Кіріспе

Дауыссыз дыбыстың ұзаққа созылуы
тіс құбылысы
күрделі сөздерде түбірдің екі еселенуі

Фонетика мен фонологияда геминация (,/dʒ//ɛ//m//ᵻ/'/n//eɪ//ʃ//ən/; латын тілінен алынған geminatio 'екі еселеу', өзі gemini 'егіздер' сөзінен), немесе дауыссыз дыбыстың жалғыз дауыссыз дыбысқа қарағанда ұзақ уақытқа созылуы – бұл стрестен өзгеше құбылыс. Геминация көптеген жазу жүйелерінде екі рет жазылатын әріп арқылы көрсетіледі және көбінесе дауыссыз дыбыстың екі еселенгені ретінде естіледі. Кейбір фонологиялық теориялар 'екі еселеу' терминін геминацияның синонимі ретінде пайдаланады, ал басқалары екі түрлі құбылысты ажыратады. Мысалы, итальян және түрік тілдерінде кездеседі.

Фоналогия

Дауыссыз дыбыстардың екіленуі кейбір тілдерде ерекшеленеді, содан кейін тілге байланысты әр түрлі дыбыстану шектеулеріне тап болады. Кейбір тілдерде, мысалы, итальян, швед, фарер, исланд және луганда тілдерінде дауыстының және буынның ұзындығы бір-біріне байланысты. Қысқа дауысты дыбыс басымды буын ішінде әрқашан ұзақ дауыссыз дыбыстан немесе дауыссыз дыбыстар тобынан бұрын келеді, ал ұзақ дауысты дыбыстан кейін қысқа дауыссыз дыбыс болуы керек. Классикалық араб тілінде ұзын дауыстылар, екіленген дауыссыз дыбыстарға дейін ұзартылған. Басқа тілдерде, мысалы, фин тілінде дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыстың ұзындығы бір-бірінен тәуелсіз. Фин тілінде екеуі де фонемалық; "artqa" (арқа), "taqqa" (пеш) және "taaqqa" (салмақ) – әр түрлі, байланыссыз сөздер. Фин тіліндегі дауыссыз дыбыстың ұзындығына да дауыссыз дыбыстың өзгерісі әсер етеді. Тағы бір маңызды құбылыс – санди, ол сөз шекараларында ұзақ дауыссыз дыбыстарды тудырады, егер мұрағаттық фонемалық көмейлік тоқтау болса > "otas se" ('оны ал!'). Сонымен қатар, кейбір фин тіліндегі күрделі сөздерде, егер бастапқы сөз "e" әрпімен аяқталса, келесі сөздің бастапқы дауыссыз дыбысы екіленеді: "jätesäkki" ('қоқыс қап'), "tervetuloa" ('қош келдіңіз'). Кейбір жағдайларда, "u"-дан кейін "v" екіленеді: "ruuvi" ('бұранда'), "vauva" ('сәби'). Тампере диалектісінде, егер сөз "u"-дан кейін "v" екіленсе, "u" көбінесе жойылады ("ruuvi", "vauva"), ал "lauantai" ('сенбі') мысалы, медиалды "v" алады, бұл өз кезегінде "u"-дың жойылуына әкелуі мүмкін. Дауыссыз дыбыстың бастапқы ұзындығы бар тілдер өте сирек; олардың арасында паттаниялық малай, чуук, марокколық араб, сицилия және неаполитан сияқты бірнеше роман тілдері, сондай-ақ Турговия сияқты көптеген жоғары герман диалектілері бар. Кейбір африкалық тілдерде, мысалы, сецвана және луганда, дауыссыз дыбыстың бастапқы ұзындығы бар: ол лугандада өте көп кездеседі және белгілі бір грамматикалық ерекшеліктерді көрсетеді. Фин және итальян тілдерінде ұзын дауыссыз дыбыстар санди құбылысы ретінде белгілі бір жағдайларда кездеседі. Жалғыз және екіленген дауыссыз дыбыстар арасындағы айырмашылық тілдер арасында өзгереді. Соноранттар екіленгеннен жалғызға қатынасы айқын көрінеді, ал сибиланттарда қатынас айқын емес. Екі ерін және тіс дауыссыз дыбыстары, әдетте, таңдай дауыссыз дыбыстарынан ұзын болады.

