Кіріспе
Бұл мақалада 1805 жылдан 1913 жылға дейінгі шотланд гвардиясының тарихы егжей-тегжейлі баяндалған. Шотланд гвардиясы (SG) – Ұлыбритания армиясының гвардиялық дивизиясының полкі.
This article details the history of the Scots Guards from 1805 to 1913. The Scots Guards (SG) is a regiment of the Guards Division of the British Army.
Наполеонға дейінгі соғыс тарихы
Шотланд гвардиясының тарихы 1642 жылға дейін жетеді, сол жылы Карл I-нің бұйрығымен Арчибальд Кэмпбелл, Аргиллдің 1-ші маркизі Ирландияда қызмет ету үшін полк құрды, ол «Аргилл маркизінің Корольдік полкі» деп аталды. Үш патшалық соғысында Патшамен бірге қызмет еткеннен кейін полк таратылды, бірақ монархия қалпына келтірілген соң 1662 жылы «Шотландиялық жаяу гвардия полкі» ретінде қайта құрылды. 1686 жылы полк ағылшын армиясының штатына енгізілді және королева Анна оны «Үшінші жаяу гвардия полкі» деп атады.
Наполеон соғыстары
1804 жылы Ұлыбританияның басты жауы Наполеон Бонапарт француз императоры болды. Келесі жылы Францияға қарсы үшінші коалиция құрылды және 1-ші батальон 1805 жылы Наполеон әскерлері континентті жаулап алған кезде Ганноверге экспедицияға қатысты. 1806 жылы Францияға қарсы төртінші коалиция құрылды және келесі жылы 1-ші батальон Данияда Копенгагеннің екінші шайқасына қатысты, мұның мақсаты – Дания флотының француздардың қолына тиюіне жол бермеу болды. Генерал лорд Кэткарт басқаратын британдық және Ганновер армиясы Дания қаласын қоршап алды, ал Корольдік флот қаланы бомбалады. Операция сәтті аяқталды және даниялықтар 18 әскери кемеден тұратын флотын британдықтарға тапсырды. 1809 жылы Францияға қарсы бесінші коалиция құрылды, бірақ ол бұрынғы коалицияларға қарағанда әлдеқайда кіші болды, оған Австрия мен Ұлыбритания ғана кірді. Сол жылы 1-ші батальон Пиреней түбегіне аттанды, онда Португалия мен Испаниядағы түбектік соғысқа қатысты. 12 мамырда 1-ші батальон Дуро өзенін кесіп өтті, бұл операция өте сәтті аяқталды, нәтижесінде француз армиясы Амарантеге толыққанды шегінді. Шілде айының соңында 3-ші жаяу гвардиясы Талавера шайқасына қатысты, бұл соғыс кезіндегі ең қанды және ең қатал шайқастардың бірі болды. Британдықтарға генерал-лейтенант Артур Уэлсли басшылық етті, ол британдық армия тарихында мәңгілікке қалып қойды және жақын арада Талавера үшін Веллингтон герцогы атағын алды. Британдық-испан армиясының саны шамамен 50 000 болды, ал 1-ші батальон 1-ші дивизияның 1-ші бригадасының құрамына кірді, ал француздардың саны 40 000-нан асты. Соңынан басталған шайқас өте қатал болды, 27 шілде түнде британдық қорғаушылар алғашқы шабуылға ұшырады, бұл шабуыл британдықтарды 3-ші жаяу гвардиясының позициясының сол жағындағы Серро-де-Меделин төбесінен ығыстыруға тырысты, бірақ қарсы шабуыл француздарды сәтті кері қайтарды. 28 шілде таңертеңгісін француз әскері тағы да шабуыл жасады, бірақ британдық қорғаушылардың қатты қарсылығына тап болды. Серро позициясында британдықтар француз құрамаларына аяусыз және үстем от ашты, француздарды кері қайтарды және оларға ауыр шығын келтірді. Француз шабуылдары жалғасты, бір кезде жаяу гвардиясы француз қатарларына құйғыртқыш от ашқанда ерекше көзге түсті, бірақ гвардиялар қашқан француз әскерін қуып, француз артиллериясы мен жаяу әскерінің отына түсті, бұл оларға жүздеген адамдық шығын келтірді. Алайда, қатты зардап шеккеніне қарамастан, гвардиялар қайта құрылды және басқа жаяу әскер батальондарымен бірге француздың үлкен қарсы шабуылын тойтару үшін тағы бір кәсіби және үстем от ашты, бұл француз әскеріне қорқынышты шығын келтірді. Талавера шайқасы қанды болды және британдықтардың жеңісімен аяқталды, бірақ өте ауыр бағамен, 5000-нан астам адам қаза тапты немесе жараланды, ал француз қарсыластары 7000-нан астам адамнан айырылды. Шабуылдағы рөлі үшін полк бесінші шайқас құрметіне ие болды. Сол жылы 2-ші батальонның флангтық роталары төменгі елдердегі апатты Уолчерен экспедициясына қатысты, бұл науқанда жаудың оғынан гөрі аурудан көп адам қаза тапты, Уолчерен қызбасынан, ол әскерге соншалықты әсер етті, мыңдаған әскерлер жылдар бойы осы аурудан зардап шекті, және Веллингтон герцогы осы науқанда қызмет еткен бөлімдермен өзімен бірге қызмет етуге ниеті жоқ екенін мәлімдеді. 