Боннеллинің бүркіті: сипаттамасы, таралуы және сақталу мәселелері

Кіріспе

Ірі жыртқыш құс

Бонелли бүркіті (Aquila fasciata) – ірі жыртқыш құс. Құстың жалпы атауы итальяндық орнитолог және коллекционер Франко Андреа Бонеллидің есімін сақтайды. Бонеллиге осы түрдің типтік үлгісін жинау еңбегі есептеледі, бұл үлгі, көбінесе, Сардинияны зерттеу кезінде табылды. Кейбір ескі мәтіндерде бұл түрді "тоқылмақсыз бүркіт" деп те атайды. Барлық бүркіттер сияқты, Бонелли бүркіті де Accipitridae тұқымдасына жатады. Оның қауырсынды аяқтары оны Aquilinae, яки тік қанатты бүркіттер қосалқы тұқымдасының мүшесі екенін көрсетеді. Бұл түр Оңтүстік Еуропа, Африка, Сахара шөлінің таулы аймақтары және Үндістан субконтиненті арқылы Индонезияға дейін қоныстанады. Еуразияда бұл түрдің ареалы Португалиядан бастап Қытайдың және Таиландтың оңтүстік-шығысына дейін жетеді. Әдетте, бұл тұрақты мекендейтін құс. Деректерге сүйенсек, негізгі жемтік популяциясы төмендеген немесе жергілікті жерлерде сирек болған жағдайда, Бонелли бүркіті түрлі құстарды аулайтын мүмкіндікті пайдаланатын жыртқышқа айналады. Өте кең ареалда таралғандығына және IUCN оны "азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын түр" деп сарсанып, Бонелли бүркітінің саны көптеген аймақтарда, оның ішінде Еуропаның дерлік барлық бөлігінде күрт төмендеді және жергілікті түрлердің жойылу қаупі төніп тұр. Түрдің азаюына себеп – кең ауқымды мекен ету ортасының жойылуы, электр тіректерінен тоқ соғу және тұрақты қудалау.

Таксономия

Бонелли бүркітін 1822 жылы француз орнитологы Луи Пьер Вьейо сипаттады. Бонелли бүркітінің типтік үлгісін жинаған Франко Андреа Бонеллинің құрметіне осылай аталды. Африкалық жұртқыш (Aquila spilogaster) бұрын Бонелли бүркітімен бірге жіктеліп, 1990 жылға дейінгі көптеген жазбаларда осы түр монотипті деп есептелді. Дегенмен, екі түрдің арасындағы бірнеше морфологиялық айырмашылықтар, тіршілік тарихындағы келіспеушіліктер және олардың айқын аллопатриялық таралуы оларды жеке түрлер деп қарастыруға алып келді. Бонелли бүркіті мен Африкалық жұртқыш арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, екі түр сырттан ұқсас және әлі де туыс түрлер саналады. Алайда, генетикалық зерттеулер олардың басқа жұп түрлерге қарағанда жақын туыс емес екенін көрсетті. Жақында ДНК зерттеулері нәтижесінде екі түр 2014 жылы қайта жіктелді. Көбірек нақты айтқанда, Бонелли, Африкалық жұртқыш және Кассин жұртқыштары алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) түр кешенімен генетикалық жақын екені анықталды, оған Верро бүркіті (Aquila verreauxii), Гурней бүркіті (Aquila gurneyi) және үш қырлы бүркіт (Aquila audax) та жатады. Бұл түрлердің барлығы Бонелли және Африкалық жұртқыштардан айқын үлкен, қанаттарының, құйрығының және аяқтарының пропорциялары әртүрлі (ашық кеңістікке бейімделу үшін) және түсі қараңғырақ болып келеді. Сонымен қатар, Aquila туысының басқа төрт дәстүрлі түрі алтын бүркіт тобымен сырттай ұқсас болғанымен, яғни салыстырмалы түрде үлкен және ұзын қанатты, көбінесе қара түсті болғанымен, жеке түр кешені екендігі анықталды. Бонелли бүркітінің Еуразияда таралған негізгі түрiнен басқа, екінші түрі Кіші Сунда аралдарында кездеседі, A. f. renschi. Соңғысы сызықты түрде кішірек, және басқа Бонелли бүркіттеріне қарағанда, қанаттарындағы және құйрығындағы жолақтары айқынрақ, құрсағы, жамбастары және құйрық асты бөлігіндегі өрнегі айқын. Бір кезде оның шектеулі және өте оқшауланған ареалы авторларды A. f. renschi толық түр болуы мүмкін деген ойға жетеді, бірақ соңғы зерттеулер оның генетикалық жағынан жеке түр ретінде қарауға жеткілікті емес екенін көрсетті. Сонымен қатар, соңғы талдау ерте замандағы әкелулердің (мүмкін ежелгі бүркітшілердің) кем дегенде Кіші Сундада түрдің болуына әсер еткенін жоққа шығара алмады, өйткені сол аралдардағы басқа да құстардың ерте адамдардың әкелуімен келгені анық.

