Кіріспе

Солтүк аспан жарты шардағы жұлдыздар шоқжұлдызы.

Тарих және мифология

Классикалық грек уранграфиялық дәстүрімен тығыз байланысты болса да, Кіші Ит ежелгі Месопотамиядан шыққан. Процион мен Гомейсаны МАШ деп атаған. ТАБ. Б.А. немесе "жұптар" – шамамен б.з.д. 1100 жылға дейінгі "Үш жұлдыздың әрқайсысы" тақталарында. Кейінгі МУЛ. АПИН-де бұл атау Pi3 және Pi4 Ориондары мен Zeta және Xi Ориондарының жұптарына да қолданылды. MASH. TAB. BA мағынасы да өзгерді, ол Лулал және Латарак есімді екі құдайға айналды, олар Вавилон мифологиясындағы Аспанның нағыз бақташысы Папсуккалдың қарсы жағында орналасқан. Кіші Итке DAR. LUGAL деген ат та берілді, оның орны МУЛ. АПИН-де "Оның артында тұрған жұлдыз [Орион]" деп анықталды; бұл шоқжұлдыз әтешті бейнелейді. Бұл ат Лепус шоқжұлдызына да қатысты болуы мүмкін. DAR. LUGAL Бабылда DAR. MUŠEN және DAR. LUGAL. MUŠEN деп те белгіленді. Кіші Ит аккад астрономиясында тарлугаллу деп аталды. Кіші Ит – Птолемейдің екінші ғасырғы "Алмагест" кітабында құрастырылған 48 шоқжұлдыздың бірі, онда ол жұлдыздардың белгілі бір үлгісі (астеризм) ретінде сипатталды; Птолемей тек екі жұлдызды анықтады, сондықтан оны бейнелеу мүмкін болмады. Грек мифологиясында Кіші Ит кейде Теумессия түлкісімен байланыстырылды, ол аңшысы Лаэлапспен бірге Зевс тарапынан тасқа айналдырылып, Үлкен Ит (Лаэлапс) және Кіші Ит (Теумессия түлкісі) ретінде аспанға орналастырылды. Эратосфен Кішкентай Итті Орионмен бірге алып жүрді, ал Гигинус шоқжұлдызды Афиналық Икарийдің иті Мейрамен байланыстырды. Адалдығы үшін итке Құс жолының "жағасында" орын берілді, бұл ежелгілердің пікірінше, аспандық өзен, онда ол ешқашан шөлдемейді. Ортағасырлық араб астрономдары Кіші Итті (араб тілінде аль-Калб әл-Асгар) ит ретінде бейнеледі; өзінің "Тұрақты жұлдыздар кітабында" Абд әл-Рахман әл-Суфи шоқжұлдыздың суретін ит пішінімен бірге келтірді. Птолемейдің Кіші Итке қатысты көзқарасы мен арабтардың арасында бір айырмашылық болды; әл-Суфи қазір Орионға жатқызылған Мирзамды Кіші Иттің жағасы және оның қазіргі орнының бір бөлігі деп есептейді. Процион мен Гомейсаның арабша атаулары олардың Сириусқа жақындығы мен ұқсастығын көрсетеді, бірақ олар грек тілінен тікелей аударма емес; Процион "Сириялық Сириус" деп аталды, ал Гомейса "көзі бүркелген Сириус" деп аталды. Ежелгі египеттіктер бұл шоқжұлдызды шакал құдайы Анубис деп санады. Басқа да атаулар ұсынылды: Иоганн Байер 17 ғасырдың басында шоқжұлдызды Фовея "Шұңқыр" және Морус "Сикамин ағашы" деп атады. XVII ғасырғы неміс ақыны және жазушысы Филипп Цезий оны Апокрифтегі Тобиас итімен байланыстырды. Кейде Кіші Ит Үлкен Итпен шатасып, Canis Orionis ("Орионның иті") деп аталады.

