Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Аха тайпасы

Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы этникалық топ – Аха халқы Таиланд, Мьянма, Лаос және Қытайдың Юньнань провинциясының таулы аймандарындағы шағын ауылдарда қоныстанған. Олар 20-шы ғасырдың басында Қытайдан Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп келген. Бірма (Мьянма) және Лаостағы азаматтық соғыс Аха иммигранттарының санының артуына себеп болды, қазір Таиландтың Чианг Рай және Чианг Май провинцияларында 80 000-ға жуық адам тұрады. Аха халқы тибет-бирман тілдер отбасының лолоиш (и) тармағына жататын аха тілінде сөйлейді. Аха тілі лису тілімен тығыз байланысты, және 1644 жылы Мин әулетінің шапқысынша дейін Юньнаньдағы Баошань және Тенчхон жазықтарын Аха халқы басқарған деген болжам бар.

Шығу тегі

Ғалымдар ақхалардың Қытайдан шыққандығымен келіседі, бірақ олардың бастапқы отаны Тибет шекарасында ма, әлде қазіргі ақхалардың ең солтүстік қонысы – Юньнань провинциясының оңтүстік-шығысында ма, деген мәселеде келіспейді. Кенгтун Шан ханзадасымен тарихи қарым-қатынастардың құжатталғаны Ақхалардың 1860 жылдары Шығыс Бирмада болғанын көрсетеді. Олар 20 ғасырдың басында Бирмадан Тайландқа алғаш рет кірді, олардың көпшілігі Бирмадағы ондаған жылдарға созылған азаматтық соғыстан қашып келген.

