Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз

Корона Австралис – Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз. Оның латынша аты "оңтүстік тәж" дегенді білдіреді, және ол солтүстік тәж – Corona Borealis-тің оңтүстік аналогы болып табылады. Бұл шоқжұлдыз 2-ші ғасырдағы астроном Птолемейдің тізіміндегі 48 шоқжұлдыздың бірі, және қазіргі таңда 88 шоқжұлдыздың тізімінде сақталып қалған. Ежелгі гректер Corona Australis-ті тәж емес, гүлдесте ретінде қарастырып, оны Сагиттариус немесе Кентавр шоқжұлдыздарымен байланыстырған. Басқа мәдениеттерде бұл пішін тасбақаға, сораңғының ұясына, шатырға, тіпті тау-тастың ішіндегі үйге ұқсас деп есептелген. Солтүстік аналогынан сәл әлсіз болғанымен, оның жарқыраған жұлдыздары құратын овал немесе аттың ішекшесі тәрізді пішін оны ерекшелейді. Альфа және Бета Коронае Австралис – шамамен 4,1 шамасы бар ең жарық екі жұлдыз. Эпсилон Коронае Австралис – Оңтүстік аспандағы W Ursae Majoris айнымалы жұлдызының ең жарқын мысалы. Құс жолының қасында орналасқан Корона Австралис, Күн жүйесіне ең жақын жұлдыздардың пайда болатын аймақтарының бірін қамтиды – шамамен 430 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шаңды қара тұмандық – Корона Австралис молекулалық бұлты. Оның ішінде өмірінің бастапқы кезеңіндегі жұлдыздар бар. R және TY Коронае Австралис айнымалы жұлдыздары тұмандықтың бөліктерін жарықтандырады, олардың жарықтығы осыған сәйкес өзгереді.

Атауы

Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) 1922 жылы 88 қазіргі шоқжұлдызды белгілеген кезде бұл шоқжұлдыздың атауы "Corona Australis" деп тіркелді. 1932 жылы IAU-ның номенклатура жөніндегі комиссиясы шоқжұлдыздардың төрт әріптен тұратын аббревиатураларының тізімін бекіткен кезде, атау "Corona Austrina" деп жазылды. 1955 жылы төрт әріптен тұратын аббревиатуралар күштен шығарылды. Қазіргі таңда МАБ тек "Corona Australis" атауын қолданады.

Сипаттамалары

Corona Australis – солтүстігіндегі Сақишы, батысында – Шырақ, оңтүстігінде – Телескоп, оңтүстік-батысында – Ара шоқжұлдыздарымен шектесетін шағын шоқжұлдыз. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған үш әріптік қысқартуы "CrA" болып табылады. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары төрт сегменттен тұратын көпбұрышпен анықталады (инфографикада көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −36.77° және −45.52° аралығында орналасқан. 128 шаршы градусқа жуық аумақты алып жатқан Corona Australis маусымның 30-ы күні түн ортасында ең биік нүктеге жетеді және аумағы бойынша 80-ші орында тұрады. 53° солтүстік ендігінен оңтүстік ендіктерде ғана көрінетін Corona Australis Британ аралдарынан көрінбейді, себебі ол тым оңтүстікке орналасқан, бірақ оңтүстік Еуропадан және АҚШ-тың оңтүстік штаттарынан оңай көруге болады.

Ерекшеліктері

Жарық шоқжұлдыз болмаса да, Корона Австралис жұлдыздардың оңай анықталатын пішінімен ерекшеленеді, оны ат бапысы немесе сопақ пішіндес деп сипаттаған. Онда 4-ші шамадан аса жарық жұлдыздар болмаса да, қанағаттандыратын көзбен 21 жұлдызды (5.5 шамадан жарық) көруге болады. Николя Луи де Лакаилль бұл жұлдыздықтағы ең көрнекті он бір жұлдызды белгілеу үшін грек әріптерін Альфадан Ламбдаға дейін пайдаланды, екі жұлдызды Эта деп атап, ал Иотаны мүлдем қолданбады. Mu Coronae Australis, G5.5III спектрлік типіндегі сары жұлдыз, оның шамасы 5.21-ге тең. Иоганн Элерт Боде оны белгілеп, Бенджамин Гулд оны атауға лайық деп санады.

