Кіріспе

Иерусалим Корольдігінің феодалдық кеңесі. Haute Cour – Иерусалим Корольдігінің феодалдық кеңесі болған. Ол кейде curia generalis, curia regis, немесе сирек жағдайларда parlement деп те аталатын.

Соттың құрамы

Жоғары сот заң шығару және сот билігін біріктірген. Оның негізі ортағасырлық парламенттік идеалдарда жатты: егемен өзінің поддандыларының келісімін белгілі бір мәселелерде, мысалы, салық салу және әскери қызмет міндеттемелері бойынша талап етті. Сот, бірінші крест жорығынан кейін патшалықпен бірге, 12-ші ғасырдың басында біртіндеп дамыды. Техникалық тұрғыдан алғанда, оның шешімдеріне бағынған патшаның барлық вассалдары отырып, дауыс беруге құқылы болды, бірақ іс жүзінде көбінесе тек бай дворяндар ғана осы құқықты пайдаланды; кейбір дворяндар тұрақты түрде қатысып, қажет болған жағдайда төрағалық етуші судьялар рөлін атқарды. Бұл жоғары дворяндар (патшаның тікелей вассалдары) және төменгі дворяндар (жоғары дворяндарға қызмет ететін жанама вассалдары) жүйесіне әкелді, олардың артықшылықтары нақты жағдайларға байланысты ерекшеленді. Кез келген адам, антқа қиянат жасаса немесе ант бұзса (жоғары немесе төменгі дворян болсын), сөйлеу және дауыс беру құқығынан айырылды. Кворумды құру үшін патша мен кез келген үш вассалдың төрт дауысы жеткілікті болды. Сот Иерусалимде ғана емес, қажет болған кез келген жерде жиналуы мүмкін еді. 1120 жылдан бастап сот құрамына епископтар да енді, ал дәстүр бойынша жаңа крестоносшылар отырып, дауыс беруге құқылы болды; бұл алғаш рет 1148 жылғы 24 маусымда Екінші крест жорығы кезінде Аккода өткен кеңесте орын алды, сол жерде Дамаскіге шабуыл жасау туралы шешім қабылданды, бұл шешім трагедияға әкелді. Кейіннен әскери ордендердің магистрлері де дауыс беруге құқылы болды. 12-ші ғасырда патшаның кеңесшілерінің шағын тобы да болды, бірақ ғасыр соңына қарай бұл топ қолданыстан шықты.

Соттың міндеттері

Патшалықтың тұрғындарынан салық жиналып, әскери жорықтарға қатысты шешімдер қабылдады. Соғыс жариялауға берілген ресми дауыс патшалықтың барлық вассалдарын жұмылдырды. Сот патшалықтағы ақсүйектер үшін жалғыз сот органы болып табылды, ол кісі өлтіру, зорлау, шабуыл, қарауға алу, қарыз, құлдарды қайтару, феодтар мен жылқы сату-сатып алу, міндеттемелерді орындамау, мұрагерлік және мемлекетке опасыздық жасау істерін қарады. Жазаларға жерді тәркілеу, жер аудару, ал ең ауыр жағдайларда – өлім жазасы кірді. Соттың үкімінен қашу үшін барлық тағайындалған судьяларды жекпе-жекке шақырып, жеңу мүмкін болды (бірақ бұл, әрине, іс жүзінде орындалуы қиын еді және ешқашан жасалмады). Соттың міндеттеріне монеталар соғу да кірді. Ең маңыздысы, сот патшаны немесе оның регентін сайлап, түрлі талапкерлер арасындағы дауларды шешті. Әрбір жаңа билік патшаны ресми түрде мойындау және оған адалдық серт беру үшін соттың отырысымен басталды. Олар патшаға кеңес беріп, оны жүзеге асыру үшін қажетті тәртіптерді әзірледі, бірақ іс жүзінде патшамен келіспей, оның қалауын қабылдамауға құқылы болды. Қысқасы, сот отырысында патша басқалармен тең дәрежеде болды, бірақ оның басшы екені мойындалды (патшаның қатысуы болмаған жағдайда сотты оның сенімді адамы басқарды).