Халықтың таралуы және жергілікті тұрғындардың мәртебесі

Аха халқы Қытайдың оңтүстік-батысындағы, Мьянманың шығысындағы, Лаостың батысындағы, Вьетнамның солтүстік-батысындағы және Таиландтың солтүстігіндегі таулы ауылдарда қоныстанған. Осы елдердің барлығында олар этникалық азшылық құрайды. Бүгінде Аха халқының саны шамамен 400 мыңға жетеді. 1930 жылдан бері Таиландтағы ауылдардың мөлшері азайғаны байқалды, бұл таулы аймақтардағы экологиялық және экономикалық жағдайдың нашарлауымен байланысты. Қытай үкіметі Ахаларды ресми ұлттық азшылық – Хани халқының бір бөлігі ретінде жіктейді. Ахалар мен Хани тығыз байланысты болғамен, өздерін жеке топ деп санайды және осы топқа енуге жиі қарсы тұрады. Таиландта олар алты тау тайпасының бірі ретінде танылады – бұл термин соңғы ғасырларда Қытай мен Тибеттен көшіп келген түрлі тайпалық халықтардың барлығын қамтиды және қазір Таиланд, Лаос және Мьянма шекарасындағы тығыз орманды аймақтарда қоныстанған. Таиландтағы Аха халқының аз бөлігі ғана азаматтыққа ие, ал көпшілігі шетелдік ретінде тіркелген. Таиландта Аха және басқа да жергілікті халықтардың мәселелерін шешуге қажетті саяси және мемлекеттік инфрақұрылымның жетіспеушілігі жиі айтылады. Ахалар дәстүрлі түрде ағаш, бамбук және сабаннан тұрғызылған екі типтегі үйлерде тұрады: "жер үйлері" – жерде салынған, және "қақпақ үйлері" – қақпақтардың үстіне салынған. Жартылай көшпелі Ахалар, кем дегенде тұрақты ауылдарға көшірілмегендер, әдетте үйлерін тұрақты тұрғын үй ретінде салмайды және ауылдарын жиі көшіреді. Кейбіреулер бұл үйлердің сыртқы түрі алдамшы түрде нашар және берік емес көрінеді дейді, бірақ олардың құрылысы өте сапалы, өйткені ұрпақтар бойы осылай салынған. Барлық Аха ауылдарының кіреберісінде екі жағында ерлер мен әйелдердің суреттері бейнеленген әсем ою-өрнектермен безендірілген ағаш қақпалар орнатылған. Бұл "рухтар қақпасы" деп аталады. Ол ауылдың ішкі және сыртқы кеңістігін бөліп тұрады – ауылдың ішкі жағы адамдар мен үй жануарларына, ал сыртқы жағы рухтар мен жабайы жануарларға арналған. Бұл қақпалар зұлым рухтарды қуып, жақсы рухтарды шақыру үшін орнатылған. Үйлердің шатырларындағы ою-өрнектер де рухтардың әсерін бақылауға арналған қосымша шара болып табылады. Үйлер жыныс бойынша бөлінеді, ерлерге арналған жеке аймақтар мен ортақ кеңістік қарастырылған. Бұл бөліс қақпаның атқаратын қызметін қайталайды. Ахалар дәстүрлі түрде кесу және өртеу әдісімен шаруашылық жүргізеді, яғни жаңа егістіктерді ашу үшін орман мен бұталарды өртеді немесе кеседі. Мұндай жүйеде жер нарығы болмайды. Жерге құқықтар дәстүрлі және ұрпақтар бойы қалыптасқан деп есептеледі. Осы шаруашылық түрі Аха халқының жартылай көшпелі өмір салтына ықпал еткен, өйткені ауылдар әрбір өртеу циклында жаңа егістік жерлерді табу үшін көшіп отырады. Таиланд үкіметі бұл тәжірибеге тыйым салған, себебі ол қоршаған ортаға зиян келтіреді. Ахалар жаңа шаруашылық түрлеріне бейімделген, бірақ жаңа жерлерге көшуге рұқсат берілмейтіндіктен жерлерінің сапасы нашарлаған. Көп жағдайда жерді қайта тыңайту үшін химиялық тыңайтқыштар ғана қолданылады. Жылдық рәсімдер циклында тоғыз немесе он екі