Жұлдыздар

Шоқжұлдыздағы жалғыз аты бар жұлдыз – Альфека Меридиана немесе Альфа КРА. Бұл атау жұлдыздың арабша атын латынша «оңтүстік» деген сөзбен біріктіреді. Араб тілінде Альфекка «жарылу» дегенді білдіреді және Оңтүстік Таж (Corona Australis) мен Солтүстік Таж (Corona Borealis) пішіндеріне сілтеме жасайды. Сондай-ақ, ол жай ғана «Меридиана» деп те аталады. Бұл Жерден 125 жарық жылы қашықтықта орналасқан ақ негізгі тізбек жұлдызы, оның көрінетін шамасы 4,10 және спектральдік класы A2Va. Бұл жұлдыз өте жылдам айналады, экваторында секундына шамамен 200 км жылдамдықпен және 14 сағатта толық айналым жасайды. Вега жұлдызы сияқты, оның инфрақызыл сәулеленуі артық, бұл оның шаң дискісімен қоршалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта ол негізгі тізбек жұлдызы болып табылады, бірақ ақ ергежейге айналады; қазіргі уақытта оның жарқырауы Күннен 31 есе артық, ал радиусы мен массасы Күннен 2,3 есе үлкен. Бета Оңтүстік Таж – Жерден 474 жарық жылы қашықтықта орналасқан қызғылт сары алып жұлдыз. Оның спектральдік класы K0II, ал көрінетін шамасы 4,11. Ол пайда болғаннан бері B класты жұлдыздан K класты жұлдызға эволюциялады. Оның жарқырау класы оны жарқын алып жұлдыз ретінде белгілейді; оның жарқырауы Күннен 730 есе артық, осылайша ол жалаңаш көзбен көрінетін ең жарқын K0 класты жұлдыздардың бірі болып табылады. 100 миллион жылдық, радиусы 43 күн радиусына тең, ал массасы 4,5 пен 5 күн массасы арасында. Альфа мен Бета жарықтығы бойынша жалаңаш көзбен ажырату қиын, өте ұқсас. Көрінетін ең маңызды қос жұлдыздардың бірі – Гамма Оңтүстік Таж – Жерден 58 жарық жылы қашықтықта орналасқан сарғыш ақ жұлдыздар жұбы, олар 122 жылда бір-бірін айналып шығады. 1990 жылдан бері арақашықтығы артып келе жатқандықтан, екі жұлдызды 100 мм апертурасы бар телескоп арқылы бөлек көруге болады; олар 61 градус бұрышта 1,3 доға секундқа бөлінген. Олардың біріктірілген көру шамасы 4,2; әр компоненті – F8V класты жұлдызша, оның шамасы 5,01. Эпсилон Оңтүстік Таж – W Ursae Majoris класына жататын, тұтылумен сипатталатын қос жұлдыз. Бұл жұлдыз жүйелері байланыс қос жұлдыздары деп аталады, себебі компоненттері бір-біріне соншалықты жақын, тіпті жанасады. Жұлдыз жүйесі 98 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның спектральдік класы F4VFe 0.8+. Таж астеризмінің оңтүстік шетінде Эта1 және Эта2 КРА жұлдыздары орналасқан, олар оптикалық қос жұлдыз құрайды. 5,1 және 5,5 шамалы, олар жалаңаш көзбен ажыратылады және екеуі де ақ түсті. Каппа Оңтүстік Таж – оңай ажыратылатын оптикалық қос жұлдыз, компоненттерінің көрінетін шамасы 6,3 және 5,6, ал арақашықтығы тиісінше 1000 және 150 жарық жылы. Олар 359 градус бұрышта 21,6 доға секундқа бөлінген. Каппа2 – жұптың жарық жұлдызы, көкшіл ақ түсті, спектральдік класы B9V, ал Каппа1 – A0III спектральдік класы. 202 жарық жылы қашықтықта орналасқан Ламбда Оңтүстік Таж – кішкентай телескоптарда бөлінетін қос жұлдыз. Негізгі жұлдыз – A2Vn класты ақ жұлдыз, шамасы 5,1, ал серігі – 9,7 шамалы. Екі компонент 214 градус бұрышта 29,2 доға секундқа бөлінген. Зета Оңтүстік Таж – Жерден 221,7 жарық жылы қашықтықта орналасқан, 4,8 шамалы және жылдам айналатын негізгі тізбек жұлдызы. Жұлдыздың айналуының салдарынан оның сутегі спектріндегі сызықтар бүкір. Оның спектральдік класы B9V. Тета Оңтүстік Таж – батысқа қарай орналасқан, G8III класты сары алып жұлдыз және 4,62 шамалы. Оңтүстік Таж RX J1856.5 3754 нейтронды жұлдызын қамтиды, диаметрі 14 км, 140 (±40) парсек немесе 460 (±130) жарық жылы қашықтықта орналасқан деп есептеледі. Бұл жұлдыздың ерекше екеніне күдік болған, бірақ бұл жоққа шығарылды.