1810 жылы 1-ші батальон Бусако шайқасына қатысты, онда шамамен 50 000 британдық-португал армиясы сан жағынан басым француз күшін жеңді, содан кейін Лиссабонды қорғауға арналған Торрес-Ведра сызықтарына, траншеялар мен редуттар сериясына аттанды, онда британдықтар тағы да француздарды жеңіп, француз армиясын шегінуге мәжбүр етті. Келесі жылы, наурыз айында, енді түбекте орналасқан 2-ші батальонның роталары Кадис қамалын көтеру үшін Барроза шайқасына қатысып, француздарды салыстырмалы түрде тез жеңіп, өз әрекеттері үшін полк алтыншы шайқас құрметіне ие болды. 1811 жылдың мамыр айында 1-ші батальон Фуэнтес-де-Оноро шайқасына қатысты, бұл тағы бір британдық жеңіске әкелді және полк жетінші шайқас құрметіне ие болды. Келесі жылы, қаңтар айында 1-ші батальон Сьюдад-Родриго қамалына қатысты. Сьюдад-Родриго бекінісі француздардың бақылауындағы екі маңызды бекіністің бірі болды (екіншісі Бадахоз), ал Сьюдад-Родриго қамалы 8 қаңтарда басталды. Элиталық күш ретінде, әдеттегі жаяу әскерге қарағанда артықшылықтарына ие болғанына қарамастан, гвардиялар траншеяларды қазуға көмектесті, бұл қиын міндет, әсіресе, өте жаман ауа райында. 1812 жылы 19 қаңтарда Сьюдад-Родригоға шабуыл жасалды, бұл қаһарлы және дүрбелеңді қолмен қол алысу болды. Британдықтар үшін шығын ауыр болды, шабуыл кезінде 500-ден астам адам қаза тапты, жараланды немесе жоғалып кетті, ал қамалдағы жалпы шығын 1000-нан асты, бірақ осыған қарамастан, британдықтар Сьюдад-Родригоны басып алды. Шілде айында 1-ші батальон Саламанка шайқасына қатысты, бұл британдықтар үшін шешуші жеңіс болды, содан кейін Бургос қамалына қатысты, ол қазан айында аяқталды. 1813 жылы 2-ші батальон төменгі елдерге экспедицияға қатысты, ал Испанияда 1-ші батальон Витториа шайқасына қатысты, онда британдық және одақтас күштері француздарға қарсы керемет жеңіске жетті, сондай-ақ қанды Сан-Себастьян қамалында, онда британдықтар шілдеден тамызға дейін Сан-Себастьянды қоршап алды, британдық әскерлердің екі қанды шабуылынан кейін. Португалия мен Испанияда француздарға қарсы күрескеннен кейін, 1813 жылдың соңында британдықтар Францияға енді, онда 1-ші батальон Нивтегідей бірқатар сәтті шайқастарға қатысты. Наполеон 1814 жылдың сәуір айында тақтан бас тарды. 1815 жылдың наурыз айында Наполеон Эльбадан Францияға оралды және Луи XVIII-ден Францияны қайта басып алды. 2-ші батальон, 3-ші жаяу гвардиясы, қазіргі Бельгияда орналасқан, 18 маусымда тарихтың ең танымал шайқастарының бірі – Ватерлооға қатысты. Батальон генерал-майор сэр Джон Бингтің басқаруымен екі батальондық 2-ші гвардиялық бригаданың құрамына кірді, екінші батальон – Холстрим жаяу гвардиясының 2-ші батальоны. 3-ші жаяу гвардиясы Хугумон фермасының артындағы төбеде, екінші майор Фрэнсис Хепберннің басқаруымен орналастырылды, ал екі батальонның жеңіл роталары, подполковник Джеймс Макдоннеллдің басқаруымен фермада гарнизон болды, бұл британдық және одақтас армияның оң жақ фланкіндегі шайқас кезінде маңызды позиция болды. Сағат 11:00-ден кейін шайқас басталды, француз дивизиясы, принц Жером Бонапарттың басқаруымен, Хугумонға шабуыл жасады, ферма ауыр артиллерия отына түсті. Француздар фермаға шабуыл жасады, бірақ гвардияның мықты қорғанысы француздардың алғашқы шабуылын тойтарды. Екінші шабуыл болды, сол шабуыл кезінде француздар басты қақпадан өтуге тырысты. Британдық гвардияшылардың оны жабуға жасаған батыл әрекеттеріне қарамастан, бірнеше ондаған француз әскері өтіп кетті, бірақ гвардияшылар басты қақпаны қайта жапты. Одан кейін гвардияшылар мен француздар арасында қаһарлы қолмен қол алысу болды, соңында барлық француздар, гвардияшылар сақтап қалған барабаншыдан басқа, өлтірілді. Үшінші шабуыл ферманың шығысынан, бау-шабақтан жасалды. 3-ші гвардияның бірнеше ротасы...
