Кіріспе
Солтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз
Сигнус – Құс жолының жазықтығында орналасқан солтүстік шоқжұлдыз. Оның атауы грек тіліндегі "қу" сөзінің латынша нұсқасынан алынған. Сигнустың айрықша ерекшелігі – одан шығатын рентген сәулелері және Cygnus OB2 алып жұлдыздық шоғыры. Сигнус Солтүстік Крест деп те аталады. Бұл шоғырдың жұлдыздарының бірі – NML Cygni – қазіргі кезде белгілі ең ірі жұлдыздардың бірі. Бұл шоқжұлдызда Cygnus X 1 де орналасқан, ол – алыстағы рентгендік екіжұлдыз жүйесі, оның құрамындағы бір жұлдыз – супергигант, ал екіншісі – көрінбейтін, өте массивті серік. Бұл нысан қара тесік деп танылған алғашқы объектілердің бірі. Кеплер миссиясының Сигнус аймағындағы аспанның бір бөлігін бақылауының нәтижесінде, оның көптеген жұлдыздық жүйелерінде планеталар табылды. Шығыс бөлігінің көп бөлігі терең аспанда Геркулес-Корона Бореалис Ұлы қабырғасының құрамына кіреді, ол – байқалатын ғаламдағы ең үлкен құрылым болып саналады және солтүстік аспанның көп бөлігін қамтиды.
Шығыс және әлемдік астрономияда
Индуизмде сағат 4:24-тен 5:12-ге дейінгі уақыт аралығы (немесе Мухурта) Брахмамухурта деп аталады, бұл "Ғайниаттың сәті" дегенді білдіреді; оған сәйкес келетін жұлдыздық жүйе – Cygnus шоқжұлдызы. Бұл уақыт медитация жасауға, кез келген іспен айналысуға немесе күнді бастауға өте ыңғайлы деп есептеледі. Полинезияда Сигнус көбінесе жеке шоқжұлдыз ретінде танылған. Тонгада ол Туула лупе, ал Туамоту аралдарында – Фануи тай деп аталған. Жаңа Зеландияда оны Мара tea, Қоғам аралдарында Пирае tea немесе Тауруа и те хаапа раа ману, ал Туамоту аралдарында Фануи раро деп атаған. Beta Cygni Жаңа Зеландияда аталған; ол, мүмкін, Whetu kaupo деп аталған. Gamma Cygni Туамоту аралдарында Фануи рунга деп аталған. Денеб ислам астрономиясында жиі қолданылатын есім болған. Денеб атауы араб тіліндегі dhaneb сөзінен шыққан, ол "құйрық" дегенді білдіреді, толық фразасы Dhanab ad Dajājah – "тауықтың құйрығы" деген мағынаны береді.
Батыс астрономиясында
Грек мифологиясында Кигн әртүрлі аңыздағы бірнеше қарлығаштармен байланыстырылған. Зевс Спарта патшасы Тиндарейдің әйелі Леданы баурап алу үшін қарлығаш түріне енді, ол Егіздерді, Троялық Еленаны және Клитемнестраны дүниеге әкелді; Орфей өлімінен кейін қарлығашқа айналды, және оның лирасымен (Лира) бірге аспанда орналасқан деп айтылады; ал Кигн патша қарлығашқа айналды. Кейін римдіктер бұл шоқжұлдызды күн құдайы Гелиостың ұлы Фаэтонның трагедиялық оқиғасымен байланыстырды, ол әкесінің күн арбасын бір күнге мінуді талап еткен. Алайда Фаэтон бауды басқара алмады, сондықтан Зевс арбаны (және Фаэтонды) найзағаймен жойып, оны Ердан өзеніне құлатты. Аңыз бойынша, Фаэтонның жақын досы немесе сүйіктісі Кигн терең қайғырып, көп күндер бойы өзенге шомылып, Фаэтонның сүйектерін жинап, лайықты жерлеу үшін тырысты. Құдайлар Кигннің адалдығына қатты риза болып, оны қарлығашқа айналдырып, жұлдыздардың қатарына қосты. Овидийдің "Метаморфозаларында" үш Кигн есімі аталған, олардың барлығы қарлығашқа айналған. Жоғарыда айтылған Кигнмен қатар, ол Филлий өзіне талап еткен қолға үйретілген бұқаны беруден бас тартқандықтан өзін-өзі өлтірген Темпелік бала туралы айтады, бірақ ол қарлығашқа айналып, ұшып кетеді. Ол сондай-ақ Троя соғысында жеңілген, зардап шекпейтін жауынгер, Нептунның ұлы туралы айтады, бірақ Нептун оны қарлығашқа айналдырып құтқарады. Жазғы күн тоғысының маңындағы басқа құс шоқжұлдыздарымен бірге, Vultur cadens және Aquila, Кигн Геркулестің он екі еңбегінің бірі – Стимфалия құстарының мифінің пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін.