Корона австралистің молекулалық бұлты

Corona Australis молекулалық бұлт - Beta Coronae Australis-тің солтүстігінде орналасқан қара молекулалық бұлт. Бірнеше шағылысқан тұмандықтармен жарықтандырылған бұл бұлт, Epsilon Coronae Australis-тен шығысқа қарай, Сақина шоқжұлдызының шекарасы бойымен таралады. Ол Herbig–Haro объектілерін (протожұлдыздарды) және өте жас жұлдыздарды қамтиды, бұл Жергілікті көпіршіктің бетінде, Күн жүйесінен 430 жарық жылы (130 парсек) қашықтықта орналасқан ең жақын жұлдыз түзету аймақтарының бірі. Бұлттың алғашқы тұмандықтары 1865 жылы Иоганн Фридрих Юлиус Шмидтпен тіркелген. Epsilon мен Gamma Coronae Australis арасында бұл бұлт ерекше қара тұмандық және жұлдыз түзету аймағы – Bernes 157-ден тұрады. Оның көлемі 55 х 18 доға минутына жетеді және шамасы 13 шамасындағы бірнеше жұлдыздарды қамтиды. Бұл жұлдыздар шаңды бұлттардың әсерінен 8 шамаға дейін сөнеді. Белсенді жұлдыз түзету аймағының ортасында жұлдыз және протопланеталық дискілердің қалыптасуын зерттеу үшін қолданылатын Coronet шоғыры (сонымен қатар R CrA шоғыры деп те аталады) орналасқан. R Coronae Australis (R CrA) – 9,7 мен 13,9 шамалары аралығында өзгеретін тұрақсыз жұлдыз. Көк ақ түсті, оның спектральдік типі B5IIIpe. Бұл өте жас жұлдыз әлі де жұлдызаралық материалды жинақтауда. Оны қоршаған тұмандық NGC 6729 көлеңкелейді және жарықтандырады, ал тұмандықтың жарықтығы оның өзгеруімен байланысты. Тұмандық телескоп арқылы көрінгендегі сыртқы түріне байланысты көбінесе кометамен салыстырылады, өйткені оның ұзындығы енінен бес есе артық. Бұл шоқтың басқа жұлдыздарына G класты жұлдыз және T Tauri жұлдызы S Coronae Australis жатады. Солтүстік жаққа қарай орналасқан тағы бір жас, тұрақсыз жұлдыз TY Coronae Australis, тағы бір тұмандықты – шағылысқан тұмандық NGC 6726/NGC 6727-ні жарықтандырады. TY Coronae Australis шамалары 8,7 мен 12,4 аралығында тұрақсыз өзгереді, ал тұмандықтың жарықтығы оның өзгеруімен синхронды. Көк-ақ түсті, оның спектральдік типі B8e. Аймақтағы ең үлкен жас жұлдыздар – R, S, T, TY және VV Coronae Australis, барлығы да айналасындағы шаң мен газды біріктіріп, Herbig–Haro объектілерін құрады, олардың көптеген түрлері жақын жерде анықталған. NGC 6723 деп аталатын шар тәрізді шоқ бұл құрамға кірмейді, оны Сақина шоқжұлдызының жанындағы тұмандықпен бірге көруге болады, бірақ ол одан әлдеқайда қашықта.