Bonelli's eagle was described in 1822 by French ornithologist Louis Pierre Vieillot. The common name Bonelli's eagle is for the collector of the type specimen, Franco Andrea Bonelli. The African hawk eagle (Aquila spilogaster) was once lumped with Bonelli's eagle, with most accounts until about the 1990s listing the species as monotypical. However, several morphological differences between the two species, life history discrepancies and their considerably allopatric distribution lead them to being considered separate species. Despite the differences between Bonelli's eagle and the African hawk eagle the two species are visibly similar and are still considered sister species. However, genetic studies have indicated that they are not closely related relative to other species pairs of the booted eagle subfamily. Recent DNA research resulted in the two species being moved, in 2014, More specifically and surprisingly, Bonelli's, African hawk and Cassin's hawk eagles were found to be genetically closely related to the golden eagle (Aquila chrysaetos) species complex, which also includes Verreaux's eagle (Aquila verreauxii), Gurney's eagle (Aquila gurneyi) and wedge tailed eagle (Aquila audax). These species are all conspicuously larger than Bonelli's and African hawk eagles with differing proportions to their wings, tail and legs (in adaptation to their open country habits) and much darker coloured plumages. Furthermore, the four other traditional members of the genus Aquila have been revealed to be a separate species complex despite showing superficial similarity to the golden eagle group, i. e. being relatively large and long winged with usually dark coloring. Beyond the nominate subspecies of Bonelli's eagle, which is found throughout its range in Eurasia, a second subspecies dwells in the Lesser Sunda Islands, A. f. renschi. The latter race is linearly smaller, and compared to other Bonelli's eagles tends to have more strikingly barred remiges and tail, the belly, thighs and crissum more boldly marked. At one time, its restricted and very isolated range have caused authors to suggest A. f. renschi may be a full species but recent studies have indicated that it is not genetically distinct enough to be considered a separate species. Furthermore, the most recent analysis couldn't rule out early introductions (possibly by ancient falconers) at least playing a part in the species presence in the Lesser Sundas, as some other established wild birds on those islands are certain to have reached there by early human introductions.