Сот құрамындағы топтар

Сотта көбінесе екі топ болды: патша отбасы, патриарх және олардың жақтастарынан құралған, "сардарлар партиясы" деп аталатын топ, және жоғары ақсүйектер мен әскери ордендерден тұратын "ақсүйектер партиясы". Екі топ арасында дау-жанжал жиі болатын. Мелисенда мен оның ұлы Бальдуин III бірге билік еткен кезде үлкен дау туды, себебі Бальдуин есейген соң Мелисенда тәжді беруден бас тартты. Бальдуин ақырында ақсүйектердің қолдауын алып, жалғыз патша ретінде мойындалды. Екінші үлкен дау Триполи графы Реймонд III бала патша Бальдуин V регенттігі кезінде туды, онда сарайлық партия тәжірибелі ақсүйектерге қарағанда салыстырмалы түрде жаңа келген Люзиньяндық Гайды таңдады. Бұл шешім соңынан мұсылмандармен қақтығысты күшейтіп, 1187 жылы Иерусалимнің құлауына әкеп соқты.

"Ассиз" заң жобасы

Мүмкін, соттың қабылдаған ең маңызды заңы Амалрик I-нің Assise sur la ligece еді. Ассиз феодалдық иеліктерді заңсыз тәркілеуге ресми түрде тыйым салды және корольдің барлық вассалдарынан мұндай іс жасаған кез келген феодалға қарсы бірігуді талап етті. Мұндай феодалға сот процесі берілмей, оның жері тәркіленіп, елден қуылды. Бұл заң барлық ақсүйектерді корольдің тікелей вассалдарына айналдырып, бұрынғы жоғары және төмен ақсүйектер арасындағы ерекшелікті жойды. Бірақ бұл ерекшелік іс жүзінде сақталды, және төменгі дворяндар енді сотта тең дауыс бергенімен, күшті барондар өздеріне тең емес төменгі феодалдардың алдында сотталудан бас тартты. Жоғары дәрежелі ақсүйектер әлі де әлсіз феодалдарды өздері соттау құқығын сақтап қалды. Ассиз бойынша Сотта дауыс беруге 600-ге жуық адам құқылы болды.

XIII ғасырдағы соттың

Патшалықта Буржуа соттары да болды, бірақ 12 ғасырда олардың біріккені байқалмайды. 13 ғасырда, патшалық астанасы Акраға көшірілген кезде олар бірігіп жұмыс істей бастады, және жағалау қалаларындағы саудагерлік колониялардың басшыларына да қатысуға рұқсат берілді (бірақ дауыс беру құқығы болмады). Осы кезде орталық билік соншалықты әлсіреген еді, қуатты ақсүйектердің өздерінің соттары болды. Киелі Рим императоры Фредерик II Бесінші крест жорығы кезінде Акрада болғанда соттың билігіне қарсы шықты, және сот 1232 жылдан 1244 жылға дейін уақытша таратылды. Оның орнына Акра коммунасы құрылды, ол оған қарсы Ассизді қолданды, бірақ оның әскері патшалықтың қалдықтары жинаған күштен әлдеқайда зор болды. Соттан өзгеше, коммунаға қала тұрғындары кірді. Сонымен қатар, Кипр Корольдігінің Жоғарғы соты да негізінен осы құрылымды қабылдады.

Маңыздылығы

Біздің сот туралы ақпаратымыздың көп бөлігі 1260 жылдары жазылған Иоанн Ибелиннің сипаттамасына негізделген. Оның түсіндірмесі заңдар мен тәртіптерді идеалданған түрде баяндады, бұл Иерусалимнің алғашқы патшасы Годфри Буйонның оны жеке құрғандығы және содан бері өзгеріссіз сақталғандығы туралы ойға негізделген (13 ғасырда Годфридің өзі аңызға айналған еді). Бұл шындыққа сай емес, бірақ ол Еуропаның басқа аймақтарындағы сондай замандас соттарға қарағанда әлдеқайда баяу дамыды. Франция мен Англиядан өзгеше, патшалық орталықтандырылған парламенттік үкіметке қарай дамымады – шын мәнінде, патшалық керісінше дамыды, король барондарға билігін жоғалта берді. Сот, негізінен, шамамен 1100 жылғы Солтүстік Францияның феодализмін қатаң сақтап қалды; патшалықтың үнемі соғыста болуы, кішкентай аумақты қамтуы, аз ғана батыстықтардың болуы және Иерусалимде жүз жылға жетпеген уақыт өмір сүргендігі салдарынан, оның нағыс Парламентке айналу мүмкіндігі болмады. Иоанн Ибелиннің сипаттамасы пайдалы болғанымен, кейінгі тарихшылар оны тым әдеби қабылдады. 19 ғасырда сотты орта ғасырлардағы феодализмнің ең таза көрінісі деп есептеген, бірақ қазір бұл тым әдіссіз деп саналады. Сот кейбір жағынан феодалдық соттың әдеттегі үлгісі болды, бірақ крест жорықтары мен Иерусалим патшалығының ерекше жағдайларына бейімделді.