Кіріспе

Рут (лат. rugire – «қайқайлау») – кейбір сүтқоректілердің көбейтілу маусымы, оған бұғы, қой, түйе, ешкі, мүйізді бұқалар, бизон, жирафтар және антилопалар сияқты жануарлар жатады. Рут еркектерде тестостерон деңгейінің артуымен, жыныстық ерекшелік белгілерінің күшеюімен, агрессияның жоғарылауымен және ұрғашыларға қызығушылықтың күшеюімен сипатталады. Еркектер өздерін ұрғашыларға тартымды ету үшін сазбен белгілеп, физиологиялық өзгерістерге ұшырап немесе ерекше мінез-құлықтар көрсетуі мүмкін. Еркектер бездерінен шығатын секреттер арқылы және өз зәрлеріне жағыну арқылы ұрғашыларды жұптасуға ынталандырады. Аңшы және жазушы Чарльз Альшеймер ақ құйрықты бұғының рут кезеңі де ай фазасына байланысты екенін және қазан мен қараша айларында екінші толу айдан кейін жеті күн өткен соң (рут айы) руттың ең жоғары деңгейіне жететінін, ал еліктер 21 қыркүйектегі күнтізбелік теңдік кезінде рут басталатынын көрсеткен зерттеу жүргізді. Ақ құйрықты қаз 72 сағатқа дейін эструсқа түсуі мүмкін және жұптаспаса, жеті рет эструсқа түсуі мүмкін. Сиырлар жұптаспаса, төрт немесе одан да көп рет эструсқа түсуі мүмкін. Кейбір адамдар қаз жұптаспаса, алғашқы эструсынан 28-30 күн өткен соң екінші эструсқа түсуі мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, еркектердің аз болған аймақтарда мүмкін болатын жұптастарды іздеуге белсенді қатысатынын көрсететін зерттеулер бар, бұл жұптасу мүмкіндігін арттыруға бағытталған. Рут қыркүйек айының соңында басталып, қыс айларына дейін созылуы мүмкін. Бұл процесс әдетте, мүйіздерінен қайың түскен кезде басталады және мүйіздерін тастағанша созылуы мүмкін. Дегенмен, руттың ең жоғары нүктесі ортасында болады. АҚШ-та ақ құйрықты бұғының рутының ең жоғары деңгейіне жететін күні 13 қараша. Осы кезеңде бұғылар мен қаздар өте белсенді болады, рут толыққанды жүреді. Бұл уақытта ағаш тұрғызып отырған аңшы үшін, басқа бұғылардың қууы салдарынан оның белгілі бір аймағынан көптеген бұғылардың өтуін көру әдеттегі жағдай. Бұғы рут кезеңінде көптеген мінез-құлықтарды көрсетеді. Рутқа дейінгі кезеңде бұғылар бір-бірімен жұдырықтап күреседі. Жұдырықтасу – бұл төмен қарқынды агрессивті мінез-құлық, көбінесе итеру және итермелеуден тұрады. Әр түрлі өлшемдегі бұғылар бір-бірімен осылай істейді. Рутқа