Кіріспе

Бірінші Болгар империясы мен Шығыс Рим империясы арасындағы шайқас (811 ж.т.)

Плиска шайқасы немесе Варбица асуы шайқасы – император Никифор I басқарған Византия империясының барлық аймақтарынан жиналған әскерлер мен Хан Крум басқаратын Бірінші Болгар империясы арасындағы шайқастар сериясы. Византиялықтар Болгар астанасы Плисканы тонап, өртеп жіберді, бұл болгарларға Болгариядан шығу жолдарын қамтамасыз ететін Балқан тауларындағы асуларды жабуға уақыт берді. Соңғы шайқас 811 жылдың 26 шілдесінде Балқанның шығыс бөлігіндегі бірнеше асуларда, көбінесе Варбица асуында болды. Бұл жерде болгарлар амбушир тактикасын және күтпеген түнгі шабуылдарды қолданып, византиялық армияны тиімді түрде тұзаққа түсіріп, оны қозғалмай қалдырды, нәтижесінде императорды қоса алғанда, жартылай армияны жойды. Шайқастан кейін Крум Никифордың бас сүйегін күміспен қаптады және оны су ішу үшін тостаған ретінде пайдаланды. Бұл бас сүйек тостаған дәстүрінің ең жақсы құжатталған мысалдарының бірі. Плиска шайқасы Византия тарихындағы ең ауыр жеңілістердің бірі болды. Бұл Византия билеушілерін 150 жылдан астам уақыт бойы әскерлерін Балқанның солтүстігіне жіберуден алдыртты, бұл болгарлардың Балқан түбегінің батысы мен оңтүстігіндегі ықпалын күшейте түсті және Бірінші Болгар империясының аумағын кеңейтті.

Алғашқы науқандар

802 жылы Никефор император болғаннан кейін, ол болгарлар басып алған жерлерді империя құрамына қайта қосуды жоспарлады. 807 жылы ол жорық ұйымдастырды, бірақ тек Адрианопольға дейін жетіп, астанадағы қастандық салдарынан ештеңеге қол жеткізе алмады. Алайда, бұл сәттегі шабуыл болгар ханы Крумға Византия империясына қарсы әскери операциялар жүргізуге себеп болды. Басты мақсат – оңтүстік және оңтүстік-батыс бағыттарында кеңею болатын. Келесі жылы болгар әскері Струма аңғарына еніп, византиялықтарды жеңді. Болгар әскері 1100 литрден астам (шамамен 332-348 килограмм) алтынды тартып алды және көптеген жау әскерлерін, оның ішінде барлық стратегтерді және көптеген командирлерді өлтірді. 809 жылы Крум жеке басымен Сердика бекінісін қоршап, қаланы жаулап алып, 6000 адамнан тұратын гарнизонның барлығын өлтірді.

Шабуылға дайындық

811 жылы Никефор Болгарияны біржола жаулап алу мақсатымен үлкен әскер ұйымдастырды. Әскер құрамына Анатолия және Еуропалық темаларының күштері мен Императорлық жеке гвардиясы (тагмата) кірді. Бұған қоса, жеңіске тез жетіп, тонау мүмкіндігін күткен көптеген жалдамалы әскерлер де қосылды. Жаулау оңай болады деп есептелді, сондықтан Никефорға жоғары шенді лауазымды тұлғалар мен аристократтар, оның ішінде оның ұлы Ставракий және қайнағасы Михаил I Рангабе де бірге ілесіп келді. Барлық әскер шамамен 22 000 сарбаздан тұрды.

Плисканың қапсыры

Армия алғаш рет мамыр айында жиналды және 10 шілдеде Болгария шекарасына жақын Марселае (қазіргі Карнобат) бекінісінде лагерь құрды. Никефор болгарларды жаңылыстыруды көздеп, келесі он күн ішінде бірнеше рет жасалмалы шабуылдар жасады. Крум жағдайды бағалап, осындай зор әскерге тойтарыс бере алмайтынын түсінді және бейбітшілік ұсынды, бірақ Никефор мақтан тұтып бас тартты. Теофанның айтуынша, император «өзінің зұлым ниеттерінен және онымен бірдей ойлайтын кеңесшілерінің ұсыныстарынан тайды». Оның әскери басшыларының кейбіреулері Болгарияға жорық жасауды ақылға сыймас деп есептеді, бірақ Никефор өз сәттілігіне толық сенімді болды. Никефор алға жылжып, Болгария жерлерін басып алып, Балқан жоталары арқылы Плиска астанасына қарай бет түзеді. 20 шілдеде Никефор әскерін үш топқа бөліп, әрқайсысы Плискаға қарай әртүрлі бағыттармен жорық жасады. Олар аз ғана қарсылыққа тап болды. Үш күннен кейін Византия әскері 12 мың болгардың таңдаулы сарбаздарымен қоршалған Плискаға жетті. Византиялықтар болгар қорғанысын жеңіп, асық-жылдам жиналған 15 мың болгар әскерін талқандады. 23 шілдеде Византиялықтар қорғансыз астанаға жылдам кіріп, қала мен айналасындағы жерді тонады. Крум тағы да бейбіт келісімге келуге тырысты. Тарихшы Теофанның мәлімдемесіне сәйкес, Крумның жарлығында: «Міне, жеңдің. Қалағаныңды ал да, аман-есен кете бер» делінген. Никефор өзінің жеңісіне тым сенімді болғандықтан, Болгарияның барлық жерін жаулап алуға болатынына сене, оған мән бермеді. 12 ғасырдың Сириялық Якобит патриархы Михаил Сириялық өзінің «Хроникасында» Никефор әскерлерінің жасаған қатыгездіктерін және зұлымдықтарын былай сипаттады: «Рим императоры Никефор болгарлардың жеріне басып кірді: ол жеңіске жетіп, олардың көптеген тұрғындарын өлтірді. Ол олардың астанасына жетіп, оны басып алып, қиратты. Оның қатыгездігі соншалыққа жетті, олардың кішкентай балаларын алып шығып, жерге байлап, диірмен тастарымен ұшырады. Византия әскерлері тонады және олжалады; егін жиналмаған далаларды өртеп, өгіздердің көк тамырларын кесіп, қой-ешкі мен шошқаларды сойып өлтірді». Император Крумның қазынасын тартып алып, оны жауып қойды және әскерлеріне оған жақындауға рұқсат бермеді.