Сипаттамалары
Өте үлкен шоқжұлдыз Сигнус солтүстік және шығыста Кефеймен, солтүстік және батыста Драконмен, батыста Лирамен, оңтүстікте Вульпекуламен, оңтүстік-шығыста Пегаспен және шығыста Лакертамен шектеседі. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы "Cyg" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 28 сегменттен тұратын көпбұрыш ретінде анықталған. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары мен аралығында, ал еңіс координаттары 27.73° және 61.36° аралығында орналасқан. 804 шаршы градусқа және түнгі аспанның шамамен 1,9% -ын құрайтын Сигнус 88 шоқжұлдыздың ішінде 16-шы орында тұр. Сигнус 29 маусымда түнгі сағат 00:00-де ең биік нүктеге жетеді және жаздың басынан күздің ортасына дейін Солтүстік жарты шарда ең жақсы көрінеді.
Ерекшеліктері
Құс шоғынында терең ғарыш нысандарының көптігі бар, оған көптеген ашық шоғырлар, түрлі типтегі тумандықтар және супернова қалдықтары кездеседі, себебі ол Галактикамыздың ішінде орналасқан. Оның молекулалық бұлттары көзге көрінетін "Құс жолының жарығы" қара тумандық шоқжұлдызын құрайды, ол Галактикамыздың галактикалық жазықтығы бойымен көзге көрінетін Ұлы жарықтың бір ұшын құрайды. Бұл жарық Солтүстік Америка тумандығының бөлігі болып табылатын, алыс және үлкен Cygnus молекулалық бұлт кешенін жасыратын Солтүстік Көмір тозығының маңынан басталады.
Жұлдыздар
Байер шоқжұлдыздағы көптеген жұлдыздарды тізімдеп, оларға Альфадан Омегаға дейін Байер белгілерін берді, содан кейін g әрпіне дейін кіші әріптерді пайдаланды. Джон Фламстид рим әріптерін h, i, k, l және m қосты (Байер бұл жұлдыздарды Cygnus шоқжұлдызының шеңберінен тыс деп санағандықтан, олар туралы есеп берілмеген), бірақ Фрэнсис Бэйли оларды жойды. Cygnus шоқжұлдызында бірнеше жарқын жұлдыз бар. α Cygni, Денеб деп аталады, Cygnus шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз. Бұл 1.21 және 1.29 шамалары арасында өзгеретін A2Iae спектрлік типіндегі ақ супергигант жұлдыз, ол A класындағы ең үлкен және ең жарық жұлдыздардың бірі. Ол 2600 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның дәстүрлі атауы "құйрық" дегенді білдіреді және шоқжұлдыздағы орнына сілтеме жасайды. Альбирей, β Cygni деп аталады, әуесқой астрономдар арасында контрасты түстері үшін танымал қос жұлдыз. Біріншісі - 3.1 шамалы қызғылт сары түсті алып жұлдыз, ал екіншісі - 5.1 шамалы көк-жасыл түсті жұлдыз. Бұл жүйе 430 жарық жылы қашықтықта орналасқан және үлкен бинокльдер мен барлық әуесқой телескоптары арқылы көрінеді. γ Cygni, дәстүрлі түрде Садр деп аталады, 2.2 шамалы сары түсті супергигант жұлдыз, ол 1800 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның дәстүрлі атауы "көкөк" дегенді білдіреді және оның шоқжұлдыздағы орнына сілтеме жасайды. δ Cygni (тура атауы Fawaris) - Cygnus шоқжұлдызындағы тағы бір жарқын қос жұлдыз, оның периоды 166 жарық жыл, 800 жыл. Біріншісі - 2.9 шамалы көк-ақ түсті алып жұлдыз, ал екіншісі - 6.6 шамалы жұлдыз. Екі компонент орташа көлемді әуесқой телескопымен көрінеді. 3 шамадан жоғары бесінші жұлдыз - Алжана. μ Cygni - оптикалық үшінші компоненті бар қос жұлдыз. Бұл қос жүйе 790 жылдық периодқа ие және Жерден 73 жарық жыл қашықтықта орналасқан. Бастапқы және екіншілік жұлдыздар, екеуі де ақ жұлдыз, олардың шамасы 4.8 және 6.2 шамасында. Қатысы жоқ үшінші компоненттің шамасы 6.9 шамасында. Үшінші компонент бинокльмен көрінсе де, негізгі және екіншілік компоненттерді қазіргі уақытта орта көлемді әуесқой телескоптарымен бөлу қажет, өйткені олар 2020 жылға дейін бөлінеді. Екі жұлдыз 2043 және 2050 жылдар аралығында ең жақын болады, ол кезде оларды бөлу үшін үлкен апертурасы бар телескоп қажет болады. 