дейінгі кезең аяқталғаннан кейін, бұғы мүйізін ағашқа сүртіп («жұмылып»), аяқтарымен жерге сызықтар салады: бұл екеуі де бұғының аумағын белгілеп, өзінің үстемдігін басқа бұғыларға көрсетудің тәсілі. Бұл әрекеттер көбінесе түнде жасалады. Бұғы әр түрлі иіс бездерін пайдаланып, түрлі иіс белгілерін қалдырады. Бұл иіс бездеріне аяқ-қолдың саусақтары арасында орналасқан педальді бездер, көз бұрыштарында орналасқан преорбитальді бездер, артқы аяқтарының ішкі жағында орналасқан тарсальді бездер және артқы аяқтың сыртқы жағында, білезік пен тізе арасында орналасқан метатарсальді бездер жатады. Бұғы осы бездерден шығатын иісті жерді сыпырып, ағашқа сүртіп, аяқтарына зәр шашырату арқылы таратады. Руттың ең жарқын мінез-құлығы – бұғылардың өзара күресуі, онда бұғылар өзінің үстемдігін көрсетеді. Күресте бұғылар әдетте ұқсас өлшемдегі бұғылармен шайқасады, ал кішкентай бұғылар көбінесе ересек, үлкен бұғыларға қарсы тұрмайды: көбінесе кішкентай бұғылар ересек бұғылардан қорқады және үстем бұғының аумағынан қашып кетеді немесе одан аулақ болады. Бұл күрестер ұзаққа созылуы мүмкін, жеңімпаз қаздар тобын иеленеді. Кейбір күрестер жарақаттануға әкеледі, ал кейбіреулері өлімге соқтырады. Зерттеулер көрсеткендей, барлық жастағы еркектер рут кезеңінде жұптастарды іздеуге жұмсайтын күшін арттырады. Дереккөздің мәліметінше, «бір жастағы еркектер әйелдерді іздеуге аз күш жұмсайтын сияқты, өйткені олардың қозғалыс жылдамдығы (м/сағ) үлкен еркектерге қарағанда 25-30% төмен». Бұл деректердің көрсетуіне сәйкес, жас бұғылар үлкен бұғыларға қарағанда жұптас табуға тырыспайды. Көбейтілу маусымында қуу мен күресуге жұмсалатын энергия бұғының салмағының айтарлықтай төмендеуіне әкелуі мүмкін, кейбір зерттеулер дене салмағының 20% дейін төмендеуін, ал кейбір дереккөздер дене массасының 30% дейін төмендеуін көрсетеді. Руттан кейін бұғы жатқан жерге барып, ұзақ уақыт бойы «қозғалмай» жатады, тіпті шамамен екі күнге дейін, өйткені ол мүлдем шаршаған. Тынығып алғаннан кейін, ол орнынан тұрып, денесіне қажетті қоректік заттарды толықтыру үшін көп жей бастайды. Егістік жерлерде көмірсулы дәндер көп, сондықтан бұғы оларды жеп, қоректік заттар алады. Ауа райы өте суық болған кезде, бұғы жылы температурасы бар батпақтар мен саздақтарға жүгінеді.