Қырым соғысы
1854 жылы Ұлыбритания, Франция және Осман империясы Ресей империясына қарсы Қырым соғысын бастады. Шотландтық фузилер гвардиясының 1-ші батальоны Гвардия бригадасының құрамында шығысқа жіберілді, Мальта, Болгария және Түркияға орналастырылды. Қыркүйек айында британдықтар Қырымға, Каламит шығанағына қонды. Британдықтар мен француздық одақтастары Севастопольге, Ресейдің теңіз базасына шабуыл жасады, бірақ Альма өзенінде Ресей әскерлері оларды тоқтатты. Батальон Алма шайқасында алғашқы шайқасын өткізді, онда британдықтар мен ресейліктер арасында қатал және дүрбелеңге толы қолма-қол соғыс болды. Севастопольге жол екі төбе арасындағы кеңістіктен өтеді: шығыстағы Құрған төбесі және батыстағы Телеграф төбесі. Құрған төбесінде екі нығайтылған бекініс болды – төбенің батыс жағындағы «Ұлы редут» және шығыс жағындағы «Кіші редут». Жеңіл дивизия Ұлы редутқа қарай жылжып, ауыр шығындармен оны басып алды. Бірақ орыс қарсы шабуылы кезінде белгісіз офицердің дұрыс емес бұйрығы салдарынан шатақ туды, басқа офицерлер бұйрықты жоққа шығарды, британдықтар кері шегінді. 1-ші дивизияның құрамындағы Гвардия бригадасының ортасындағы Шотландтық фузилер гвардиясы Жеңіл дивизияға қолдау көрсетті, бірақ Ұлы редут алынған кезде ғана Альма өзенін кесіп өтті. Батыр Ройал Уэльс фузилерлерінің тобы өз орнын ұстап тұрып, ресейліктерге атқылап, олардың көптігіне қарсы тұруға мәжбүр болды. Шегінетін сарбаздар алға жылжып келе жатқан Шотландтық фузилер гвардиясының қатарына соқтығысып, үлкен дүрбелең тудырды. Орыстар мүмкіндікті пайдаланып, полкке қарсы кең ауқымды штыкпен шабуыл жасады, нәтижесінде қатыгез қырғын болды. Британдықтар 150-ден астам жарақат алып, қайта шегінуге мәжбүр болды. Осы хаос кезінде полктің туын ұстаған сарбаздар, туларына оқ тигеніне қарамастан, орыстардан қорғап, полкті қайта жинақтауға көмектесті. Орыстар Гвардия бригадасына қарсы үлкен күшпен шабуыл жасағанда, гвардиялықтар орыстарға тиімді және дәл ату жасап, оларға ауыр шығын келтірді. Шотландтық фузилер гвардиясының сарбаздары бар британдықтар шабуылға шығып, орыстарды қашқындыққа ұшты, осы арқылы Ұлы редутты қайта басып алды. Оң жақта Гайленд бригадасы екі қатарға тізіліп, алға жылжып келе жатқан орыстарға атқылап, оларды қашқындыққа ұштырды. Шайқас қанды болды: британдықтар 2000-нан астам, ал орыстар 6000-нан астам сарбазды жоғалтты. Алма шайқасындағы ерліктері үшін Шотландтық фузилер гвардиясы жауынгерлік наградаға ие болды, ал полктің төрт сарбазы – капитан Роберт Джеймс Линдсей, сержанттар Джон Нокс және Джеймс МакКечни, сондай-ақ рядовой Уильям Рейнольдс – 1856 жылы жаудың алдындағы батылдығы үшін ең жоғары награда саналатын Виктория кресімен марапатталды. 