Өлшемі мен пішіні

Бонелли бүркіті – орташа мөлшердегі, ірі жыртқыш құс. Бұрынғы жіктемелерде *Hieraaetus* туысына жатқызылғанда, ол сол туыстағы ең ірі түр болып саналды, бірақ *Aquila* туысына өткеннен кейін, денесі ең кішкентай түрлердің біріне айналды. Қазіргі танылған *Aquila* бүркіттерінің арасында ол қара бүркітке (*Aquila rapax*) мөлшері жағынан ұқсас (бірақ қанаттары қара бүркітке қарағанда қысқа), Африкалық қара бүркітінен сәл үлкен және Кассиннің қара бүркітінен айтарлықтай ірі. Көптеген жыртқыш құстар сияқты, Бонелли бүркітінде кері жыныстық диморфизм байқалады, яғни анасы әкесінен үлкен, орташа есеппен шамамен 10%-ға ірірек болады. Бұрынғы мәлімдемелерде бұл түрдің салмағы көрсетілген, бірақ бұл олардың мөлшерін және жыныстық диморфизмін аздап төмендетеді. Батыс Еуропадан алынған ересек еркектердің орташа салмағы 91 данадан тұрады, ал ересек аналардың салмағы 87 данадан тұрады. Бонелли бүркітінің дене пішіні орташа мөлшердегі бас, ұзын мойын, күшті мүңкі, орташа немесе ұзын құйрық және өте ұзын, жақсы қауырсынды аяқтармен сипатталады. Денесінің пропорционалдығы мен ұзын аяқтары оны "спорттық" көрінетіндей етеді. Бұл бүркіт көбінесе тік қалпымен, кейде жартастарда, тау тізбектерінде, ағаш бұтақтарында немесе тіреулерде, сондай-ақ ағаштардың жапырақтарында, әсіресе аң ауғанда отырады. Отырғанда қанаттарының ұштары құйрығының ұшынан сәл қысқа болады. *A. f. renschi* тұқымдасының екі еркегінің қанаттарының ені өлшенді, ал бір анасының қанаттарының ені өлшенді. Оның тырнақтары мен аяқтары пропорционалды түрде өте үлкен және оның мөлшеріне қарағанда өте күшті. Атап айтқанда, артқы саусағындағы ұзын тырнағы (барлық жыртқыштардың көпшілігінде өлтіру құралы ретінде қолданылады), яғни галлюкс тырнағы, шығыс императорлық бүркітінен (*Aquila heliaca*) ұзын және тіпті оның үлкен симпатрикалық бәсекелесі – алтын бүркітінен де сәл үлкен. Батыс Еуропадан алынған Бонелли бүркіттерінде галлюкс тырнағының ұзындығы еркектерде орташа есеппен , ал аналарда орташа есеппен , және одан да ұзын болуы мүмкін. Ересек анасы ересек әкесіне қарағанда қараңғырақ және әртүрлі үлгілі, әсіресе құрсақ жағында, бұл аяқ киімді бүркіттерде сирек кездесетін түс бойынша жыныстық диморфизмнің көрінісі. Екінші жазда жас бүркіттердің түсі көбінесе бірдей болады, бірақ төменгі жағындағы қауырсындар көбейіп, жолақты болады. Кезең-кезеңмен молдау кезінде жас бүркіттердің астыңғы жағы қалыңдап, ашық түске ие болады. Ересектің көзі сарыдан сары-қызылға дейін, ал жас бүркіттің көзі қоңыр болады. Ересек түсі 4-5 жасқа келгенде толыққанды қалыптасады. Барлық жастағыда тұмсық және аяқтары ашық сары түсті болады. Жыл бойы Бонелли бүркіттері көбінесе жұптап ұшады. Басқа шатастыруға болатын түр – қысқа саусақты бүркіт (*Circaetus gallicus*), ол Бонелли бүркітінің мөлшеріне шамамен сәйкес келеді, бірақ қанаттары үлкен және пішіні әртүрлі, жалпы түсі қараңғырақ, құйрығы қысқа, мойны қысқа, басы дөңгелек және көбінесе ақ емес, қара түсті.

Bonelli's eagle is a fairly large bird of prey and a medium sized eagle. When still classified as a member of the genus Hieraaetus, it was considered the largest extant species therein, however, as a member of Aquila it is amongst the smallest bodied species. Amongst the currently accepted species of Aquila eagles, it is of similar size to the tawny eagle (Aquila rapax) (albeit with rather shorter wings than the tawny), slightly larger than the African hawk eagle and notably larger than the Cassin's hawk eagle. Like most birds of prey, Bonelli's eagle displays reverse sexual dimorphism as the female is larger than the male to the contrary of most other kinds of birds, in this case she may average about 10% larger overall. Prior claims put the weight of this species as , however this probably slightly underrepresents both their size and the sexual dimorphism of this eagle. A large sample of full grown males from western Europe were found to average , with a range of (sample size of 91), while 87 females were found to average , with a range of