Шайқас

Никефор өзінің әскерімен Болгария астанасын тонауда болғанда, Крум өз халқын (әскерилер, әйелдер және авар жалдамалыларын қоса) тау өткелдерінде тұзақтар мен шабуылдар құруға жұмылдырды. Венгрлер де византиялықтарға қарсы күресте болгарларды қолдады. Никефор бастапқыда Мозия арқылы өтіп, Константинопольге қайтқанға дейін Сердикаға жетуді жоспарлаған, бірақ шайқасқа дайындық туралы хабар оның шешімін өзгертті және ол астанасына ең қысқа жолды таңдады. Шамадан тыс сенімді император алдын ала барғысы келмеді, сондықтан 25 шілдеде византиялық әскер Варбица өткеліне кірді. Бірақ византиялық атты әскер Никефорға жолдың ағаш қабырғалармен жабылып, Крумның әскерінің айналасынан бақылап тұрғанын хабарлады. Император жағдайға қорқып, жолдастарына: "Егер қанатымыз болған күнде де, қауіптен құтыла алмас едік", - деп қайта-қайта айтты. Болгарлар артқа шегінуге мүмкіндік бермей, аңғардың кіреберісін жауып тастады. Никефор палисадаға шабуыл жасауды қаламағандықтан, генералдарының наразылығына қарамастан, лагерь құрды. Болгар әскері биіктен қалқандарын соғып, византиялық әскерді мазақтап, дүрліктірді. Үш күннен кейін византиялық әскердің рухы құлдырады. Сол күні кешке болгарлар әскерін жинап, қоршауды күшейтті. Таң атқанда болгарлар төмен құлап, дүрбелеңдеген византиялықтарды қырды. Бірінші шабуыл византиялық императорлық гвардияға жасалды. Византиялықтар қысқа уақыт бойы қарсылық көрсетті, бірақ талқандалып жеңілді. Жолдастарының тағдырын көргеннен кейін, қалған бөлімдер қашқа жолға түсті. Оңтүстікке қарай қашқан византиялықтар лайлы өзенге тап болды, оны кесіп өту қиын болды. Өзенді жылдам кесіп өте алмағандықтан, көптеген византиялықтар, соның ішінде атты әскерлер суға батып, лайға сіңіп қалды. Қашқан сарбаздардың келесі толқындары өзенге келгенде, олар өз отандастарын таптап, өлтірді. Өзен өліктермен толды, сондықтан болгарлар өлгендердің үстінен оңай өтіп, византиялықтарды қуа жөнелді. Өзеннен өткен византиялықтар оңтүстікке қарай жолды бөгеп қою үшін болгарлар салған биік ағаш қабырғалармен бетпе-бет келді. Византиялықтар қабырғаға көтерілуге тырысты, бірақ көбі жарақат алып, қаза тапты. Византиялықтар қабырғаларды өртеп жіберуге тырысты, бірақ бұл тактика да сәтсіз аяқталды және қосымша шығындарға әкелді. Қашқан византиялықтардың көбі қаза тапты, кейбіреулері қылыштан, басқалары өзенге батып, ал көптегендері қабырғалардың жанында мерт болды.

Салдары

Кейбір мәліметтер бойынша, Византиялықтардың өте азы ғана жеңілістен аман қалды. Қайтыс болған ақсүйектердің арасында патрицийлер Теодосиос Салибарас және Сисиний Трифиллиос, Анатолияның стратегі Роман және Фракияның стратегі, сондай-ақ Экскубиторлар мен Вигла тагматтарының командирлері болды. Дегенмен, ең көрнекті қаза тапқан адам – император Никифор еді, ол тарихшылардың сөзінше, шайқас күні қоқыс қалыңдығында көз жұмды. Никифордың ұлы Ставракий, мойнына салған жарақатынан кейін императордың жеке күзетшілерімен қауіпті жерге шығарылды. Алты айдан соң ол жарақатының салдарынан қайтыс болды. Дәстүр бойынша, Крум императордың басын тікенекке іліп, бас сүйегін күміспен қаптады және оны ішетін тостақан ретінде пайдаланды.