30 және 31 Cygni жұлдыздары жарық Альбирейге ұқсас контрастты қос жұлдызды құрайды. Екеуі де бинокльмен көруге болады. 31 Cygni - бұл 3.8 шамалы, Жерден 1400 жарық жыл қашықтықта орналасқан қызғылт сары жұлдыз. Екіншілік, 30 Cygni, көк-жасыл түсті. Ол A5IIIn спектрлік типіне және 4.83 шамасына ие, Жерден шамамен 610 жарық жыл қашықтықта орналасқан. 31 Cygni өзі қос жұлдыз; үшінші компоненті - 7.0 шамалы көк жұлдыз. ψ Cygni - кішкентай әуесқой телескоптарында көрінетін қос жұлдыз, екі ақ компоненті бар. Біріншісі 5.0 шамалы, ал екіншісі 7.5 шамалы. 61 Cygni - үлкен бинокльдермен немесе шағын әуесқой телескопымен көрінетін қос жұлдыз. Ол Жерден 11.4 жарық жыл қашықтықта орналасқан және 750 жылдық периодқа ие. Екі компонент те қызғылт сары түсті жұлдыздар; біріншісі 5.2 шамалы, ал екіншісі 6.1 шамалы. 61 Cygni маңызды, өйткені Фридрих Вильгельм Бессел 1838 жылы оның параллаксын анықтады, бұл белгілі параллаксы бар алғашқы жұлдыз. η Cygni жанында Cygnus X 1 рентген сәулесінің көзі орналасқан, ол қазір қос жұлдыздық жүйеде қара тесіктің материяны жинауынан пайда болады деп есептеледі. Бұл қара тесік деп танылған алғашқы рентген сәулесінің көзі. Ол Күннен шамамен 2.2 килопарсек қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, жүйеде HDE 226868 деп аталатын супергигант өзгермелі жұлдыз бар. Cygnus-та басқа да бірнеше рентген сәулелерінің көздері бар. Cygnus X 3 - өте тығыз нысанның орбитасында орналасқан, тек 4.8 сағаттық периоды бар Вольф-Райет жұлдызы бар микроквазар. Жүйе - бұл ең жарық сәулелер көздерінің бірі. Жүйеде белгісіз сипаттағы мерзімді жарылыстар болады, сондай-ақ осындай жарылыстардың бірінде жүйенің мюондар шығаратыны анықталды, бұл нейтринолардың салдарынан болуы мүмкін. Бұл компактты нысан нейтронды жұлдыз немесе, мүмкін, қара тесік болуы мүмкін, бірақ бұл нысан, мүмкін, алғашқы табылған кварк жұлдызы, егер объект қалыпты нейтронды жұлдыз болса, түсіндірілмейтін ғарыш сәулелерін шығаруына байланысты болжамдалған. Сонымен қатар, бұл жүйе ғарыш сәулелері мен гамма сәулелерін шығарады және мұндай сәулелердің пайда болуына түсінік беруге көмектесті. Cygnus X 2 - бұл тағы бір рентгендік қос жұлдыз, ол А типіндегі алыпты қамтиды, ол 9.8 күндік периодпен нейтронды жұлдыздың орбитасында жүр. Жүйе серіктес жұлдыздың өте аз массасына байланысты қызығушылық тудырады, өйткені көптеген миллисекундтық пульсарлардың әлдеқайда массивті серіктестері бар. Cygnus-тағы тағы бір қара тесік - V404 Cygni, ол 12 күн массасы бар қара тесіктің айналасында айналатын K типіндегі жұлдыздан тұрады. Cygnus X 3 сияқты, қара тесік кварк жұлдызы болуы мүмкін деп болжанған. 4U 2129+ 47 - тағы бір рентгендік қос жұлдыз, ол жарылыстарға ұшырайтын нейтронды жұлдызды қамтиды, сондай-ақ EXO 2030+ 375. Cygnus сонымен қатар бірнеше өзгермелі жұлдыздарға да үй иесі. SS Cygni - әр 7-8 апта сайын жарылыстарға ұшырайтын ергежүйлі жаңа жұлдыз. Жүйенің жалпы шамасы ең нашар кезде 12 шамаға дейін, ал ең жарқын кезде 8 шамаға дейін өзгереді. Жүйедегі екі нысан өте жақын орналасқан, олардың орбиталық периоды 0.28 күннен кем. χ Cygni - қызыл алып және ең жоғары шамада екінші жарқын Мира айнымалы жұлдызы. Ол 408 күн ішінде 3.3 және 14.2 шамалары арасында, сондай-ақ S6,2e-ден S10,4e (MSe) спектрлік түрлері арасында өзгереді; оның диаметрі 300 күн диаметріне тең және Жерден 350 жарық жыл қашықтықта орналасқан. P Cygni - 1600 жылы кенеттен 3 шамаға дейін жарқын болған жарқын көк айнымалы жұлдыз. 