1855 жылы полк тағы бір қанды шайқасқа – Инкерман шайқасына қатысты, британдықтар оны Инкерман тауы деп атады. Британдықтар мен француздық одақтастары Севастополь қоршауын бұзуға тырысқан орыс әскерлерінің шабуылына ұшырады. Шабуыл тым қалың тұманға оралды. Әлсіз қорғанысқа және басым күштерге қарамастан, британдықтар орыстарға қарсы табандылық танытты. Орыстардың алғашқы шабуылы британдық қорғаушылардың дәл атуымен толықтай жойылды. Гвардия британдық қорғаушылардың оң жағын қорғауға көмектесті және Sandbag Battery-де орыстардың көптігіне қарсы ерлікпен күресті. Гвардиялықтар қиындықтарға қарамастан, оларды жеңіп, Sandbag Battery-ге шабуыл жасаған орыс күштерін талқандады. Инкерман шайқасы – бұл қорқынышты қолма-қол соғыстарға толы жеңіс болды, ол кейде көне дәуірлердегі шайқастарға ұқсады. Шайқасқа қатысқан 8000-нан астам британдық сарбаздың 2000-нан астамы қаза тапты немесе жараланды, ал орыстар 11000-нан астам жарақат алды. Полк Инкерман шайқасындағы еңбегі үшін 13-ші жауынгерлік наградасын жеңіп алды. Шотландтық фузилер гвардиясы 1854 жылдың қыркүйегінен келесі жылдың қыркүйегіне дейін жалғасқан және британдықтар басып алған Севастополь қоршауына да қатысты. Қырым соғысы 1856 жылы Париж шарттымен аяқталды, ал Шотландтық фузилер гвардиясы сол жылы Ұлыбританияға оралды.
Қашықтағы қиындықтар
1862 жылы 2-ші батальон сол кездегі Нью-Брансуик колониясына жетіп келді. Батальон 1864 жылы, Америка Азамат соғысы кезінде, Ұлыбританияға қайтып оралды. 1877 жылы королева Виктория полктің атын қазіргі танымал Шотланд гвардиясы деп өзгертті. 1881 жылы 1-ші батальон Ирландияның Дублин қаласына орналасты, ал келесі жылы батальон, Гвардия бригадасының құрамында, Египетке экспедицияға қатысты. Бұл Египеттік әскери шенеунік Ураби Паша бастаған көтеріліске жауап ретінде болды. Сер Гарнет Вулсли басқаратын 25 000 британдық әскер тамыз айында Египетке қонды, ал 13 қыркүйекте науқанның шешуші шайқасы – Тель-эль-Кебир шайқасы өтті, ол британдықтардың жеңісімен аяқталды және Каирді басып алумен нәтижесінде аяқталды. Шотланд гвардиясы Египет экспедициясына қатысқаны үшін «Тель-эль-Кебир» және «Египет 1882» шайқас наградаларын алды. Бұл полктің соғысқа түскен соңғы реті болды. 1885 жылы 2-ші батальон Суданға Суакин экспедициясына, оның ішінде Хашин шайқасына қатысты. 1885 жылдың соңында батальон Ұлыбританияға оралды және 1887 жылы королева Викторияның Алтын юбилейлік әскери парадына қатысты. 1887 жылы 1-ші батальонды Корольдік Камерон Хайлендерлерін Шотланд гвардиясының 3-ші батальонына айналдыру туралы ұсыныс, Камерон тарапынан қарсылық көрсеткеннен кейін тоқтатылды. 1895 жылы полктің 2-ші батальоны Дублинге жіберілді және 1897 жылы Лондон қаласындағы казармасына оралды, ал 1-ші батальон сол жылы Дублинге орналасты. 1899 жылы Ұлыбритания империясы мен голландтық Бур республикалары – Трансвааль және Оранж еркін мемлекеті арасында соғыс басталды. 1-ші батальон көп ұзамай Ирландиядан Оңтүстік Африкаға, 1-ші гвардиялық бригадаға қосылу үшін аттанды және қараша айында сол елге жетті. Батальон қараша айында алғашқы шайқастарын өткізді, ол британдықтардың жеңісімен аяқталды, сондай-ақ Моддер өзені шайқасында, тағы да британдықтардың жеңісімен аяқталды, бірақ британдық күштері бурлардың қатты отына түскеннен кейін британдықтар көп шығынға ұшырады, бірақ бурлар ақырында шегінді; Шотланд гвардиясы шайқастағы үлесі үшін шайқас наградасын алды. Желтоқсан