Bonelli's eagles in general form appear to have a medium sized head on a fairly long neck, a strong bill, a mid to longish tail and exceptionally long and well feathered legs. The combination of its well proportioned, stout body and elongated legs may lend to descriptions of the species as "athletic" in appearance. This eagle often perches with a very upright carriage, at times openly on a rock, a crag, tree branches or some form of post but also in the foliage of tree cover, especially when actively hunting. When perched, the wing tips tend to fall a bit short of the tail tip. Two males from the A. f. renschi race measured in wing chord length and a single female measured Its talons and feet are proportionately very large and presumably rather powerful for the eagle's size. In particular the elongated talon on its rear toe (used as a killing apparatus by almost all accipitrids), or hallux claw, is longer than that of the much larger eastern imperial eagle (Aquila heliaca) and proportionately slightly larger even than its bigger sympatric competitor, the golden eagle. Hallux claw lengths in Bonelli's eagles from western Europe averaged in males and in females averaged , and could farther range up to The adult female averages darker and more heavily patterned than the adult male, particular on the underside, a case of colour sexual dimorphism otherwise seemingly rare in booted eagles. By their 2nd summer, the young eagles are still largely the same in colouring but tend to become more patchy below with increased heavy streaking. During the gradual further development through subsequent molts, the immature eagles develop a thicker subterminal band and a paler ground colour below. Among the bare parts, adult's eyes are yellow to yellow orange while those of the juvenile are hazel brown. Adult plumage is obtained between the 4th and 5th years. At all ages, the cere and feet are both pale yellow. At nearly all times of the year, Bonelli's eagles quite often flies in pairs. Another unlikely confusion species is the short toed eagle (Circaetus gallicus) which roughly matches the size of Bonelli's eagles but the short toed has larger and differently rather wedge shaped wings with a much less dark overall pattern as well as a shorter tail, a rounder head on a shorter neck and usually a dark rather than light throat.

Әндіктер

Бонелли бүркіті көбейту маусымынан тыс уақытта көбінесе үнсіз болады және тіпті көбейту кезеңінде де жиі дауыс шығармайды. Оның шақырулары Африкалық бүркіттен нашар зерттелген, себебі ол тропикалық түр болғамен, көбінесе көбейту маусымынан тыс шақыруын тоқтатады. Бонелли бүркітінің негізгі шақыруы жұптасу кезінде естіледі, кейде ұяда да. Оның негізгі шақыруы – қатты, өткір, біршама алысқа жететін айқай: yuiii yuiii gii gii немесе аймақтық немесе жеке ерекшеліктерге байланысты созылған heeeeii heeeeii. Оның шақыруы алтын бүркіттің «ит сияқты» шақыруынан гөрі алыс естіледі және дыбысы қызылқұйрықты бүркітке (Buteo jamaicensis) ұқсас. Африкадағы көбейту аймағынан тыс, IUCN және басқа ұйымдар Бонелли бүркіттерінің жартылай тұрақты қыстау аймағын картаға түсірді – солтүстік Мароккодан бастап Батыс Сахара, Мавритания және Сенегалдің солтүстік-батысына дейінгі Батыс Африка жағалауы (сирек Малиге дейін), бірақ бұл популяцияның және оның тегінің жайлы көп мәлімет жоқ, ал түрдің көп бөлігі көшпенді емес деп саналады. Сонымен қатар, бұл түр Сомалиде, Шығыс Африкада да кездейсоқ кездеседі. Оңтүстік Еуропада олар Португалия мен Испанияның әртүрлі аймақтары арқылы Францияның оңтүстігіне дейін, солтүстікке қарай Дром департаментіне дейін таралған. Қазіргі уақытта Италияда Сардиния мен Сицилия аралдарында көбейетін құс ретінде ғана қалды. Оңтүстік-шығыс Еуропада Хорватияда, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Македонияда (Косовоға таралу мүмкіндігімен) және Грецияның әртүрлі аймақтарында (батыста Албанияға және шығыста Болгарияға таралу мүмкіндігімен), сондай-ақ Критте оқшауланған популяция сақталуы мүмкін. Еуропадан тыс жерлерде олар Батыс және Оңтүстік Түркияда, Сирияда (мүмкін, бірақ көбінесе жойылған), Кипр аралында, Ливанда, Израильде, Иорданияның батысында, Мысырдың солтүстік-шығысында (Синай түбегінің солтүстік жартысында сирек кездеседі), Сауд Арабиясының батысында және оңтүстігінде, Арабия түбегінің басқа аймақтарында – Йемен, Оман және Біріккен Араб Әмірліктерінде кездеседі. Таяу Шығыстың басқа аймақтарында олардың ареалы Шығыс Ирак, Иранның батысы, оңтүстігі және солтүстік-шығысы, Копет Даг жотасында Түрікменстанға дейін созылады. Азияға қарай, олардың таралуы Шығыс Ауғанстан мен Пәкістанды қамтиды, Үндістан субконтинентінің көп бөлігі арқылы таралады, онда олар көбінесе сирек кездеседі, бірақ Непал маңында көбірек таралған. Керісінше, олар Шығыс Үндістанда жоқ және Шри-Ланка мен Бангладеште тек кездейсоқ кездеседі. Олардың оқшауланған Индонезиялық популяциясы Кіші Сунда аралдарында, соның ішінде кем дегенде Сумбава, Тимор, Ветр, Луанг және Флорес аралдарында кездеседі, бірақ деректер Кіші Сунда аралдарындағы 20-ға жуық аралда кездесетінін көрсетеді. Бонелли бүркіттері ареалдарының көп бөлігінде тұрақты, бірақ жас бүркіттер бірнеше жүз шақырымға дейін таралуы мүмкін. Кейде олар көшіп-қону орындарында және қыста көбейтілмейтін жерлерде тіркеледі. Кездейсоқ оқиғалар Францияда Англия жоғалауының жанындағы тұрақты ареалдарының солтүстігінде, Германияның Регенсбург қаласында және, мүмкін, итальяндық аралдық популяциялардан Италияның солтүстік-батысына және Словенияға дейін кездеседі. Иберия түбегіндегі ареалдарынан Канар аралдарында кездейсоқ кездесетіні туралы хабарлар бар. Шри-Ланкадан басқа, Азияда түрдің кездейсоқ кездесетін (немесе сирек қыстайтын) басқа аймақтарына Қазақстан, Корея түбегі, Малайзия және Вьетнамдағы Кочинчина, сондай-ақ 1996 жылғы қыста Ямдена аралындағы кездесу кіреді, соңғысы Кіші Сунда популяциясынан келген болуы мүмкін.