Батыс емес астрономияда

Қытай астрономиясында Кіші итке сәйкес келетін жұлдыздар Оңтүстік қызыл құс (南方朱雀, Nán Fāng Zhū Què) шоқжұлдызында орналасқан. Прокьон, Гомеиса және Эта Канис Минорис жұлдыздары Нанье – Оңтүстік өзені деп аталатын жұлдыздар шоғырын құрайды. Оның қарсы тұратын жұлдыздар тобы – Солтүстік өзені Беихе (Кастор мен Полюкс) сияқты, Наньхе де қақпа немесе күзетшімен байланысты болған. Зета және 8 Канкримен бірге 6 Canis Minoris және 11 Canis Minoris жұлдыздары Шуйвей жұлдыздар шоғырын құрайды, бұл сөздердің мағынасы – "су деңгейі". Егіздер шоқжұлдызындағы басқа жұлдыздармен бірігіп, Шуйвей су тасқынын басқаратын шенеунік немесе су деңгейін көрсететін белгі ретінде бейнеленген. Полинезиялық халықтар Кіші итті жеке шоқжұлдыз ретінде танымаған, бірақ Прокьонды маңызды санап, оған есімдер берген. Мысалы, Туамото архипелагында оны Хиро деп атаған, яғни "кокос талшығындай иілген", сондай-ақ Копу нюи о Хиро ("Хироның үлкен ішігі") деп те атаған, бұл атау Кіші иттің қазіргі бейнесіне немесе Прокьонның басқаша аты болуы мүмкін. Басқа атауларының ішінде Мангаядағы Вена (құдайшаның аты) және Жаңа Зеландиядағы Пуанга хори (жалған Пуанга, Ригельдің аты) бар. Қоғам аралдарында Прокьонды Ана тауа вахине о тоа те манава деп атаған, бұл сөздердің мағынасы – "батыл жүректі дін қызметкері Астер", ал метафоралық мағынасы – "шешендікке үйретуші тірек". Австралияның Солтүстік территориясындағы Вардаман тайпасы Прокьон мен Гомейсаға Магум және Гурумана есімдерін беріп, оларды арман күйінде желім ағаштарына айналған адамдар деп сипаттаған. Олардың терісі қабыққа айналғанмен, жапырақтарының қозғалысы арқылы адам даусымен сөйлей алған. Ацтектердің күнтізбесі олардың космологиялық көзқарастарымен байланысты. Кіші иттің жұлдыздары Орион мен Егіздер шоқжұлдыздарының жұлдыздарымен бірге "Су" күнімен байланысты жұлдыздар шоғырына енген.

Сипаттамалары

Тура Егіздер жұлдыздарының оңтүстігінде орналасқан Кіші Іт – Моноцерос оңтүстікте, Егіздер солтүстікте, Жаратушы солтүстік-шығыста және Гидра шығыста орналасқан шағын шоқжұлдыз. Ол Үлкен Ітпен шектеспейді; екеуінің арасында Моноцерос орналасқан. 183 шаршы градус аумақты алып жатқан Кіші Іт 88 шоқжұлдыздың арасында жетпіс бірінші орында тұр. Солтүстік жартышарда қыс мезгілінде оңтүстік аспанында жақсы көрінеді. 1930 жылы бельгиялық астроном Эжен Дельпорт белгілеген шоқжұлдыз шекаралары 14 қабырғалы көпбұрышпен анықталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары мен , ал ең төменгі координаттары мен аралығында жатыр. Қаңтар мен наурыз айларында кешкі аспанда ең жақсы көрінетін Кіші Іт ақпан айының ортасында сағат 22:00-де ең анық байқалады. Одан кейін ол шілде айына дейін кешкі уақытта көрінеді, тек күн батқаннан кейін ғана көрініп, күн батқаннан кейін жарық сіңіріп, таңертеңгі аспанда таңға дейін көтеріледі. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріпті аббревиатурасы "CMi" болып табылады.

