Кіріспе

1998 ж. АҚШ Жоғарғы Сотының «Клинтонға қарсы Нью-Йорк қаласы» ісі (524 U.S. 417, 1998) – АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі болды. Сот 6:3 дауыспен 1996 жылғы «Жолдық вето туралы» заңда көзделген жолдағы ветоның АҚШ Конституциясының Презентация тармағын бұзғанын анықтады, себебі ол АҚШ Президентіне АҚШ Конгресі бекіткен заңдардың бөліктерін бір жақты өзгерту немесе жою құқығын берген. Әділет Джон Пол Стивенс алты судьядан тұратын көпшіліктің атынан, жолдағы вето Президентке Конституциямен көздемеген заң шығару билігін бергенін, демек, олар өкілеттіктерін асырып кеткенін жазды.

Іс-қағаздарының мазмұны

Line Item Veto Act президентке нақты баптарды "күштен шығаруға", яғни жоюға немесе заңды түрде жарамсыз деп тануға, сондай-ақ басқа салалардағы дефициттің орнын толтыру үшін күштен шығарылған баптардан қаражат жұмсауға тыйым салуға мүмкіндік берді.

Саяси жағдайлар

1994 жылғы аралық сайлаулар АҚШ саясатында республикашыл революциясы деп белгіленген күрт өзгерістердің бастауы болды. Республикалық партия АҚШ Конгресінің екі палатасын да демократтардан басып алды. Осы революцияның негізгі факторы – республикашылдардың «Америкамен шарттасуы» болды, онда егер Конгресті бақылауға алса, олар атқаратын әрекеттердің тізімі келтірілген. Осы тізімнің ішінде Конгрестің қаржылық консервативтілігін қамтамасыз етуге бағытталған екі шараның бірі – Line Item Veto Act заңы өзі болды. Бұл заң президент Клинтон қолдаған «Америкамен шарттасудың» жалғыз шарасы еді.

Бастапқы сот ісі

Заң қабылданған кезде саяси тұрғыдан даулы болды, көптеген демократтар оған қарсылық білдіру үшін Клинтоннан бөлінді. Оппозициядан алты конгрессмен, оның ішінде республикашыл Марк Хэтфилд, жеке тармақтарды ветолау құқығын қолдануға жол бермеу үшін сотқа шағымданып арыз берді. АҚШ округтік соты олардың пайдасына шешім шығарды, бірақ Жоғарғы Сот конгрессмендердің нақты зиянды көрсетуге мүмкіндігі болмағандықтан, олардың іс жүргізу құқығы жоқ деп шешті және «Рейнс және Бердке қарсы», 521 U.S. 811 (1997) ісі бойынша олардың арызын қарастырмады. Келесі екі айдың ішінде Клинтон жеке тармақтарды ветолау құқығын қолдана бастады, бұл бірнеше ұйымды заңның конституцияға қайшы екенін жариялау үшін екінші рет сотқа жүгінуге итермеледі. Екінші істе, АҚШ Колумбия округінің округтік соты екі істі біріктірді, Нью-Йорк қаласы мен денсаулық сақтау саласындағы бірнеше ұйым президент Билл Клинтонның 1997 жылғы Теңгерімді бюджет туралы заңның белгілі бір тармақтарын жоюынан зиян шеккенін мәлімдеді, бұл кейбір міндеттемелерді жойды, ал Snake River Potato Growers, Inc. президенттің 1997 жылғы салық төлеушілерге жеңілдік беру туралы заңның белгілі бір тармақтарын жоюынан зиян шеккенін мәлімдеді, бұл фермерлік кооперативтерге картоп өңдеу кәсіпорындарын сатып алуға көмектесу үшін салық жеңілдіктерін берді. Округтік сот талапкерлердің пайдасына шешім шығарды және Жеке тармақтарды ветолау туралы заң конституцияға қайшы екенін анықтады. Заңда шағымданудың жеделдетілген процедурасы қарастырылғандықтан, іс округтік соттан тікелей Жоғарғы Сотқа шағымданылды.

Жоғарғы соттың шешімі

Көпшілік пікірді судья Джон Пол Стивенс жазды, онда Сот, Акт Президентке заңмен бекітілген заңдардың бөліктерін біржола түзетуге немесе жоюға мүмкіндік бергендіктен, Конституцияның таныстыру тармағын бұзды деген шешімге келді. Бұл тармақ заң шығарудың нақты тәртібін белгілейді. Сот Конституцияда мұндай бір жақты Президенттік әрекеттерге қатысты үнсіздікті "нақты тыйым салуға" тең деп түсіндірді, сондай-ақ тарихи деректермен келісіп, заңдар тек "бір, мұқият жасалған және жан-жақты қарастырылған процедураға сәйкес" қабылдануы керек деген қорытындыға келді. Заң жобасын Президент толығымен мақұлдауы немесе қабылдамауы тиіс.