Bonelli's eagle is largely silent outside of breeding season and is a somewhat infrequent vocalizer even in the context of breeding. Its calls are less well studied than those of the African hawk eagle, which although a tropical species, also generally ceases to call outside of the breeding season. The main call of Bonelli's eagle is done during the courtship display and, sometimes, also at the nest. Its main call consists of a loud, shrill, somewhat far carrying scream, yuiii yuiii gii gii or a drawn out heeeeii heeeeii with slight regional or even individual variations. Its call is farther carrying than the "puppy like" one of the golden eagle and is reminiscent in pitch of that of the red tailed hawk (Buteo jamaicensis). Beyond its African breeding range, the IUCN and others have mapped out a semi regular wintering range for Bonelli's eagles, in coastal west Africa from southern Morocco down through Western Sahara, Mauritania and northwestern Senegal (rarely also east to Mali), although little more is reportedly known about this population and its origins and altogether the species is considered largely non migratory. Additionally, the species has been recorded as a vagrant in east Africa in Somalia as well. In southern Europe, they range patchily through different parts of Portugal and Spain into southern France as far north as the department of Drôme. Discontinuously, they are now seemingly solely left as breeding bird in Italy on the islands of Sardinia and Sicily. In southeastern Europe, an isolated population possibly persists in Croatia as well as in northern and southern Macedonia (with the further possibility of spilling over into Kosovo) and spottily through different areas of Greece (possibly spilling over the borders in the west in Albania and in the east in Bulgaria), as well as Crete. Out of Europe, they may be found in western and southern Turkey, Syria (possibly but most likely extirpated), the isle of Cyprus, Lebanon, Israel, western Jordan, northeastern Egypt (rarely in northern half of Sinai Peninsula) possibly but not certainly in spots in the west and south of Saudi Arabia and elsewhere in the Arabian Peninsula to Yemen, Oman and the United Arab Emirates. Elsewhere in the Middle East, their range includes eastern Iraq and west, south and northeastern Iran, extending somewhat into Turkmenistan in the Kopet Dag range. Further east into Asia, their distribution includes eastern Afghanistan and Pakistan through most of the Indian subcontinent, where generally it is uncommon but more locally common near Nepal. On the other hand, they are absent in eastern India and only occurring as a vagrant to Sri Lanka and Bangladesh. Their isolated Indonesian population ranges is in the Lesser Sunda Islands, including at least Sumbawa, Timor, Wetar, Luang and Flores, however records show they've turned up on as many as 20 islands in the Lesser Sundas. Bonelli's eagles are mostly residential throughout their range but juvenile can disperse up to over several hundred kilometers. Sometimes, they are recorded at migration sites and at spots where not known to breed in winter. Wanderings include around north of their regular range in France near the coast of English Channel, far from their normal haunts in Regensburg, Germany and, probably both from the Italian island populations, to northwestern Italy and Slovenia. From their Iberian peninsula range presumably, vagrants have been reported in the Canary islands. Beyond Sri Lanka, other areas the species has been known to vagrate (or perhaps rarely winter) in Asia have included Kazakhstan, the Korean peninsula, Malaysia and Cochinchina in Vietnam, as well as a record in winter 1996 on the isle of Yamdena, the latter presumably from the Lesser Sunda population.