ата-бабаларға арналған құрбандықтар, күрішпен байланысты рәсімдер және ауыл қақпаларын салу сияқты басқа да рәсімдер орындалады. Аха халқының көптеген салт-дәстүрлері мен мерекелері ата-бабалардан "береке" (guivlahav) сұрауға арналған, ол, "Дүниежүзілік мәдениеттер энциклопедиясының" мәліметінше, "адамдардың, күріштің және үй жануарларының құнарлылығы мен денсаулығын" қамтамасыз етеді. Аха халқының наным-сенімдері ауызша беріліп келеді. Ахалар жер мен өмірді жаратқан ие Ахаға "Аха Занг" (Аха жолы) – өмірлік нұсқауларын бергенін айтады. Ахалар рухтар мен адамдар бір анадан туып, бірге өмір сүрген, бірақ туысқандықтардың салдарынан ажырасып кеткенін, содан кейін рухтар орманға, ал адамдар ауылдарға қоныстанғанын сенеді. Осыдан бері Ахалар рухтар аурулар мен басқа да жағымсыз оқиғалардың себебі деп санайды. Аха жылы халықтың маусымы (құрғақ) және рухтардың маусымы (жаңбырлы) болып бөлінеді. Соңғысы кезінде рухтар ауылға кіреді, сондықтан оларды жыл сайынғы ата-бабаларға арналған құрбандық ретінде қуып шығару қажет. Адамдар мен күріштің де жаны бар, ал олардың қашып кетуі ауруға әкеледі деп есептеледі. Жылдың ең маңызды мерекесі – әдетте "Свинг фестивалі" деп аталады. Төрт күндік Аха Свинг фестивалі әдетте тамыз айының соңында, ауыл күріштің көшеттерін егіп болғаннан кейін 120 күн өткен соң өтеді. Ахалар бұл фестивальді "Yehkuja" деп атайды, ол "ащы күріш жеу" деп аударылады, бұл өткен жылғы күріш тапшылығын және жақын арада жаңбырдың жаңа егінді суаруына деген үмітті білдіреді. Мерекелік шараларға үйдің әйелдер жағындағы бұрышта орналасқан ата-бабалар алтарында отбасылық ата-бабалар рухтарына арналған құрбандықтар кіреді. Құрбандықтар пісірілген тағамдардың, судың және күріш арағының шағын бөліктерінен тұрады. Свинг фестивалі Аха әйелдері үшін ерекше маңызды, олар жыл бойы жасаған киімдерін көрсетеді және әшекейлері арқылы үлкен болып, тұрмысқа шығуға дайын екенін көрсетеді. Әйелдер дәстүрлі киімдері мен әшекейлерімен киініп, ауыл тұрғындары үшін дәстүрлі билер мен әндер орындайтындықтан, Свинг фестивалі "Әйелдердің жаңа жылы" деп те аталады. Дәстүрлі Жаңа жыл, желтоқсан айының соңында тойланады, ол "Ерлердің жаңа жылы" деп белгіленген. Ахалар шежіреге үлкен мән береді. Маңызды дәстүрлердің бірі – Аха еркектерінің әкелік желісі бойынша шежіресін айтуы. Ең маңызды рәсімдер кезінде тізім 50-ден астам ұрпаққа дейін, алғашқы Аха – См Ми О-ға дейін толық айтылады. Барлық Аха еркектері мұны істей білуі керек деп есептеледі. Бұл шежіренің айтылуы инцест табуында маңызды рөл атқарады: Егер Аха еркегі мен әйелдің соңғы алты ұрпағында ортақ әкесі болса, оларға үйленуге рұқсат берілмейді. Тығрыс сияқты белгілі бір өлім түрлері өте жаман деп есептеледі, сондықтан денелерді нақты тәсілмен күтіп, жерлеу керек. Миссионерлер Аха халқының арасында, әсіресе 20 ғасырдың ортасынан бері белсенділік танытып келеді. Кейбір Аха христиандары миссионерлік қаражатпен қолдау көрсетілетін жеке христиан ауылдарында тұрады. Көптеген Аха халқы миссионерлер тарапынан дінге өткен деп есептелгенімен, шамамен 100% христиандық пен дәстүрлі Аха нанымдарының қосындысын ұстанады.