Араб тілі

Жазбаша араб тілінде дауыссыз дыбыстың ұзақтығын көрсететін (ḥaraka) белгісі грек әліпбиінің кіші әріпті омегасына немесе латын әліпбиінің дөңгелек w әрпіне ұқсас болып келеді. Бұл белгі шадда деп аталады: ّ. Шадда екі еселенетін дауыссыз дыбыстың үстіне жазылады. Көбінесе шадда контекстен түсініксіз болған жағдайда, тек бір дауыссыз дыбыстың екі еселенуімен ғана ерекшеленетін сөздерді ажырату үшін қолданылады. Мысалы, араб тілінде I формадағы және II формадағы етістіктердің айырмашылығы тек II формадағы үш әріпті түбірдің ортаңғы дауыссыз дыбысының екі еселенуінде ғана болады. Мысалы, درس (толық диакритикамен: دَرَسَ) – I формадағы «оқу» деген мағынаны білдіретін етістік, ал درّس (толық диакритикамен: دَرَّسَ) – сәйкес II формадағы «оқыту» деген мағынаны білдіретін етістік, онда ортаңғы r дауыссыз дыбысы екі еселенген.

Аустронезиялық тілдер

Филиппин, Микронезия және Сулавесидегі австронезиялық тілдерде екі рет қайталанатын дауыссыздар кездеседі.

тувалу тілі

Полинезия тіліндегі тувалу тілі сөз басында екі бірдей әріптің келуіне мүмкіндік береді, мысалы, mmala – ‘тымырқай пісірілген’.

Француз тілі

Француз тілінде джиминация көбінесе фонологиялық жағынан маңызды емес, сондықтан сөздерді ажыратуға көмектеспейді: ол көбінесе басымды айтуға сәйкес келеді (c'est terrifiant реализацияланған), немесе гиперкоррекция шарттарына сай келеді: әдеттегі фонологиядан өзгеше, біреу өзінің айтылуын "түзетуге" тырысады, оны дұрыс деп есептейтін нұсқаға жақындату үшін: сондықтан иллюзия сөзі кейде әріптердің жазылуының әсерінен айтылады. Дегенмен, джиминация кейбір жағдайларда мағынаны ажыратуға мүмкіндік береді. Мысалы, elle a dit ("ол айтты") ~ elle l'a dit ("ол оны айтты") сияқты сөздерді көбінесе джиминация арқылы ажыратуға болады. Сонымен қатар, дұрыс айтылғанда, джиминация шартты (немесе болашақ) уақытты өткен уақыттан ажыратады: courrai 'жүргіземін' және courais 'жүрдім', немесе хабарлама сөйлеу түрін болжалды сөйлеу түрінен ажыратады, мысалы, croyons 'біз сенеміз' және croyions 'біз сендік'.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде дауыссыз дыбыстардың ұзындығы мағынаны ажырататын еді, мысалы, μέλω 'Мен қызықтымын' мен μέλλω 'Мен бара жатырмын'. Бұл ерекшелік стандартты және көптеген түрлерінде жойылған, бірақ Кипрде (ол ежелгі грек тілінен сақталған болуы мүмкін немесе синхрондық және диахрондық ассимиляция процестерінің нәтижесінде немесе тіпті өздігінен туындаған болуы мүмкін), сондай-ақ оңтүстік-шығыс Эгей теңізінің кейбір түрлерінде және Италияда сақталған.

Аспирациялық ырғақтар

Хинди тіліндегі аспирациялық дауыстардың джиминациясы (екі еселенуі) тиісті аспирацияланбаған дауыстың, одан кейін оның аспирацияланған әріптесінің біріктірілуі арқылы жасалады. Дауыстамалы урду тілінде шадда аспирацияланбаған дауысқа қойылады, содан кейін қысқа дауыс белгісі және алдыңғы дауысты аспирациялайтын до кашми хэ келеді. Аспирацияланған дауыстың шын мәнінде екі еселенген мысалдары аз. +Аспирацияланған джиминацияның мысалдары
Транслитерациясы Hindi Urdu Мағынасы
pat. thar पत्थर پَتَّھر 'тас'
kat. thā कत्था کَتَّھا құрма жемісінен жасалған қоңыр бояу, паанға жағылады
dhā अद्धा اَدَّھا Хинди сленгінде/ 'жарты' сөзінің қысқартылған түрі – आधा (ādhā)
mak. khī मक्खी مَکِّھی 'шыбық'