Тіршілік ету ортасы

Бонелли бүркіттері кең таралған ареалдарында ұқсас мекен орындарында тіршілік етеді. Олар негізінен Жерорта теңізі мен Солтүстік Үнді мұхитының жанындағы жерлерде таралған. Сонымен қатар, олар Атлант және Тынық мұхиттарының жағалауларында, сондай-ақ Каспий теңізінің ішкі аймақтарында да аз мөлшерде кездеседі. Теңіздер мен мұхиттарға жақын болғанына қарамастан, олар көбінесе құрғақ және күннөлді жерлерде мекендейді. Азияның кейбір аймақтарында жартылай ылғалды ортада да тіршілік етеді. Бонелли бүркіттері тасты жерлерді, оның ішінде төменгі таулар мен етегіндегі жартастарды, тік беткейлі өзен аңғарларын және шатқалдарды ұнатады. Бұл түрдің қиратқан, тік тасты жерлерде аң аулауға шеберлігі зор. Әдетте, кең гариг типті мекендер, мысалы, аласа бұталар немесе шашыраңқы ағаштар сияқты толыққанды өсімдіктер, тұрақты ареалдардың ерекшелігі болып табылады, бірақ кейде тығыз орманды жерлерге де тап болады. Мұндай бұталы жерлер маңызды, себебі олар Жерорта теңізіндегі қоректік шоғырландыру ортасы болып табылады. Дегенмен, тым көп жабын аң аулаудың сәттілігін төмендетуі мүмкін, сондықтан бұталар тым тығыз болғанда олардан аулақ жүреді. Жерорта теңізі аймағында Бонелли бүркіттерінің баруға болатын орманды жерлері көбінесе қарағайлы немесе склерофилл ормандары болып табылады. Бірақ, терең орманды жерлерден қашық сақтайды. Карраскаль және Сеоане (2009) Испаниядағы талдауларында ауыл шаруашылығы алқаптарынан әдетте бас тартатынын көрсеткенімен, Мартинес Миранцо және авторлар (2016) бұл түрдің ауыл шаруашылығы жерлеріне және басқа да адамның өзгертулеріне барынша бейімделіп бара жатқанын, себебі қоректік таңдау қажеттіліктен көгершіндерге қарай ығысқандығын көрсетті. Жастар құрғақ егістіктерде, кішкентай ылғалды жерлерде, жағалауда немесе тіпті терең орманды жерлерде уақытша тұруы мүмкін.