Akha live in villages in the mountains of southwest China, eastern Myanmar, western Laos, northwestern Vietnam, and northern Thailand. In all these countries they are an ethnic minority. The population of the Akha today is roughly 400,000. A decline in village size in Thailand since the 1930s has been noted and attributed to the deteriorating ecological and economic situation in the mountains. The Akha are often classified by the Chinese government as part of the Hani, an official national minority. The Akha are closely related to the Hani, but consider themselves a distinct group and often resist being subsumed under that identity. In Thailand, they are classified as one of the six hill tribes, a term used for all of the various tribal peoples who migrated from China and Tibet over the past few centuries and who now inhabit the dense forests on the borders between Thailand, Laos, and Burma. Few Akha in Thailand are citizens and most are registered as aliens. There is an oft cited lack of political or state infrastructure to address Akha, or any other indigenous issues in Thailand. Akha dwellings are traditionally constructed of logs, bamboo, and thatch and are of two types: "low houses", built on the ground, and "high houses", built on stilts. The semi nomadic Akha, at least those who have not been moved to permanent village sites, typically do not build their houses as permanent residences and will often move their villages. Some say that this gives the dwellings a deceptively fragile and flimsy appearance, although they are quite well built as proved over generations. Entrances to all Akha villages are fitted with a wooden gate adorned with elaborate carvings on both sides depicting imagery of men and women. It is known as a "spirit gate". It marks the division between the inside of the village, the domain of man and domesticated animals, and the outside, the realm of spirits and wildlife. The gates function to ward off evil spirits and to entice favorable ones. Carvings can be seen on the roofs of the villager's houses as a second measure to control the flow of spirits. Houses are segregated by gender, with specific areas for men as well as a common space. This divide is said to mimic the function of the gate. The Akha have traditionally employed slash and burn agriculture, in which new fields are cleared by burning or cutting down forests and woodlands. In such a system, there is usually no market for land. Rights to land are considered traditional and established over many generations. This type of agriculture has contributed to the Akha's semi nomadic status as villages move to clear new farmland with each successive burn cycle. The Thai government has forbidden this practice, citing its detrimental effects on the environment. The Akha have adapted to new types of subsistence farming, but the quality of their land has suffered as they are no longer allowed to expand onto new plots. In many cases, chemical fertilizers are the only option for re fertilizing the land. The annual ritual cycle consists of nine or twelve ancestor offerings, rice rituals, and other rites such as the building of the village gates. Many Akha rituals and festivals serve to seek "blessings" (guivlahav) from ancestors, which are according to the Encyclopedia of World Cultures, " fertility and health in people, rice, and domesticated animals." Akha beliefs are passed down through generations by oral recantation. The Akha believe that the being who created earth and life gave Akha the "Akha Zang" (Akha Way), their guidelines for life. Akhas believe that spirits and people were born of the same mother and lived together until a quarrel led to their separation, upon which spirits went into the forest and people remained in the villages. Since then, Akha believe that the spirits have caused illness and other unwelcome disruptions of human life. The Akha year is divided into the peoples' season (dry) and the spirits' season (wet). During the latter, spirits wander into the village, so they must be driven out as part of a yearly ancestor offering. Both people and rice are considered to have souls, the flight of which causes disease. Perhaps the most important festival of the year is commonly known as the Swing Festival. The four day Akha Swing Festival comes in late August each year and falls on the 120th day after the village has planted its rice. The Akha call the Swing Festival, Yehkuja, which translates as "eating bitter rice", a phrase which references the previous year's dwindling rice supply incorporates the hope that monsoons will soon water the new crop. Festival activities include ritual offerings to family ancestral spirits at the ancestral altar in a corner of the women's side of the house. Offerings consist of bits of cooked food, water, and rice whiskey. The swing festival is particularly important for Akha women, who will display the clothing they spent all year making and who will show, through ornamentation, that they are becoming older and of marriageable age. Because the women dress up in their best traditional clothing and ornaments and perform traditional dances and songs for the villagers, the Swing Festival is also known as Women's New Year. The traditional New Year which falls in late December is known as Men's New Year. The Akha put a heavy emphasis on genealogy. An important tradition involves the recounting by Akha males of their patrilineal genealogy. During the most important ceremonies the list is recited in its entirety back over 50 generations to the first Akha, Sm Mi O. It is said that all Akha males should be able to do so. The recounting of this lineage plays a role in the incest taboo: If a male and female Akha find a common male ancestor within their last six generations, they are not allowed to marry. Certain types of death, like that caused by a tiger, are considered particularly bad; the bodies must be treated and buried in specific ways. Missionaries have been active among Akha, especially since the mid 20th century. Some Akha Christians live in separate Christian villages supported by missionary funds. Although many Akha people may be considered converts by the missionaries, nearly 100% practice some mixture of Christianity and traditional Akha beliefs.