Жұлдыздар

Кіші Итте төртінші шамадан жарық екі жұлдыз ғана бар. 0,34 шамасы бар Процион немесе Альфа Кіші Иті, түнгі аспандағы ең жарық сегізінші жұлдыз, сондай-ақ ең жақын жұлдыздардың бірі. Оның аты грек тілінде «Иттен бұрын» немесе «Иттің алдында» дегенді білдіреді, себебі ол «Ит Жұлдызынан» (Кендер жұлдызынан) бір сағат бұрын шығады. Бұл екілік жұлдыз жүйесі, сары-ақ негізгі тізбек жұлдызынан (спектральдік түрі F5 IV V, Процион А деп аталады) және әлсіз ақ еріктелген жұлдыздан (спектральдік түрі DA, Процион В деп аталады) тұрады. Процион В, 41 жылда бір рет үлкен жұлдызды айналып өтеді, оның шамасы 10,7. Жүйе Жерден, яғни солтүстік жарты шардағы бірінші шамалы жұлдызға ең жақын қашықтықта орналасқан. Гомеиза немесе Бета Кіші Иті, шамасы 2,89-ға тең, Кіші Иттегі ең жарқын жұлдыздың екіншісі. Күн жүйесінен алыс орналасқан, көк-ақ түсті негізгі тізбек жұлдызы, спектральдік класы B8 Ve. Жердегі бақылаушылар үшін әлсіз болғанымен, ол Проционнан әлдеқайда жарық, Күннен 250 есе жарық және үш есе массивті. Оның өзгеруі аз болса да, Гомеиза шашақ жұлдыз (Гамма Кассиопеясының айнымалысы) ретінде жіктеледі, ең үлкен шамасы 2,84, ең кіші шамасы 2,92. Оның түсі бинокль арқылы көрінгенде анық көрінеді. Бұл көпжұлдыздық жүйе, спектроскопиялық екілік Гамма А және үш оптикалық серігі: Гамма В (13 шама), Гамма С (12 шама) және Гамма D (10 шама). Гамма А-ның екі компоненті 389,2 күнде бір-бірін айналып өтеді, эксцентриктік орбитасы 2,3 және 1,4 астрономиялық бірлік (АБ) аралығында. Эпсилон Кіші Иті – 4,99 шамалы G6.5IIb спектральдік класындағы сары жарқын алып жұлдыз. Ол Жерден шамамен алыс, диаметрі Күннен 13 есе үлкен, жарықтығы 750 есе артық. Эта Кіші Иті – спектральдік класы F0III, шамасы 5,24 болатын алып жұлдыз, бинокль арқылы қарағанда сарғыш түске ие, сондай-ақ 11,1 шамалы әлсіз серігі бар. Негізгі жұлдыздан 4 доға секунд қашықтықта орналасқан серік жұлдыз, шын мәнінде, негізгі жұлдыздан 440 АЕ-ге жуық, оны айналып өту үшін шамамен 5000 жыл қажет. Проционға жақын үш жұлдыздың аты Дельта Кіші Иті. Дельта1 – Жерден 5,25 шамалы сары-ақ F типіндегі алып жұлдыз. Күннен 360 есе жарық және 3,75 есе массивті, ол қартайған сайын кеңейіп, суынады, өмірінің көп бөлігін B6V спектрлі негізгі тізбек жұлдызы ретінде өткізді. Үшінші жұлдыздың соңғысы – Дельта3 (сонымен қатар 9 Кіші Иті деп те аталады) – А0Vnn типіндегі және 5,83 шамалы ақ негізгі тізбек жұлдызы. Бұл жұлдыздар Кіші Иттің сол артқы аяғының тырнақтарын көрсетеді, ал 5,13 шамалы Зета – оң жағын. 222 ± 7 жарық жылы қашықтықта, 4,39 шамалы HD 66141 6,8 миллиард жыл бұрын пайда болды және диаметрі Күннен шамамен 22 есе үлкен, массасы 1,1 күн массасына тең K2III типіндегі қызғылт түсті алып жұлдызға айналды. Оның абсолюттік шамасы −0,15, Күннен 174 есе жарық. HD 66141 қателікпен 13 Puppis деп аталды, өйткені оның аспандық координаттары каталогталғанда қате жазылған, сондықтан қателікпен Puppis шоқжұлдызында деп ойланды; Боде оған қазір қолданылмайтын Ламбда Кіші Иті деген ат берді. Қызғылт түсті алып жұлдызды HD 66141b планетасы айналып өтеді, ол 2012 жылы жұлдыздың радиалдық жылдамдығын өлшеу арқылы анықталды. Планетаның массасы Юпитерден 6 есе көп, айналыс периоды 480 күн. Бұл жартылай тұрақты айнымалы жұлдыз, ең үлкен шамасы 6,14, ең кіші шамасы 6,42. Оның 27,7, 143,3 және 208,3 күндік пульсациялары тіркелді. АЗ спектральдік түрі A5IV, 2,3 сағат ішінде 6,44 және 6,51 шамалары арасында өзгереді. АД спектральдік түрі F2III, ең жоғары шамасы 9,21, ең төменгі шамасы 9,51, шамамен 2,95 сағаттық кезеңмен. BI спектральдік түрі F2, шамамен 9,19 шамасында өзгеретін көрінетін шамасымен және шамамен 2,91 сағаттық кезеңмен. Кіші Итте кем дегенде үш қызыл алып – Мира айнымалылары бар. S Кіші Иті, спектральдік түрі M7e, ең жарық, 332,94 күн ішінде 6,6 мен 13,2 шамалары арасында өзгереді. V Кіші Иті 366,1 күн ішінде 7,4 пен 15,1 шамалары арасында өзгереді. Бұл шамамен R Кіші Итіне ұқсас, оның ең жоғары шамасы 7,3, бірақ ең төменгі шамасы 11,6 шамасы. S типіндегі жұлдыз, оның периоды 337,8 күн. YZ Кіші Иті – M4.5V типіндегі спектральдік қызыл карлик, шамасы 11,2, ол Жерден және Юпитерден шамамен үш есе үлкен. Бұл жарық жұлдыз, бірнеше минут бойы энергияның болжауға болмайтын жарықтарын шығарады, бұл күннің жарықтарының аналогтары болуы мүмкін. Люйтен жұлдызы (GJ 273) – M3.5V типіндегі спектральдік қызыл карлик жұлдыз және Күн жүйесінің жақын көршісі. Оның 9,9 шамасы бар, сондықтан ол алыста болса да, оны жай көзбен көруге болмайды. PSS 544 7 – бұл Күн массасының 20% -ына жуығы болатын, Жерден алыста орналасқан, он сегізінші шамалы қызыл карлик. 1991 жылы бірінші рет байқалған, ол жұлдыздық шоқжұлдыздан шығарылған және қазір галактикалық дискіден тікелей алыста жылдам қозғалып бара жатқан «доп жұлдызы» деп саналады. WZ Sagittae типіндегі еріктелген жаңа жұлдыз DY Кіші Иті (сонымен қатар VSX J074727.6+065050 деп те аталады) 2008 жылдың қаңтар және ақпан айларында 11,4 шамасына дейін жарқылдады, содан кейін шамамен 80 күнде 19,5 шамасына дейін 8 шамаға төмендеді. Бұл ақ еріктелген жұлдыз бен төмен массалы жұлдыздың бір-бірінің шамалы қашықтықта айналатын алыс екілік жұлдыз жүйесі, бұл алғашқы жұлдыздың соңғысынан материалды тартып алып, аккрециялық дискіні құрайды. Бұл материал жиналады және содан кейін күшті жарылыс болады.