айында батальон соғыстағы алғашқы ірі шайқасқа – Магерсфонтейн шайқасына қатысты. Бурлар өздерінің позицияларында жақсы бекініп, шабуылдаған британдықтарға ауыр зиян келтірді, шайқас британдықтардың жеңілісімен аяқталды. Бұл соғыс бурларға қарсы батырлықпен күрескен британдықтардың жеңілісімен аяқталды және бур күштерінің қоршауында болған Кимберли қаласын азат ету әрекеттеріне нүкте қойды; қоршау 1900 жылдың ақпанына дейін алынбады. Сондай-ақ 1899 жылы полктің 3-ші батальоны Лондонда құрылды, бірақ Оңтүстік Африкада шетелде қызмет етпеді. 1900 жылы 2-ші батальон Ұлыбританиядан Оңтүстік Африкаға аттанды, сәуір айында сол жерге қонды, содан кейін 16-шы жаяу әскер бригадасына қосылды. Шотланд гвардиясы тағы бір маңызды шайқаста – Пэрдеберг шайқасында қатысты, ол ақпан айында бірнеше күнге созылды, бірақ бурлардың көшбасшысы Пит Кронье басылып қалғаннан кейін бурлар ақырында жеңілді. Келесі айда полк Дрифонтейн шайқасына қатысты, ал мамыр айында 2-ші батальон Биддульфсбергтегі шағын шайқасқа қатысты, ал 31 мамырда полк Йоханнесбургті басып алды. Африкада болған кезеңде полк соғыстың көптеген шайқастарына қатысудан гөрі, блокпосттарды күзету сияқты әртүрлі міндеттерді орындады. 1902 жылдың маусымында британдықтар және олардың Достас мемлекеттері ауыр шығындарға ұшырағаннан, қорқынышты жағдайлар мен бурларға қарсы болған қатал шайқастардан кейін бурларды жеңді. Соғыс аяқталғаннан кейін батальон үйге оралды, 1902 жылдың қыркүйегінде Кейптауннан және Мичиганнан шығып, келесі айдың басында Саутгемптонға жетті. Олар өздерінің кәсібилігін әлемге тағы бір рет дәлелдеді және гвардиялық полктерге тән әдеттегі қоғамдық міндеттерге оралды. 1901 жылы полк өзінің алғашқы бас полковнигін, Эдуард VII-ді алды, ал басқа гвардиялық полктер де корольді бас полковник ретінде алды. 1906 жылы британ армиясындағы өзгерістерге байланысты полктің 3-ші батальоны таратылды. 1910 жылы Эдуард VII қайтыс болды және шотланд гвардиясының екі батальоны қайғылы кезеңде шеру жолын күзету сияқты әртүрлі міндеттерді орындады. Сол жылы полк өзінің екінші бас полковнигін, жаңадан таққа отырған Георг V-ті алды. 1911 жылы шотланд гвардиясының шағын жасақтары өте жағымсыз оқиғаға – Сидни көшесін қоршауға қатысты. 1910 жылы латвиялық анархистер тобы 1910 жылдың желтоқсанында Хаундсдичтегі зергерлік дүкенін тонауға тырысты, нәтижесінде үш полицей қаза тауып, екеуі ауыр жарақат алды. Топтың бірнеше мүшесі тез ұсталды және 1911 жылдың 1 қаңтарында хабарласы полицияға топтың шағын бөлігі 100 Сидни көшесінде тұрып жатқанын айтты. 3 қаңтарда, біршама шайқас болғаннан кейін, көше топтың қашуына жол бермеу үшін жабылды, ал полицияда топтың басым қарулары болмағандықтан, шотланд гвардиясының 1-ші батальонының шағын жасақтары оқиға орнына шақырылды. Полиция мен гвардиялықтар және шағын топ арасында қоршаудың барлық уақыты бойы үздірілмейтін оқ атысы жүрді. Ақырында өрт шығып, жақын арада екі анархист мүшесі күйіп кеткен күйде табылды; біреуі атылған. Кейін сол жылы полк Ұлыбританиядан Египетке аттанды және 1913 жылы үйге оралды.