерон деңгейінің жоғарылауы және муст кезінде әйелдер тобымен араласу мүмкіндігінің артуы байқалады. Еліктер мен тау ешкілеріне ұқсас, пілдер де жерге мұң қағып, өсімдіктерді, ағаштарды және басқа да заттарды ауаға лақтырады, кейде бағыныштыларын да. Бұғылар, әсіресе ұялауға дейін, жартасқа шабуылдау сияқты мінез-құлық көрсетеді. Бұл – басқа еркектерді қорқытып, оларды төбелеске шақыру үшін жасалатын көрсетілім. Бұғылардың тамақтану кезінде асығыс қозғалыстар жасауы, қарсыластарына үңіліп қарауы байқалады, бұл "орын ауыстыру тамақтануы" деп аталады. Сонымен қатар, басқа бұғы түрлері сияқты, еркек бұғылар да саз шұңқырларды қазып, оларды зәрмен ылғалдатады, ал ана бұғылар осы шұңқырларды иелену үшін күреседі. Ересек ана бұғы жас ана бұғының шұңқырға жақындауына жол бермейді, алдыңғы аяқтарымен шабуылдайды, егер жас ана шұңқырға жатса, ересек ана оны шұңқырдан қуа жөнеледі, содан кейін қайтадан шұңқырға жатып, мүмкіндігінше көп орын алады. Осы оқиға кезінде бұғы араласпайды, ол жай ғана бақылайды.