1715 жылдан бері жұлдыз 5 шамада болып келеді, Жерден 5000 жарық жылдан астам қашықтықта орналасқан. Жұлдыздың спектрі ерекше, өйткені оның айналасындағы тұмандылықтан туындаған өте күшті эмиссиялық сызықтарды қамтиды. W Cygni - 618 жарық жыл қашықтықта орналасқан жартылай тұрақты айнымалы қызыл алып жұлдыз. Оның максималды шамасы 5.10, ал ең төменгі шамасы 6.83; оның периоды 131 күн. Ол M4e M6e(Tc:)III спектрлік түрлері арасында өзгеретін қызыл алып. NML Cygni - 5300 жарық жыл қашықтықта орналасқан қызыл гипергигант жартылай тұрақты айнымалы жұлдыз. Ол қазіргі галактикадағы ең үлкен жұлдыздардың бірі, радиусы 1000 күн радиусынан асып түседі. Оның шамасы шамамен 16.6, оның периоды шамамен 940 күн. KIC 8462852 (Tabby's Star) жұлдызының ерекше жарық құбылыстарына байланысты кеңінен танымал болды.
There are several other dimmer double and binary stars in Cygnus. μ Cygni is a binary star with an optical tertiary component. The binary system has a period of 790 years and is 73 light years from Earth. The primary and secondary, both white stars, are of magnitude 4.8 and 6.2, respectively. The unrelated tertiary component is of magnitude 6.9. Though the tertiary component is visible in binoculars, the primary and secondary currently require a medium sized amateur telescope to split, as they will through the year 2020. The two stars will be closest between 2043 and 2050, when they will require a telescope with larger aperture to split. The stars 30 and 31 Cygni form a contrasting double star similar to the brighter Albireo. The two are visible in binoculars. The primary, 31 Cygni, is an orange hued star of magnitude 3.8, 1400 light years from Earth. The secondary, 30 Cygni, appears blue green. It is of spectral type A5IIIn and magnitude 4.83, and is around 610 light years from Earth. 31 Cygni itself is a binary star; the tertiary component is a blue star of magnitude 7.0. ψ Cygni is a binary star visible in small amateur telescopes, with two white components. The primary is of magnitude 5.0 and the secondary is of magnitude 7.5. 61 Cygni is a binary star visible in large binoculars or a small amateur telescope. It is 11.4 light years from Earth and has a period of 750 years. Both components are orange hued dwarf (main sequence) stars; the primary is of magnitude 5.2 and the secondary is of magnitude 6.1. 61 Cygni is significant because Friedrich Wilhelm Bessel determined its parallax in 1838, the first star to have a known parallax. Located near η Cygni is the X ray source Cygnus X 1, which is now thought to be caused by a black hole accreting matter in a binary star system. This was the first X ray source widely believed to be a black hole. It is located approximately 2.2 kiloparsecs from the Sun. There is also supergiant variable star in the system which is known as HDE 226868. Cygnus also contains several other noteworthy X ray sources. Cygnus X 3 is a microquasar containing a Wolf–Rayet star in orbit around a very compact object, with a period of only 4.8 hours. The system is one of the most intrinsically luminous X ray sources observed. The system undergoes periodic outbursts of unknown nature, and during one such outburst, the system was found to be emitting muons, likely caused by neutrinos. While the compact object is thought to be a neutron star or possibly a black hole, it is possible that the object is instead a more exotic stellar remnant, possibly the first discovered quark star, hypothesized due to its production of cosmic rays that cannot be explained if the object is a normal neutron star. The system also emits cosmic rays and gamma rays, and has helped shed insight on to the formation of such rays. Cygnus X 2 is another