Қайың (Wapiti)

Еліктердің көтерілу уақыты олардың қай жерде мекендейтініне байланысты. Солтүстік жарты шарда ол тамыздың ортасы мен қазанның ортасы аралығында болады. Оңтүстік жарты шарда ол ақпанның ортасы мен сәуірдің ортасы аралығында болады. Көтерілу кезеңі шамамен 20-45 күнге созылады. Бұл ендікке байланысты өзгереді, ол көктем мен күздің уақытына әсер етеді, соның салдарынан еліктерде ұзаққа созылатын туу маусымы мен ұзақ көтерілу кезеңі болуы мүмкін. Көтерілу кезеңінде еліктер көбінесе таза су көздерінің маңындағы жерлерді пайдаланады және күніне 5-6 сағат тығыз орманды жерлерде демалады. Сиыр елік 12-15 сағат бойы жыныстық қызуда болады, егер осы уақыт аралығында олар ұрықтанбаса, әдетте 18-28 күннен кейін тағы бір жыныстық цикл басталады. Еліктердің екі жынысы да еңкейген кезде ескерту дауысын шығарады, көтерілу кезеңінде жас бұқалар (еркек еліктер) қора бұқасынан қуылғанда осы дауыс жиі қолданылады. Бұл дауыстың құрылымы еркектің физиологиясымен тікелей байланысты және әртүрлі жиіліктер әртүрлі ортада қалай тарайды. Физиологиялық тұрғыдан алғанда, жануардың денесі неғұрлым ірі болса, оның шығаратын дыбысының жиілігі соғұрлым төмен болады. Өйткені дене мөлшерінің артуымен дауыс жолдарының ұзындығы да артады, ал ұзын дауыс жолдары төмен жиіліктегі дыбыстарды шығаруға мүмкіндік береді. Дауыстың жоғары жиілікті бөлігі ортада жақсы тарайды, сондықтан бұқа оны кеңістікте шашырап, қорғау қиын болатын гаремді жинау үшін пайдаланады. Жоғарыда айтылғандай, бұл дене массасының үлкендігі дауыс жолдарының ұзындығымен және осылайша төмен жиілікті шығарумен тікелей байланысты. Дене мөлшерінің артуымен жоғары жиілікті дауыстарды шығару қабілеті де төмендейді. Бұқа еліктері ауыз қуысын, әсіресе мұрын қуысын қысқаратып, шығарылатын ауаның кішірек тесігін жасайды. Еліктердегі биоакустикалық даму сонографиялық талдау арқылы анықталды, ол екі бірдей жиілікті (бифонетикалық) дыбыс шығаратынын көрсетті. Аналық еліктер жұптасқаннан кейін көп ұзамай кетеді, бірақ аталық еліктер көтерілу маусымының соңына дейін басқа аналықтарға құда түсу үшін сол жерде қалады. Дегенмен, жұптасуда сәтсіз болған еркек еліктер басқа еркектерге қарағанда ертерек кетеді және олар жұптасудағы сәтсіздіктерін өтеу үшін басқа стратегияларды қолданады. Сонымен қатар, лекте өткізілген уақыт еркек мінез-құлқының жиілігі мен агрессиясы, еркектердің иерархиялық орны және мүйіздің мөлшері сияқты екіншілік жыныстық белгілермен тікелей байланысты. Жалпы алғанда, жапырақ түсетін бұғы сияқты лектеуші түрлердің көтерілу маусымы қысқа, қарқынды болады, онда аталықтар жыныстық бәсекелестікке, аумақты қорғауға және өз аумақтарындағы аналықтарды басқаруға тап болады.

Филдер

Пілдерде көбейту маусымы жұптұяқты жануарларға қарағанда нашар байқалады және әдетте жаңбыр маусымы кезінде немесе одан кейін күшейеді. "Маст" сөзінің мағынасы урду тіліндегі "маст" сөзінен алынған, ол мас күйін білдіреді. Ұялау кезеңіндегі пілдің ең айқын белгілері – жоғары сексуалдық және агрессивті белсенділік, сондай-ақ, уақытша бездің көп мөлшерде секрециясы және үнемі зәр шығару. Сондай-ақ, еркектерде тестостерон деңгейінің жоғарылауы және муст кезінде әйелдер тобымен араласу мүмкіндігінің артуы байқалады. Еліктер мен тау ешкілеріне ұқсас, пілдер де жерге мұң қағып, өсімдіктерді, ағаштарды және басқа да заттарды ауаға лақтырады, кейде бағыныштыларын да. Бұғылар, әсіресе ұялауға дейін, жартасқа шабуылдау сияқты мінез-құлық көрсетеді. Бұл – басқа еркектерді қорқытып, оларды төбелеске шақыру үшін жасалатын көрсетілім. Бұғылардың тамақтану кезінде асығыс қозғалыстар жасауы, қарсыластарына үңіліп қарауы байқалады, бұл "орын ауыстыру тамақтануы" деп аталады. Сонымен қатар, басқа бұғы түрлері сияқты, еркек бұғылар да саз шұңқырларды қазып, оларды зәрмен ылғалдатады, ал ана бұғылар осы шұңқырларды иелену үшін күреседі. Ересек ана бұғы жас ана бұғының шұңқырға жақындауына жол бермейді, алдыңғы аяқтарымен шабуылдайды, егер жас ана шұңқырға жатса, ересек ана оны шұңқырдан қуа жөнеледі, содан кейін қайтадан шұңқырға жатып, мүмкіндігінше көп орын алады. Осы оқиға кезінде бұғы араласпайды, ол жай ғана бақылайды.