Ет-судың мінез-құлқы мен тамақтану экологиясы

Бұл түр өте әуелі, көбінесе үй аумағынан жоғары көтеріліп, айналып жүреді. Көптеген жыртқыш құстар сияқты, ол негізінен жалғыз немесе көбейту жұбымен өмір сүреді. Бонелли бүркіттері жерге салыстырмалы түрде жақын жерде, қарсы бағытта ұшып (хариерді еске түсіретін) немесе аңшылық әрекеттерін бақылау үшін төбелерді аралайды. Басқа көптеген бүркіттермен салыстырғанда, Бонелли бүркіті өзінің көптеген жемтіктерін тірідей алады және сирек басқа жыртқыштардың қалдықтарымен немесе тоналған азықтарымен көмектеседі. Жалпы, Бонелли бүркіттері өте алуан түрлі жем алады. Олардың кең аумағында 200-ге жуық түрлі жемшөптер кездеседі. Тамақтану зерттеулері негізінен Батыс Еуропада жүргізілді, бірақ олардың басқа жерлердегі тамақтану әдеттері де зерттелді (Қыпрда және Үндістанда белгілі). Браун мен Амадон (1986) Бонелли бүркітінің жем көлемін алтын бүркіт және жауынгерлік бүркіт (Polemaetus bellicosus) сияқты ең ірі аяқталған бүркіттермен шамалас деп санады (бірақ бұл сол кезде африкалық бүркітпен біріктірілген түрді сипаттаған болуы мүмкін). Оның жыртқыш күшіне қарамастан, әдетте, олжаның орташа мөлшері жыртқыш құс үшін орташа диапазонды құрайды және ол өзінің сәл кішірек туысы, африкалық бүркітінен гөрі орташа есеппен кішірек жем алады. Алайда, Испанияда жүргізілген келесі зерттеу еркектердің жем мөлшері бұрынғыдан төмен екенін, ал аналықтардың жем мөлшері шамамен 0,6 кг-ға жететінін көрсетті, бұл көгершіннің маңыздылығының артуымен және қоян санының азаюымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, соңғы испандық зерттеуде Бонелли бүркіттерінің аң аулаудағы табыстылығы шамамен 28,5% құрады, бұл алтын бүркіттерден (20%) немесе кіші түсті бүркіттерден (24%) сәл жоғары, бірақ үлкен түсті бүркіттерден (34%) сәл төмен. Батыс Еуропадағы үшінші ірі зерттеуде қоян саны көгершіннен кейін екінші орында тұрды (1641 жемшөптің 18,4% -ы), бірақ биомассаның 33,2% -ы қоянға тиесілі болды. Тіпті Грекияның Эгей теңізіндегі аралдар сияқты жергілікті емес жерлерде де еуропалық қоян бұл бүркіттің тағамында басым болды, саны бойынша 40,8% және биомасса бойынша 46,6% құрады. Зерттеулер көрсеткендей, Бонелли бүркіті аң аулау кезінде қояндарды көру үшін жиі жабынды аймақтарын аралайды. Жас қояндар мен бір жасар қояндар ересек қояндардың басымдығымен ашық жерлерге тамақтануға мәжбүрленгендіктен, оларды жиі таңдайды Бонелли бүркіттері және басқа да жыртқыш құстар. Қоянды көбінесе жас қояндар таралып кеткен кезде жазда ұстайды. Керісінше, Португалияның оңтүстік-батысында ұсталған қояндардың 86,2% ересек қояндар екені хабарланды. Сонымен қатар, басқа лагоморфтардың да көп саны алынуы мүмкін, кейде Гранада қояндары (Lepus granatensis), сондай-ақ Бонелли бүркіттерінің грек аралдарында еуропалық қояндарға (Lepus europaeus) және төменгі Гималаяда үнді қояндарына (Lepus nigricollis) аңшылық ететіні туралы мәліметтер бар.

