Кіріспе
Хат блоктарын (сорттарын) құюға арналған қалып. Әріпті басуда қолданылатын металл түрлерін жасау кезінде, матрица (латын тілінен – аналық немесе аналық жануар) – әріп құюға қолданылатын қалып. Баспаға арналған матрицалар мыстан жасалған. Дегенмен, гравюрада матрица – бұл баспаны құрайтын бейнені сақтау үшін сиямен қолданылатын кез келген нәрсе, ол гравюра мен оюдағы пластина немесе ксилографиядағы ағаш блогы болсын.
In the manufacture of metal type used in letterpress printing, a matrix (from the Latin meaning womb or a female breeding animal) is the mould used to cast a letter, known as a sort. Matrices for printing types were made of copper. However, in printmaking the matrix is whatever is used, with ink, to hold the image that makes up the print, whether a plate in etching and engraving or a woodblock in woodcut.
Сипаттама
Баспаның басынан бастап XIX ғасырдың соңына дейін қолданылған "салқын металл" әдісінде бір әріптің матрицасы ені реттелетін қол қалыптың түбіне салынады, қалып бекітіледі және балқытылған металл матрицаның үстіндегі тік қабырғалы тік қуысқа құйылады. Металл суынып, қатып қалғаннан кейін қалып ашылады және жаңа құйылған металл әрпі алынып шығарылады. Матрицаны содан кейін сол әріптің тағы көбірек даналарын жасау үшін қайта пайдалануға болады. Әріптер тазартылып, баспагерге жіберіледі. Төмен қысымды қол қалыптарында матрицалар ұзақ қызмет етеді, сондықтан оларды көп рет қолдануға болады. Металл типтерімен баспаның кейінгі кезеңдерінде, XIX ғасырдың соңынан бастап, әр тапсырыс үшін жаңа тип пернетақтаның басқаруымен құйылады. Толық шрифт үшін матрицалар немесе төсемдер матрицалық корпусқа салынып, құю машинасына орнатылады, ол қажетті әріптерді (немесе Линотип машинасы болса, әр жолға бір блок) бет құрамы үшін автоматты түрде құяды, көбінесе қағаз рулонынан.
Өндiру
Матрица жасаудың стандартты әдісі – жасалатын шрифт пішініндегі болат мұңын жұмсақ мысқа кіргізу болып табылды. Содан кейін матрицаны тазалап, құйылатын әріптің еніне дейін кесіп тастауға болатын: бұл “дәлдеу” деп аталады және құю кезінде әріптің енін анықтайды. Дәлделмеген матрица “соққы” деп аталады. Матрицаны түзету парақта әріптердің тегіс ағылуын қамтамасыз ету үшін өте мұқият жасалуы керек еді. Ірі шрифттер немесе эмблемалар, медальондар сияқты кең пішімдерді мұңмен жасау қиын болды, себебі үлкен мұңдарды тегіс кіргізу қиын еді. Бастапқы балама әдістерге ағаштан жасалған блоктардан басу, “дәббинг” (ағаш блоктарын қыздыру арқылы жұмсақ металға кіргізу), немесе мыстан гөрі жұмсақ материалдардан – құм, саз немесе мұңдалған қорғасыннан жасалған қалыптарға шрифттерді немесе матрицаларды мұқият құю кіретін. XIX ғасырдың басында Уильям Каслон IV-тің қабатталған парақтардан кесілген “Санспарейл” матрицалары осы мәселенің бір шешімі болды. Ақырында, XIX ғасырдың ортасында электротиптеу және пантограф гравюрасы сияқты жаңа технологиялар бұл мәселені шешті, соңғысы ағаш шрифттері үшін де, содан кейін матрицалар үшін де қолданылды. XIX ғасырдан бастап матрица жасау үшін қосымша технологиялар пайда болды. Біріншісі – 1840 жылдардан бастап қолданылатын электротиптеу, ол мыс электрлену арқылы үлгі әріптің айналасында мыс матрицасын жасайды. Электротиптеудің артықшылығы – үлгі әріптің міндетті түрде қатты болаттан жасалуы қажет емес, сондықтан оны жұмсақ қорғасын қорытпасынан мұңдаудан гөрі жылдам кесуге болады. Бұл дисплей шрифттерінің санының өсуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, принтерлерге матрицалары жоқ шрифттер үшін матрица жасауға немесе мұңдары болмаған жағдайда матрицаларды көшіруге мүмкіндік берді, сондықтан басқа құю фабрикаларының шрифттерін заңсыз көшіру үшін де пайдаланылды. Көбінесе мәтінді басу үшін тұрақты және курсивтік, немесе Metro сияқты тұрақты және қалың шрифттер қолданылды, бірақ Линотип ерекше комбинацияларды да ұсынды, мысалы, серифті мәтіндік шрифт пен қалың серифсіз шрифттің үйлесімі.