Терең аспан нысандары

IC 1297 – 10,7 сәуле шамасы бар планеталық тұмандық, ол жоғары қуатты әуесқой аспаптарда жасыл түсті дөңгелек нысан ретінде көрінеді. Тұмандық RU Coronae Australis айнымалы жұлдызының айналасын қоршап тұрады, оның орташа көрінетін шамасы 12,9 және ол WC класының Вольф-Райет жұлдызы болып табылады. IC 1297 диаметрі 7 доға секундты құрайтын кішкентай тұмандық, ол көзбен қарағанда «дөңгеленген жиектері бар төртбұрыш» сияқты көрінеді және солтүстік-оңтүстік бағытта созылған. Оның түсіне көк, көгілдір жасыл және жасыл көгілдір сипаттамалары жатады. Корона Австралис галактикаға жақын орналасқандықтан, галактикаларды көру жиі кездеседі. NGC 6768 – IC 1297-ден 35 минут оңтүстікке қарай орналасқан 11,2 шамалы нысан. Ол бірігіп жатқан екі галактикадан тұрады, олардың бірі E4 классификациясымен ұзынша эллипстік галактика, ал екіншісі S0 классификациясымен линза тәрізді галактика. IC 4808 – 12,9 сәуле шамасы бар галактика, ол Корона Австралис шекарасында, жақын орналасқан Телескоп шоқжұлдызымен шектеседі және Бета Сагиттариусынан 3,9 градусқа батыс-оңтүстік бағытта орналасқан. Дегенмен, әуесқой телескоптары оның спиральді құрылымын шамамен ғана көрсетеді. Оның мөлшері 1,9 аркминутқа 0,8 аркминутты құрайды. Галактиканың орталық бөлігі әуесқой аспаптарында жарқырап көрінеді, бұл оның солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай еңкейгенін көрсетеді. Тетаның оңтүстік-шығысында және Этаның оңтүстік-батысында ESO 281 SC24 ашық жұлдыздар шоғыры орналасқан, ол сары түсті 9 шамалы GSC 7914 178 1 жұлдызынан және 10-11 шамалы бес жұлдыздан тұрады. Theta Coronae Australis және Theta Scorpii арасында тығыз шарлы жұлдыздар шоғыры NGC 6541 орналасқан. Оның шамасы 6,3-тен 6,6-ға дейін, бинокль мен кішкентай телескоптарда көрінеді. 22000 жарық жылы қашықтықта орналасқан оның диаметрі шамамен 100 жарық жылы. Оның жасы 14 миллиард жылға жуық деп есептеледі. NGC 6541 диаметрі 13,1 аркминутты құрайды және үлкен әуесқой телескоптарында жақсы көрінеді; 12 дюймдік телескоп шамамен 100 жұлдызды ашады, бірақ оның ядросы айқын емес.

Метеорлар жауын

Корона Австралидтер – жыл сайын 14 және 18 наурыз аралығында болатын метеор шашырауы, оның ең жоғарғы нүктесі 16 наурызға жуық. Бұл метеор шашырауының сағаттық ең жоғарғы көрсеткіші жоғары емес. 1953 және 1956 жылдары бақылаушылар сағатына 6 және 4 метеорды тіркеді; ал 1955 жылы шашырау "жай ғана көрінді". Дегенмен, 1992 жылы астрономдар сағатына 45 метеордың ең жоғарғы деңгейін анықтады. Корона Австралидтердің көрсеткіші жылдан жылға өзгереді. Шашыраудың ұзақтығы бар болғаны алты күн, сондықтан ол өте қысқа, ал оның метеороидтері кішкентай; ағында ірі метеороидтер жоқ. Корона Австралидтер алғаш рет 1935 жылы қарусыз көзге көрінді, ал 1955 жылы радармен байқалды. Корона Австралид метеорларының кіру жылдамдығы секундына 45 километрді құрайды. 2006 жылы Beta Coronae Australis тұсына жақын пайда болатын шашырау Beta Coronae Australids деп аталды. Олар мамыр айында пайда болады, бұл Май микроскопидтері деп аталатын жақын шашыраудың пайда болатын айымен сәйкес келеді, бірақ екі шашыраудың траекториясы әртүрлі және олардың байланысы болуы екіталай.