Терең аспан нысандары

Құс жолы Кіші Иттің көп бөлігінен өтеді, бірақ оның терең ғарыш нысандары аз. Уильям Гершель 1786 жылғы "Тұмандықтар мен жұлдыздар шоғырының каталогы" еңбегінде төрт нысанды тіркеді, олардың екеуін ол жаңылысып жұлдыз шоғыры деп ойлады. NGC 2459 – аспанда бір-біріне жақын көрінетін, бірақ байланысы жоқ, он үшінші және он төртінші шамадағы бес жұлдыздың тобы. NGC 2394 Кіші Итте де осындай жағдай кездеседі. Бұл – тоғызыншы шамадан әлсізрек он бес жұлдыздың жиынтығы. Гершель бір нысан деп атаған NGC 2402 іс жүзінде бір-бірімен әрекеттесіп жатқан екі жақын галактикадан тұрады. Олардың әрқайсысының шамасы он төртінші және он бесінші шаманы құрайды, эллипстік және спиральді галактикалардың қашықтығы шамамен 245 миллион жарық жылы және диаметрі 55 000 жарық жылы деп есептеледі.

Метеорлар жауын

11 Canis Minorids, сондай-ақ Beta Canis Minorids деп аталады, бұл бесінші шамадағы жұлдыз 11 Canis Minoris маңынан көрінетін метеорлар ағыны. Оны 1964 жылы Кит Хиндли ашқан, олардың траекториясын зерттеп, D/1917 F1 Mellish кометасымен ортақ тегі бар екенін болжаған. Бірақ, кейіннен бұл тұжырым жоққа шығарылды, себебі талданған орбиталардың саны шектеулі болды және олардың траекториялары байланысты растауға мүмкіндік бермейтіндей әртүрлі еді. Бұл метеорлар ағыны 4-15 желтоқсан аралығында байқалады, ең көп саны 10-11 желтоқсанда тіркеледі.