Киім

Аха халқының киім кию салты кеңінен танымал. Аха әйелдері мақтадан жіп иіру үшін қолмен тоқыма таспа қолданады және оны аяқпен басқарылатын тоқыма станогында тоқиды. Мата көк түспен боялады. Әйелдер кең шалбар, ақ моншақпен безендірілген қысқа қара юбка, қалың тігіспен кестеленген манжеттері мен жағалары бар кең қара күрте киеді. Аха әйелдері кесте өнерімен меңдеген. Дәстүрлі киімдер көбінесе арнайы салтанаттарда киіледі, бірақ әсіресе Таиландта туристер көп келетін жерлерде Аха ауылдықтарын толық дәстүрлі киімде көру ықтималдығы жоғары. Әйелдер киетін бас киімдері Аха киімінің ең әдемі және күрделі бөліктері болып есептеледі. Аха әйелдері өз жасын немесе отбасылық жағдайын киетін бас киімнің стилі арқылы анықтайды. Шамамен 12 жасқа келгенде, Аха қызы балалардың бас киімін қыз балаларға арналған бас киімге ауыстырады. Бірнеше жылдан кейін ол желде ұшып кетпеуі үшін юбкасының алдына ілінетін, моншақтан жасалған белбеуді (jejaw) кие бастайды. Жасөспірім шағында ол ересек әйелдің бас киімін кие бастайды. Бас киімдерді иесі безендіреді және әрқайсысы бірегей болады. Күміс монеталар, маймыл терісі және боялған тауық қауырсындары бас киімді безендіру үшін қолданылатын бірнеше заттардың қатарында. Бас киімдер субтопқа қарай өзгеше болады. "High Fashion, Hill Style" мақаласында Аха бас киімдерінің айырмашылықтары туралы айтылады: "Уло Аха бас киімі – моншақтармен, күміс бұрғылармен және тұқымдармен жабылған, монеталармен (байлар үшін күміс рупия, кедейлер үшін бат) жиектелген бамбук конусынан тұрады, содан кейін бірнеше шашақтардан жасалған тауық қауырсыны және мүмкін, жүн шарлары қосылады. Памее Аха күміс бұрғылармен жабылған трапеция пішіндес бас киім киеді, оның бүйір жақтарында монеталар бар, ал екі жағынан күміс сақиналардың тізбегі төмен қарай ілінген. Ломи Аха күміс бұрғылармен жабылған, күміс шарлармен, монеталармен және әшекейлермен шеңберленген дөңгелек бас киім киеді, ал үйленген әйелдер артқы жағына трапеция пішіндес жазулы тақтайша бекітеді".

Ас мәзірі

Аха халқының негізгі тағамы – тау күріші. Ірі қара, шошқа және тауық шаруашылығымен айналысумен қатар, күріш, жүгері, түрлі көкөністер, бұрыштар және шөптер сияқты егіндерді өсіреді. Сонымен қатар, олардың тағамдарының бір бөлігі орманнан жиналған немесе аң аулау арқылы алынады.

Экономика

Бастысы, күнкөріс шаруалары болса да, ахалар ұзақ уақыттан бері ақшалай дақылдар мен саудамен айналысып келеді. Өткен ғасырда мақта мен апийим негізгі ақшалай дақылдар болды. Соңғы кездегі ақшалай дақылдар – қырыққабат, соя, капуста және помидор. Бір немесе бірнеше отбасы өз үйінде темекі, керосин сияқты тауарларды сататын шағын дүкен ашуы мүмкін. Саудагерлер, жазық жерлерден келгендер немесе Юньнаньның таулы аймағында тұратындар, мал немесе ақшалай дақылдар сатып алуға, немесе көрпелер мен басқа да тауарларды сатуға келеді.