Италиялық

Итальян тілі роман тілдерінің ішінде кең көлемді қос дауыссыздарымен ерекшеленеді. Стандартты итальян тілінде сөз ішіндегі қос дауыссыздар әдетте екі әріппен жазылады және олар мағынаны ажыратады. Мысалы, "bevve" ("ол ішті") сөзі фонемалық жағынан /bevːe/ деп айтылады, ал "beve" ("ол ішеді/ішіп жатыр") сөзі /beːve/ деп айтылады. Буынды дауыссыздар биморалық болып табылады, сондықтан олар ашық буындағы ұзақ дауыстыдан (мысалы, "beve" сөзінде) немесе жабық буындағы қысқа дауыстыдан (мысалы, "bevve" сөзінде) тұрады. Кейбір дауыссыздардың үндік әлсіреуі болатын диалектілерде (мысалы, "ragione" → "әдіс"), қос дауыссыздар өзгермейді (мысалы, "maggio" → "May"). Қос немесе ұзақ дауыссыздар сөздердің ішінде ғана емес, сөз шекараларында да кездеседі, мұнда олар айтылады, бірақ міндетті түрде жазылмайды: "chi + sa = chissà" ("кім біледі") [kisˈsa] және "vado a casa" ("Мен үйге барамын") [ˈvaːdo a kˈkaːsa]. Барлық дауыссыздар, "h" дауыссызынан басқа, қос дауыссыздарға айналуы мүмкін. Сөз басындағы қос дауыссыздар лексикалық тұрғыдан алдыңғы сөздің ұзақ дауыссызына байланысты туындайды (мысалы, "a casa" – "үйге қарай" сөзіндегі "a" предлогы, бірақ "la casa" – "үй" сөзіндегі анықталған артикль "la" емес), немесе сөз соңындағы басым дауыстыға байланысты туындайды ([parlò francese] "ол французша сөйледі", бірақ [parlo francese] "Мен французша сөйлеймін").

Латын тілі

Латын тілінде дауыссыз дыбыстардың ұзындығы ерекшеленді, мысалы, anus 'қарт әйел' және annus 'жыл'. Латын тілінде дауысты дыбыстардың ұзындығы да шамамен төртінші ғасырға дейін ерекшеленді және орфографияда апострофпен белгіленді. Латын тілінен мұраға қалған қос дауыссыз дыбыстар итальян тілінде әлі де сақталған, онда anno және ano сөздері латын тіліндегідей және сөздерімен қатысты қарсы қойылады. Ол француз тілінде дерлік толығымен, ал румын тілінде толығымен жоғалып кетті. Батыс Иберия тілдерінде бұрынғы латын қос дауыссыз дыбыстары көбінесе жаңа фонемаларға айналды, соның ішінде португал және ескі галисиа тілдеріндегі кейбір мұрындық дауыстыларға, сондай-ақ испан тіліндегі және дыбыстарына, бірақ дауыссыз және дауысты дыбыстардың фонетикалық ұзындығы енді ерекшеленбейді.

Испан тілі

Кариб испан тілінде /l/ және /ɾ/ дыбыстарының келесі буынға сіңірілуі нәтижесінде фонетикалық қос дауыссыздар кездеседі. Куба испан тілінің мысалдары:

+/l/ немесе /r/ + /f/ → [ff] a[ff]iler, hue[ff]ano (исп. alfiler, huérfano)
/l/ немесе /r/ + /h/ → [ɦh] ana[ɦh]ésico, vi[ɦh]en (исп. analgésico, virgen)
/l/ немесе /r/ + /b/ → [bb] si[bb]a, cu[bb]a (исп. silba немесе sirva, curva)
/l/ немесе /r/ + /d/ → [dd] ce[dd]a, acue[dd]o (исп. celda немесе cerda, acuerdo)
/l/ немесе /r/ + /g/ → [gg] pu[gg]a, la[gg]a (исп. pulga немесе purga, larga)
/l/ немесе /r/ + /m/ → [mm] ca[mm]a, a[mm]a (исп. calma, alma немесе arma)
/l/ немесе /r/ + /n/ → [nn] pie[nn]a, ba[nn]eario (исп. pierna, balneario)
/l/ немесе /r/ + /l/ → [ll] bu[ll]a, cha[ll]a (исп. burla, charla)