X ray binary, containing an A type giant in orbit around a neutron star with a 9.8 day period. The system is interesting due to the rather small mass of the companion star, as most millisecond pulsars have much more massive companions. Another black hole in Cygnus is V404 Cygni, which consists of a K type star orbiting around a black hole of around 12 solar masses. The black hole, similar to that of Cygnus X 3, has been hypothesized to be a quark star. 4U 2129+ 47 is another X ray binary containing a neutron star which undergoes outbursts, as is EXO 2030+ 375. Cygnus is also home to several variable stars. SS Cygni is a dwarf nova which undergoes outbursts every 7–8 weeks. The system's total magnitude varies from 12th magnitude at its dimmest to 8th magnitude at its brightest. The two objects in the system are incredibly close together, with an orbital period of less than 0.28 days. χ Cygni is a red giant and the second brightest Mira variable star at its maximum. It ranges between magnitudes 3.3 and 14.2, and spectral types S6,2e to S10,4e (MSe) over a period of 408 days; it has a diameter of 300 solar diameters and is 350 light years from Earth. P Cygni is a luminous blue variable that brightened suddenly to 3rd magnitude in 1600 AD. Since 1715, the star has been of 5th magnitude, despite being more than 5000 light years from Earth. The star's spectrum is unusual in that it contains very strong emission lines resulting from surrounding nebulosity. W Cygni is a semi regular variable red giant star, 618 light years from Earth. It has a maximum magnitude of 5.10 and a minimum magnitude 6.83; its period of 131 days. It is a red giant ranging between spectral types M4e M6e(Tc:)III, NML Cygni is a red hypergiant semi regular variable star located at 5,300 light years away from Earth. It is one of largest stars currently known in the galaxy with a radius exceeding 1,000 solar radii. Its magnitude is around 16.6, its period is about 940 days. The star KIC 8462852 (Tabby's Star) has received widespread press coverage because of unusual light fluctuations.
Экзопланеталар
Аққу – Кеплер спутнигі экзопланеталарды іздеу кезінде зерттеген шоқжұлдыздардың бірі. Нәтижесінде, Аққу шоқжұлдызында планеталары белгілі жүзге жуық жұлдыз бар, бұл кез келген шоқжұлдыздағы ең көп көрсеткіш. Ең танымал жүйелердің бірі – Кеплер 11 жүйесі, онда алты транзиттік планета бар, олардың барлығы шамамен бір градусқа жуық жазықтықта орналасқан. Бұл алты экзопланетасы бар алғашқы жүйе болды. G6V спектрлік класына жататын жұлдыз Күннен сәл салқын. Планеталар жұлдызға өте жақын; соңғы планетадан басқалары Кеплер 11-ге Меркурийдің Күнге қарағанда жақын, ал барлық планеталар Жерден ауыр және тығыздығы төмен. Планеталардың тығыздығы төмен. Бұл жүйеде күн сияқты жұлдыздың айналысында планета бар, ол жұлдыздың радиалдық жылдамдығындағы өзгерістер арқасында табылды. Gliese 777 – сары жұлдыз бен қызыл ергежейлі жұлдыздан тұратын көпжұлдыздар жүйесі, сонымен қатар планета бар. Бұл планета Юпитерге ұқсас, бірақ массасы сәл артық және орбитасы эксцентрлі. Кеплер 22 жүйесі 2011 жылы ашылған кезде Жерге ең ұқсас экзопланетаға ие болғандығымен ерекшеленеді.
Жұлдыз шоғырлары
Қазаншұбырғы жұлдыздарының тығыз фоны ашық шоқтықты көруді қиындатуы мүмкін.
Басқа ерекшеліктері
Аққу (Cygnus) – Күн жүйесінің галактикалық шаңбауыр арқылы айналу бағытына байланысты WIMP желдерінің көрінетін көзі де болып табылады. Жергілікті Орион-Аққу спираль қолдары мен алыс Аққу спираль қолдары – Аққудың фонында орналасқандықтан оның атымен аталған екі шағын галактикалық спираль қол.