Кеннедидің келісімі

Сот төрешісі Энтони М. Кеннеди, Соттың пікірімен және шешімімен келісетін жеке пікірде, Заң биліктерді бөлу принциптерін бұзбайды және жеке бостандыққа қауіп келтірмейді деген қарсылыққа қарсылық білдірді, Заңның "нақты әсерлері" президенттің бір топты марапаттап, екіншісін жазалауға, салық төлеушілердің біріне көмектесіп, екіншісіне зиян келтіруге, бір штатты жақтап, екіншісін назардан тыс қалдыруға мүмкіндік беретінін айтты. Кеннедидің келісімінде бұл заң өкілеттік беру ережесін бұзу ретінде қарастырылды.

Брейердің келіспеушілігі

Судья Стивен Брейер келіспеуші пікірде Заңның мақсаты конституциялық тұрғыдан дұрыс екенін және Президенттің бұрынғы өкілеттіктерімен үйлесетінін айтты, сондай-ақ Заңның "ешқандай нақты конституциялық мәтіндік талапты бұзбайды, сонымен қатар билік бөлінісінің жасырын қағидасын да бұзбайды" деді. Ол Конгресске берілген өкілеттіктерді қолдайтын көптеген сот шешімдеріне кеңінен сілтеме жасайды және Заңның конституциялық заңды мақсатқа жетудің тиімді жолы екенін негізгі аргумент ретінде келтіреді.

Скалияның ішінара келісуі мен ішінара келіспеушілігі

Балама пікірде судья Антонин Скалия соттың салық төлеушілерге жеңілдік беру туралы заңға қатысты осы істі қарауын сынға алды, себебі істе оны шакуға құқығы бар ешбір тарап жоқ деп есептеді. Алайда, ол теңгерімді бюджет туралы заңда Президенттің шешімін шакуға құқығы бар тарапты тапты және Конгресс бұрын бөлінген қаражатты жұмсаудан бас тартуға дискрециялық өкілеттік беруге құқылы болғандықтан, бұл Конституцияны бұзбайды деген қорытындыға келді, ол мұны шешімді жоюмен тең деп санайтын.

Сыни жауап

Майкл Б. Раппапорт Конституцияның бастапқы мағынасы өкілеттік беру ережесінің кейбір бөліктеріне қатысты қолданылмайды деп, өзінің атқарушы билікті иелену туралы түсінігіне сүйенді. Осы көзқарас бойынша, "қазынадан қаражатты алуға рұқсат беретін және дәстүрлі түрде белгілі бір бағдарламаларға белгілі бір соманы жұмсауды бекітетін заңдар өкілеттік беру ережесіне бағынбауы керек". Ол сондай-ақ көпшілік пікірді осы мәселенің негізін толыққанды ақтамағаны үшін сынады. Раппапорттың пікірінше, "Соттың күшін жою билігіне қатысты тәсілі мәтінде, құрылымында, мақсатында немесе сот практикасында негізделмеген". Дж. Стивен Кеннеди Жоғарғы соттың көпшілігі Конгресс актілерін түзетудің басқа, дәстүрлі және аз ауқымды жолдарына сүйенудің орнына, ұсынылған тармақтық ветоға қатысты конституциялық шақырулармен жеткілікті түрде айналысып, актіні толығымен конституциясыз деп жариялады. Оның пікірінше, "Соттың шешімі болашақта тармақтық ветоны қолдануға қатысты нақты және түпкілікті хабарлама берді". Кеннеди сонымен қатар, көпшілік АҚШ Конституциясының 1-бабындағы Презентация ережесін қатаң түсіндіргенімен, судья Скалия өзінің қарсылығында "Президенттің күшін жою актісі Презентация ережесіне сәйкес келгеннен кейін ғана орын алады деп атап көрсетті, бұл оның әдеттегі қатаң құрылымдық тәсілінен шалқады". Стивен Ф. Хьюфнер "Линиялық вето туралы заңның Презентация ережесіне жасаған талдауы сырттай тартымды болғанымен, шындығында тексеруге төтеп бере алмайды" деп жазды, соттың актіні жарамсыз деп тану үшін өкілеттік беру ережесіне сүйенуі керек екенін, себебі ол мұндай шешімге артық негіз береді деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, соттың бірдей нәтижеге жету үшін "өкілеттік беру ережесінен де күшті негіздеме сияқты" басқа да негіздемелерге сүйенуге дайын екенін көрсетті. Клинтон әкімшілігі Линиялық вето туралы заңды осылай шектеген болса, актінің конституциялықлығы сөзсіз күмәндалғанда, шақыру атқарушы билікке ең қолайлы шарттарға негізделген болар еді. Брауннелл ұлттық қауіпсіздік негіздерімен туындаған сот ісі "Ұлттық қауіпсіздікті жою" институтын мойындаған болар еді, "президенттің күшін жою билігін ұлттық қауіпсіздік саласындағы шеңбермен шектейтін тар заңдық тұжырымдама. Мұндай нәтиже президенттің федералды бюджеттің алтыдан бір бөлігін жою билігіне ие екенін қамтамасыз етер еді". Стивен Г. Калабрези сот бұл шешімді жоққа шығарса да, шын мәнінде бұл шешім "бикамерализм және презентация ісі ретінде жасырылған өкілеттік беру ережесінің ісі" болды деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ бұл шешімді "Рехнквист кезеңінің биліктің бөлінуіне қатысты маңызды ісі" деп атады.