Тарих

Корона Австралис ежелгі Месопотамиялықтарда МҰЛ. АПИН жазбаларында «МА. ГУР» («Қабық») деп аталатын шоқжұлдыз ретінде кездесуі мүмкін. Алайда, бұл шоқжұлдыз СУХУР. МАШ-қа («Ешкібалық», қазіргі Козерог) жақын орналасқандықтан, оның орнына қазіргі Эпсилон Сагиттарисы болуы да мүмкін. Оңтүстік аспанның бөлігі ретінде МА. ГУР «Еаның он бес жұлдызының» бірі болған. Б.з.д. 3 ғасырында грек дидактикалық ақыны Аратус бұл шоқжұлдызды атамаған, оның орнына екі тәжді Στεφάνοι (Стефаной) деп атаған. Грек астрономы Птолемей бұл шоқжұлдызды б.з. 2 ғасырында сипаттаған, бірақ оған Альфа Телескопиісін қосып, кейіннен Телескопиумға көшірген. Оған 13 жұлдыз жатқызып, Στεφάνος νοτιος, «Оңтүстік гүлдесте» деп атаған, ал басқа авторлар оны Сагиттариуспен (басынан құлап кеткен) немесе Кентаврмен байланыстырған; алғашқы жағдайда ол Corona Sagittarii деп аталған. Римдіктер де Корона Австралисті «Сагиттариустың алтын тәжі» деп атаған. 5 ғасырда ол Parvum Coelum («Кенопий», «Кішкентай аспан») деп белгіленген. 18 ғасырдағы француз астрономы Жером Лаланд оған Sertum Australe («Оңтүстік гүлшоғыры») және Orbiculus Capitis деген атауларды берген, ал неміс ақыны және жазушысы Филипп Кесиус оны Corolla («Кішкентай тәж») немесе Spira Australis («Оңтүстік спираль») деп атап, Жаңа өсиеттегі мәңгілік өмір тәжімен байланыстырған. 17 ғасырдың аспан картографы Юлиус Шиллер оны Сүлейменнің диадемімен байланыстырған. Кейде Корона Австралис Сагиттариустың гүлдестесі емес, оның қолындағы жебелер болған. Корона Австралис туралы мифтерде Бакхус пен Стимула есімдері кездеседі. Юпитер Стимуланы жүкті қылған, бұл Юнонаның қызғануына себеп болған. Юнона Стимуланы Юпитерден толық салтанатында көрінуін сұрауға көндірген, бірақ өлімді әйел бұған төтеп бере алмағандықтан, өртке айналған. Стимуланың тумаған баласы Бакхус, шарап құдайы болғаннан кейін, өлген анасын құрметтеп, аспанға гүл шоғын қойған. Қытай астрономиясында Корона Австралис жұлдыздары Солтүстік Қара Торғайдың (北方玄武, Běi Fāng Xuán Wǔ) ішінде орналасқан. Бұл шоқжұлдыздың өзі ti'en pieh («Аспандық тасбақа») деп аталған және Батыс Чжоу кезеңінде қыстың басталуын белгілеген. Алайда, уақыт өте келе «Жұлдызды өзен» (Сүт жолы) ежелгі қытайлықтар үшін дәлірек белгіге айналып, тасбақаның орнын басып озған. Корона Австралис үшін арабша атаулар: Аль Кубба («Тасбақа»), Аль Ĥibā («Шатыр») немесе Аль Удха аль На'ām («Страус ұясы»). Кейіннен ол Аль Иклиль аль Джанубиях деп аталған, оны еуропалық авторлар Чильмед, Риччоли және Цезиус тиісінше Алахил Элгенуби, Элклеил Элгенуби және Аладдил Алгенуби деп транслитерациялаған. Оңтүстік Африканың ǀXam тілінде сөйлейтін Сан халқы бұл шоқжұлдызды ≠nabbe ta !nu «ағаштар үйі» деп білген, ол бастапқыда Дассиге (тас гираксы) тиесілі болған, ал жұлдыз үлгісі оттың айналасында жартылай шеңберде отырған адамдарды бейнелеген. Викторияның солтүстік-батысындағы Буронг тайпасы оны Вон деп атаған, ол Тотиаргуилдің (Алтайр) лақтырған бумерангы. Орталық Австралиядағы Аранда халқы Корона Австралисті бала көтеріп жүрген куломон ретінде көріп, оны Құс жолында би билеген аспан әйелдерінің кездейсоқ жерге түсіріп алғанын айтқан. Куломонның құлауынан Элис-Спрингстен батысқа қарай 175 км жерде Госс-Блафф кратері пайда болған. Торрес бұғазының аралдарында Корона Австралис Сагиттариустың және Скорпионның құйрығының ұшын қамтитын үлкен шоқжұлдыздың бөлігі ретінде көрінген; Плеядалар мен Орион да байланысты болған. Бұл шоқжұлдыз Тагайдың каноэсі болған, оны Плеядалар Усиам және Орион Сег деп атаған. Тагай туралы мифте ол осы каноэге басшылық еткен, бірақ оның экипажы рұқсатсыз барлық жабдықты жеп қойған. Ашуланған Тагай Усиамды арқанмен байлап, қайықтың жанына байлап, суға лақтырып жіберген. Скорпионның құйрығы сортты балықты бейнелейді, ал Эта Сагиттари және Тета Корона Австралис каноэдің түбін көрсетеді. Футуна аралында Корона Австралис фигурасы Танума деп, ал Туамоту аралдарында На Кауа ки Тонга деп аталған.