Жапон тілі

Жапон тілінде әріп ұзындығы ерекше (дауыссыз әріп ұзындығы сияқты). Сылбыр жазудағы әріптің ұзаруы sokuon арқылы көрсетіледі, кішкентай "цу" әрпі: っ – туған тілдегі сөздер үшін хираганада, ッ – шетел тілінен алынған сөздер үшін катаканда. Мысалы, 来た (きた, kita) – "келді", ал 切った (きった, kitta) – "кесті". Қазіргі жапон тіліне *гарайго* ("шетел сөздері") көптеп енуімен, дауысты әріптер де ұзару мүмкіндігіне ие болды: バグ (багу) – "(компьютерлік) қате", ал バッグ (баггу) – "сөмке". Дауыссыз және дауысты әріптердің ұзару арасындағы айырмашылықты キット (kitto, "жинақ") және キッド (kiddo, "бала") сияқты сөздерде көруге болады. Сонымен қатар, қазіргі жапон тілінің кейбір сөйлеу нұсқаларында, баса назар беру үшін кейбір сын есімдер мен есімшелерге (дауыстылығына қарамастан) ұзару қолданылуы мүмкін: すごい (sugoi, "тамаша") – すっごい (suggoi, "өте тамаша"); 思い切り (omoikiri, "бар күшімен") – 思いっ切り (omoikkiri, "шын мәнінде бар күшімен").

Эстон тілінде

Эстон тілінде үш фонемиялық ұзындық бар; алайда, үшінші ұзындық – бұл ұзындық ерекшелігінен гөрі тоналды үлгіге жататын супрасегменттік ерекшелік. Ол қазір жойылған жұрнақтардың салдарынан туған аллофонияға байланысты, мысалы, жартылай ұзын linna < *linnan 'қаланың' және аса ұзын linna < *linnaan < *linnahen 'қалаға'.

Фин тілі

Фин тілінде дауыссыздың ұзындығы фонемалық, мысалы, takka («пеш», ұзындық белгісімен немесе екі рет жазылған әріппен көрсетіледі) және taka («арқа»). Дауыссыздың екіленуі қарапайым дауыссыз дыбыстарда (hakaa : hakkaa) және (дауыссыз) дауысты дыбыс сонант тоқтау тоқтау дауысты дыбыс үлгісіндегі буындар арасында (palkka) кездеседі, бірақ көбінесе сөз соңында немесе ұзын буындарда болмайды. (Бұл саам тілдерінде және саамдық тегі бар фин аты Jouhkki-де кездеседі.) Санди көбінесе екіленген дауыссызды тудырады. Дауыссыз және дауысты екіленуінің екеуі де фонемалық, және екеуі де тәуелсіз түрде кездеседі, мысалы, Mali, maali, malli, maallinen (карелдік тегі, «сурет», «үлгі» және «әлемдік»). Стандартты фин тілінде «of» дауыссыздың екіленуі тек ымдау сөздерінде, жаңа қарыз сөздерде және 19 ғасырда пайда болған hihhuli ойын сөзінде және оның туындыларында ғана кездеседі. Көптеген фин диалектілерінде ұзақ дауыстылармен байланысты екіленудің арнайы түрлері де бар: оңтүстік-батыс арнайы екіленуі (lounaismurteiden erikoisgeminaatio), тоқтау дауыстарын ұзарту + ұзақ дауыстыны қысқарту, мысалы leipää < leippä; жалпы екілену (yleisgeminaatio), қысқа, басымды буындардағы барлық дауыссызды ұзарту, мысалы putoaa > puttoo және оның кеңейтілуі (солтүстік-батыс Савон диалектілерінде ең күшті); шығыс диалектілік арнайы екілену (itämurteiden erikoisgeminaatio), ол жалпы екіленумен бірдей, бірақ басымсыз буындар мен белгілі бір топтарға да қолданылады, мысалы lehmiä > lehmmii және maksetaan > maksettaan.

Вагиман

Вагиман тілінде, австралиялық аборигендердің тілінде, жарылыс дыбыстардың ұзақтығы фортис және ленис жарылыс дыбыстарын ажырататын басты фонетикалық белгі болып табылады. Вагиман тілінде фонетикалық дауыс жоқ. Сөз басындағы және сөз соңғы жарылыс дыбыстар ұзақтығы бойынша ешқашан айырмашылықты білдірмейді.