Ахалардың қоныс аудару себептері әртүрлі, бірақ Таиланд үкіметінің жиі келтіретін жауабы – орманды сақтау және ахалар дәстүрлі түрде қолданатын кесіп-жару әдісінен гөрі тұрақты ауыл шаруашылығы техникасын қолдау қажеттігі. Таиланд үкіметінің қоныс аударуға қатысуы ұлттық қауіпсіздік алаңдаушылығынан туындауы да мүмкін. Халықаралық құқық қорғаушы Джонатан Левидің айтуынша, "Аха тайпасы Таиландтағы "Алтын үшбұрыштың" осы бөлігінде басымдық құрған апийім өсірушілермен байланыстырылады. Таиланд апийім өсіруді жою мақсатында ахаларды тұрақты ауылдарға қоныстандыру шараларын қабылдады. Алайда, апийім және ұзақ жылдар бойы қалыптасқан шаруашылық тәсілдері күрделі аха мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Апийімнің дәстүрлі өсірілуі тоқтатылса да, өңделген героин және соңғы қауіп – метамфетамин Бирмадан оңай қолжетімді. Осылайша, ахалар кедей шаруаларға айналып, көп жағдайда есірткіге тәуелді болып қалды. Ахалар жаңа жерге қоныстанғанда тай мәдениетімен байланысады, көптеген аха әйелдері секс-индустриясының "оңай" табысына тартылады". Мемлекеттік және құқық қорғау ұйымдары, соның ішінде Бангкоктағы ЮНЕСКО Азия-Тынық мұхиты аймақтық білім беру бюросы және Лаостағы NCA тау тайпаларына, соның ішінде ахаларға, "қоғамдық негіздегі, формалды емес білім беруді" ЖИТС және есірткіге қарсы күрестің алдын алу бойынша ұйымдастыруда. Сонымен қатар, аймақта детоксикациялық клиникалар ашылды, бұл әсіресе тәуелділік деңгейі төмен әйелдер үшін жағымды нәтижелер берді, бірақ олар көбінесе жоғалған серіктерінің қаржылық және эмоционалдық жағдайына жауапкершілік тартады. Олардың саны көп болғанымен, ахалар барлық тау тайпаларының ішіндегі ең кедейлері болып табылады. Жолдардың салынуы қолжетімділікті арттырып, туристерді тартады, бұл ауыл өмірінің кедейлігінен, әсіресе жас ұрпақ үшін жеңілдетуді қамтамасыз етеді, олар көбінесе ауылдардан тыс жерде жұмыс іздеуге мәжбүр болады. Көптеген ауылдар тұрғындарының азаюы туралы хабарлайды, өйткені көптеген адамдар қалаларда жұмыс іздеп, көбінесе ұзақ мерзімге кетеді. Көптеген ахалар жас ұрпақтың дәстүрлі мәдениет пен салтына қызығушылығының азайғанын және сыртқы, бағытты мәдени ықпалға бейімделгенін айтады. Бір автордың айтуынша, бұрын ауыл алаңдарында "көңіл көтеру әндері" естілетін болса, қазір радиода поп-музыка ойналады.

The reasons given for Akha relocations vary, but a common response on the part of the Thai government is to cite a concern for the preservation of forests and the promotion of more sustainable agricultural techniques than the slash and burn agriculture traditionally used by the Akha. The Thai government's involvement in relocation might also possibly be motivated by concerns of national security. According to international human rights lawyer Jonathan Levy,
<blockquote>"The Akha are identified with the opium growers who until recently dominated that portion of the "Golden Triangle" in Thailand. Thailand has taken steps to eradicate opium cultivation by resettling the Akha into permanent villages. However, both opium and long ingrained farming techniques are key to the complex Akha culture. While traditional opium cultivation has been suppressed, processed heroine and latest scourge, methamphetamine, is freely available from Burma. Thus Akha have become both impoverished farmers and in many cases narcotic addicts. As the Akha are resettled they come into contact with mainstream Thai culture, many Akha women are drawn to the "easy" money of the sex industry." Measures have been undertaken by state and human rights organizations including the UNESCO Asia Pacific Regional Bureau for Education in Bangkok, and NCA in Lao PDR, to provide hill tribes, including the Akha, with "comprehensive community based, non formal education" on HIV and drug abuse prevention. In addition, detoxification clinics have been opened in the region, with particularly positive consequences for women who tend to have lower rates of addiction, but often bear the brunt of compensating for their missing partners financially and emotionally. Despite their numbers, the Akha are the poorest of all the hill tribes. As roads bring accessibility and tourists, they provide relief from the poverty of village life, especially for the younger generations who increasingly find themselves engaged in labor outside the villages. Many villages report a population decrease as many leave to find work in the cities, often for very long periods. Many Akha complain that the younger generations are becoming increasingly less interested in traditional culture and ways and more and more susceptible to outside, mainstream, cultural influences. According to one author, where the village squares were once "filled with the sounds of courtship songs", radios are now more likely to play pop hits.