Кейінгі дамуы

1998 жылы Жоғарғы Сот Line Item Veto Act-ті жойғанмен, президент Джордж Буш Конгрестен Line Item Veto құқығын атқарушы органға қайтаратын заң шығаруды сұрады. 2006 жылғы 31 қаңтардағы одақ жағдайы туралы жолдауында осындай заң шығару ниеті туралы алғаш рет хабарлаған президент Буш 2006 жылғы 6 наурызда Конгресске 2006 жылғы Заңнамалық тармақ вето актісі туралы заң жобасын жіберіп, оны тез арада қабылдауға шақырды. Сенатор Билл Фрист, сенатор Джон Маккейн және республикашыл сенатор Митч Макконнелл бұл ұсынысты бірлесіп ұсынды. Сол күні Басқарма және бюджет басқармасының директоры Джошуа Болтен президенттің вето қою туралы ұсынысы туралы баспасөз мәслихатын өткізді. Болтен заң жобасының президентке "бос жұмсалатын" шығындарды анықтап, оларды тоқтатуға мүмкіндік беретінін түсіндірді. Шығындар бағыты тоқтатылған кезде Президент Конгресске заң шығаруды жіберіп, нақты бағытты алып тастай алады. Содан кейін бұл ұсыныс екі палатада да он күн ішінде мақұлданбау немесе мақұлдау негізде қаралады және қарапайым көпшілікпен қабылдануы мүмкін. Сонымен қатар, мұндай ұсыныстарды кешіктіруге болмайтын. Бұл заң жобасының 1996 жылғы Жоғарғы Сот конституцияға қайшы деп тапқан Line Item Veto Act заң жобасынан қандай айырмашылығы бар деген сұраққа Болтен бұрынғы заң жобасының атқарушы билікке белгілі бір шығыс тармақтарын рұқсат етпеу үшін біржақты билік бергенін, ал жаңа заң жобасының осындай тармақтарға вето қоюға Конгресс мақұлдауын сұрайтынын айтты. Осылайша, президент бұрын қабылданған шығындарды сәтті жою үшін Конгресстің қарапайым көпшілігі осы мақсатта арнайы заңнамаға келісуі қажет. Жаңа вето ұсынысы 1996 жылғы нұсқаға қарағанда әлдеқайда әлсіз болса да, Конгрессте оны қолдауға мүмкіндік болмады. Батыс Вирджиния штатының сенаторы Роберт Бёрд бұл заңды "Конгресске қарсы шабуыл" деп атап, президенттің саяси қарсыластарының жобаларына қарсы шығып, Конгресс мүшелерін қорқытуға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, ұсынылып отырған вето Конгресстің конституциялық "қазына билігін" алып тастап, оны атқарушы билікке берер деп шағымданды. 2006 жылдың 8 маусымында Джорджтаун университетінің заң орталығының заң профессоры Вьет Д. Динь және Джорджтаун университетінің заң орталығының Джон М. Олин ғылыми қызметкері Натан Сэйлс, ұсынылған заң жобасына байланысты конституциялық мәселелер бойынша Бюджет жөніндегі палата комитетінің алдында жазбаша мәлімдеме жасады. Динь мен Салейс 2006 жылғы "Заңнамалық тармақ ветосы туралы" заң Конституцияның екі палаталылық және ұсынылу қағидаларын қанағаттандырады, сондықтан Жоғарғы Сот жойған 1996 жылғы заңда көтерілген конституциялық мәселелерді болдырмайды деп дәлелдеді. Олар сондай-ақ, ұсынылған заң Конгресске өзінің ішкі іс-әрекеттерін басқару үшін рәсімдер белгілеуге кең ауқымды дискрециялық билікті беретін негізгі қағидаға сәйкес келеді деп мәлімдеді. Ұсынылған актіні 2006 жылдың 14 маусымында 24–9 дауыспен Палатаның Бюджет комитеті мақұлдады. Ол 22 маусымда Палатаның жалпы отырысында мақұлданды. Осыған ұқсас заң жобасы Сенатта ұсынылды, бірақ мақұлданбады. Сондықтан заңнамалық тармақ ветосы туралы заң күшіне енген жоқ.