Жазу

Жазба тілінде дауыссыздың ұзақтығы көбінесе дауыссызды екі рет жазу арқылы көрсетіледі (ss, kk, pp және т.б.), бірақ оны арнайы символмен де белгілеуге болады, мысалы, араб тіліндегі шадда, классикалық еврей тіліндегі дагеш немесе жапон тіліндегі сокуон. Халықаралық фонетикалық алфавитте ұзын дауыссызды әдетте үшбұрышты қос нүктемен жазады, мысалы, penne ('қауырсындар', 'қаламдар', сондай-ақ макаронның бір түрі), бірақ екі еселенген әріптер де қолданылады (әсіресе фонемалық формалар үшін немесе тонды тілдерде диакритикалық белгілеуді жеңілдету үшін). Каталон тілінде екі әріпті л мен жақсырақ л-ді ажырату үшін жоғары қойылған нүкте қолданылады. Осылайша, paral·lel ('параллель') және [[Рамон Ллуль (стандартты каталон: , )]]. Эстон тілінде қысқа дауыссызды білдіру үшін b, d, g қолданылады, ал ұзын дауыссызды білдіру үшін p, t, k және pp, tt, kk қолданылады. Венгр тіліндегі диграфтар мен триграфтар тек бірінші әріпті екі еселеу арқылы ұзартылады, сондықтан sz-дың ұзартылған түрі ssz (*szsz емес), ал dzs-тің түрі ddzs. Ганда тіліндегі жалғыз диграф ny да осылай екі еселенеді: nny. Итальян тілінде (qu диграфымен бейнеленген) дыбыс тіркесінің ұзартылған түрлері әрқашан cq деп жазылады, soqquadro және beqquadro сөздерінен басқа, онда q әрпі екі еселенеді. gn, sc(i) және gl(i) (сәйкесінше) дыбыстарының ұзартылуы көрсетілмейді, өйткені бұл дауыссызды дауыстылар арасында кездескенде әрқашан ұзарады. Сондай-ақ, (екіуі де z деп жазылады) дауыстылар арасында кездескенде әрқашан ұзарады, бірақ олардың ұзартылуы кейде z әрпін екі еселеу арқылы артық көрсетіледі, мысалы, pizza сөзінде. Жапон тілінде мұрындық емес ұзарту (сокуон) екі буын арасына «кішкентай» Tsu буынының ( немесе ) нұсқасын қою арқылы белгіленеді, мұнда соңғы буын дауыссызмен басталуы керек. Мұрындық ұзарту үшін буынды N морасының әрпімен ( немесе ) жазу керек. Бұл символдардың жазылуы айналасындағы буындармен сәйкес болуы керек. Швед және норвег тілдерінде жалпы ереже бойынша ұзартылған дауыссыз екі рет жазылады, егер одан кейін басқа дауыссыз келмесе. Сондықтан hall ('зал'), бірақ halt ('Тұр!'). Швед тілінде бұл морфологиялық өзгерістерге қолданбалады (со kall, 'салқын' және kallt, 'салқындау' немесе қосылыстар [so tunnbröd ('нанометрлік нан')]). Ерекше жағдайларға m әрпімен аяқталатын кейбір сөздер жатады, мысалы, hem ['үйде'], бірақ hemma ('үйде') және stam ['сабақ'], бірақ lamm ['қошқар', lam ('жақсырақ') сөзінен ажырату үшін, ұзын /), сондай-ақ nn әрпіндегі сөздер, мысалы, tunn, 'жұқа' бірақ tunt, 'жұқалау' (норвег тілінде сөздің соңында екі "m" әрпіне тыйым салатын ереже бар (тек бірнеше жеке есімдерден басқа, және әдетте жұрнақтары бар сөздер екінші "m" әрпін қайта қосады, және бұл ереже бойынша сөздің соңғы "m" әрпі әрқашан алдыңғы дауысты дыбысты қысқартады (орфографияға қарамастан)).

Ұзын дауыссыз екі әріп

Екі еселенген орфографиялық дауыссыздар әрқашан ұзын фонетикалық дауыссты білдірмейді. Мысалы, ағылшын тілінде "running" сөзінің дыбысы ұзартылмайды. Ағылшын тілінде дауыссыз диграфтар алдыңғы дауыстының қысқа (бос) дауысты екенін көрсету үшін қолданылады, ал бір әріп көбінесе ұзын (керілісті) дауыстының пайда болуына мүмкіндік береді. Мысалы, "tap" сөзінен жасалған "tapping" сөзінде қысқа "a" дыбысы бар, ол "tape" сөзінен жасалған "taping" сөзіндегі ұзын дифтонгтан ерекшеленеді. Қазіргі стандартты грек тілінде екі рет қайталанған орфографиялық дауыссыздардың фонетикалық мағынасы жоқ. Хангул (корей алфавиті) және оның латын әрпімен жазылуы да екі дауыссыздарды қолданады, бірақ екі дауысты емес, күшейтілген айтылуын білдіреді. Клалам тілінде екі дыбыстың тізбегі, мысалы, "ұйқы" сөзі сияқты, ұзақ жабылу ұзақтығымен екі еселенген дауыссыздай айтылмайды, керісінше, тізбек екі жеке дыбыстың тізбегі ретінде айтылады, яғни бірінші дыбыс екінші дыбыстың артикуляциясынан бұрын шығарылады.