Кіріспе

Итальян тілінің тілдік реттеушісі

Accademia della Crusca (аккаˈdɛːmja della ˈkruska;), көбінесе Ла Круска деп қысқартылады, – Флоренциядағы итальян тіл білімі мен филологиясы ғалымдарының қоғамы. Ол итальян тілінің ең маңызды ғылыми-зерттеу мекемелерінің бірі, сондай-ақ әлемдегі ең көне лингвистикалық академия. Академия 1583 жылы Флоренцияда құрылған, содан бері итальян тілінің тазалығын сақтауға күш жұмсап келеді. «Crusca» сөзі итальян тілінде «қабық» дегенді білдіреді, бұл олардың жұмысы астықты желмен аралап тазалау сияқты екенін көрсетеді, сонымен қатар оның эмблемасы бұзылған сөздер мен құрылымдарды іріктеуге арналған үгітпешті бейнелейді (сияқты қабық бидайдан бөлінеді). Академияның ұраны – "Il più bel fior ne coglie" ("Ол ең әдемі гүлді жинайды"), итальяндық ақын Франческо Петрарканың әйгілі сөзі. 1612 жылы Accademia өзінің сөздігінің бірінші басылымын жариялады, Vocabolario degli Accademici della Crusca, ол француз, испан, неміс және ағылшын тілдеріндегі ұқсас еңбектерге үлгі болды.

Шығу тегі

Негізгі негізін қалаушылар бастапқыда "бригада деи Крускони" деп аталды және ақындар, жазушылар мен заңгерлерден тұратын үйірме құрады. Үйірме мүшелері көбінесе қуанышты әрі әңгіме-дүкенге толы кездесулерде жиналатын, онда бастауы да, соңы да жоқ, көңілді және ойнақы стильдегі "крускаттар" – сөздер айтылатын. Крускони әзіл, сатира және иронияны қолданып, Ұлы герцог Козимо I де Медичи қорғаған Флоренция академиясының қаталдығынан алшақтады және өзін сол мекеменің қатал және классикалық стилінен өзгеше көрсетті. Бұл күрес топтың басты мақсатына, әдебиетке негізделген, жоғары сапалы әдеби пікірталас арқылы білдірілген, зиян келтірмей жүргізілді. "Accademia della Crusca" академиясының негізін қалаушылар ретінде дәстүрлі түрде Джованни Баттиста Дети ("Солло"), Антонио Франческо Граццини ("Ласка"), Бернардо Канджиани ("Грамолато"), Бернардо Занчини ("Мацерато"), Бастиано де Росси ("Инфериньо") есімдері аталады; оларға 1582 жылдың қазан айында Лионардо Сальвиати ("Инфариннато") (1540–1589) қосылды. Оның басшылығымен 1583 жылдың басында академия жаңа бейім алды, ол Флоренцияның халық тілінің сұлулығын көрсетуге және сақтауға, Треченто дәуірінің авторларының үлгісінде бағытталды.

Монозини және алғашқы сөздік

Круска жұмысына ықпал еткен ең алғашқы ғалымдардың бірі Агноло Монозини болды. Ол 1612 жылғы Vocabolario degli Accademici della Crusca басылымына зор үлес қосты, әсіресе грек тілінің әсері тұрғысынан, ол сол дәуірдегі флоренциялық тілге маңызды үлес қосты деп санады. Петрарканың "Il più bel fior ne coglie" ("Ең әдемі гүлді жинайды") деген ұранымен. 1636 жылы кардинал Ришелье Круска академиясының үлгісімен Académie Française-ті құрды.

Бекария мен Верридің қарсылығы

Академияның тіл тазалығына ұмтылуы Чезаре Бекария мен Верри ағайындыларынан (Пьетро мен Алессандро) қарсылық көріп, олар «Il Caffè» журналы арқылы Академияның көне сөздерін пайдалануын педантикалық деп жүйелі түрде сынады. Академияны жамандап, Галилей мен Ньютон сияқты ғалымдарды, тіпті қазіргі заманғы интеллектуалды космополитизмді оның қарама-қарсылығының мысалы ретінде келтірді. Дегенмен, Галилей ғылыми еңбектерін сол кездегі академиялық еңбектерде қолданылатын латын тілі емес, туған Флоренциялық итальян тілінде жариялағандықтан, ол Академияның мақсатын тікелей айтпаса да, қолдаған деген пікір де бар.

Барокко дәуірі

Академияның қызметі 1783 жылға дейін жақсы да, жаман да күндерді басынан өткізіп, жалғасты. Осы жылы Пьетро Леопольдо қызметтен кетіп, тағы бірнеше академиктермен бірге екінші Флоренция академиясын (Accademia Fiorentina) құрды. Бірақ 1808 жылы үшінші Флоренция академиясы құрылды. 1811 жылғы 19 қаңтарда Наполеон қол қойған жарлық бойынша Crusca өзінің дербестігін, жарғыларын және бұрынғы мақсаттарын қайта орнатты.

Соңғы жылдары

2007 жылы Леонардо да Винчидің 3000 суреті мен жазбасын жинақтаған E leo веб-сайты іске қосылды, бұл өнертапқыштың кейбір қолжазбаларын түсіндіру үшін Accademia della Crusca-ның лингвистикалық көмегімен жасалды. 2011 жылдың тамызында Джулио Тремонти мен Сильвио Берлускони 70 мүшеден аз мемлекеттік қаржыландырылатын барлық ұйымдарды тарату туралы ұсыныс енгізген кезде Accademia-ның болуына қауіп төнді. 2015 жылдың тамызында Академияның веб-сайтын ИСИД-ке байланысты хакер бұзды. 2016 жылдың ақпан айында Академия жаңа итальян сөзі – petaloso (жапырақшаларға толы) үшін 8 жастағы баланың ұсынысын бекітті.