This species is very aerial, often given to soaring and circling over its home range. Like most raptorial birds, it mainly lives solitarily or in a breeding pair. Bonelli's eagles also hunt in a quartering flying style relatively close to the ground (in a fashion reminiscent of a harrier) or patrols hillsides for prey activity. Compared to most other booted eagles, Bonelli's eagle takes a great majority of its prey alive and seldom comes to carrion or pirates foods from other raptors. Overall, Bonelli's eagles take a fairly wide variety of prey. Across its wide range, their prey spectrum has been known to include perhaps up to nearly 200 prey species. Dietary studies have primarily been conducted in western Europe, though some study has gone into their food habits elsewhere (being well known in Cyprus and, less so, India). Brown & Amadon (1986) considered Bonelli's eagles prey size range as nearly as extensive as the most massive booted eagles, such as the golden eagle and the martial eagle (Polemaetus bellicosus) (but mainly may have been describing the African hawk eagle that was lumped at the time). Despite its predaceous power, typically the average size of prey taken are within average range for a raptorial bird and it may take smaller prey on average than its mildly smaller cousin, the African hawk eagle. A subsequent study in Spain, however, posited the mean prey size as lower than in the past, stating that prey taken by males averaged an estimated and by females at , probably due to increased importance of pigeons and reduced numbers of rabbits. Furthermore, the latter Spanish study found hunting success of Bonelli's eagles to average around 28.5%, a slightly higher hunting success rate than golden eagles (20%) or lesser spotted eagles (Clanga pomarina) (24%) but slightly lower than greater spotted eagles (Clanga clanga) (34%). In the third largest western European study, rabbits were secondary in number to pigeons (at 18.4% of 1641 prey items) but were still the largest contributors of biomass, at 33.2%. Even where non native, such as the Aegean islands of Greece, the European rabbit dominated the foods of this eagle, comprising 40.8% by number and 46.6% by biomass of the foods. Research determines that Bonelli's eagle are often attracted to scrub areas during hunting forays to catch sight of rabbits foraying out of vegetative cover. Since young juvenile and yearling rabbits are forced out to more open feeding spots by dominant adult rabbits, they are disproportionately often selected by Bonelli's eagles and other avian predators. Rabbits become more commonly caught during the summer when the young rabbits tend to disperse. On the contrary, 86.2% of the rabbits taken in southwest Portugal were reportedly adults. In additional, significant numbers of other lagomorphs may be taken, extending to occasional Granada hares (Lepus granatensis) as well as accounts of Bonelli's eagles hunting European hares (Lepus europaeus) in the Greek isles and Indian hares (Lepus nigricollis) in the lower Himalayas.

Қашқырлар мен көгершіндер

Бонелли бүркіттерімен байланысты негізгі екіншілік жабайы жемдік түр – қызыл аяқты кесеқара (Alectoris rufa). Бұл кесеқара кейде бүркіттердің назарынан қашып жүретін болса да, қоян бар аралас бұталы жерлерде кездеседі және бүркіттерге тосыннан шабуыл жасауға мүмкіндік болғанда ауланады. Испанияның оңтүстік-батысындағы бір зерттеу аймағында жылына шамамен 383 қызыл аяқты кесеқара ауланады. Кейде тіпті салмағы 500 грамға жететін ересек үнділік тауыс (Pavo cristatus) та осы түрдің қолына түседі. Кипрде тас және қарапайым ағаш көгершіндері диетаның 27,7% құрайды. Бонелли бүркіттері аулайтын су құстарының мөлшері кішкентай құмқұрлықтан (Acitis hypoleucos) бастап, кішкентай шағалақайларға (Tachybaptus ruficollis) дейін, тіпті үлкен аққанат (Ciconia leucocephala), аққу (Anser anser) (бірақ Индияда оқдан жараланған күйінде ауланғандығы хабарланған) және қара журавль (Grus grus) сияқты үлкен құстарға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Оннан астам түрге жататын қарақұстар, олардың мөлшері қара қарғаға (Corvus corax) дейін жетеді, әртүрлі аймақтарда көптеп ауланады. Грекияның Эгей теңізінде өліктер олжаның 14,1% және биомассаның 8,8% құраса, Түркияның оңтүстігінде, Кипрде батыс қарғасы азықтың 7,6% құрайды. Құс тұқымдастарының арасында, олар көбінесе қарақұстардан басқа, екіншілік болып табылады, түрлі құсқұйрықтарды (Грузияда диетаның 11% жуығы), шыршаларды, қарлығаштарды, акценттерді, Ескі әлемнің ұшқыштарын (кем дегенде 10 түрлі түр), құрттарды, пипиттерді, шыршаларды, балдырларды, финктерді және Ескі әлемнің көбелектерін аулайды. Жалпы алғанда, 130-ға жуық құс түрін аулауға болады, ал құстар басқа кластарға қарағанда диетаның ең көп бөлігін құрайды: Францияның оңтүстігінде 69,5% және 80,97% биомасса, Грузияда 67,7% және Испанияның Каталониясында 62,6%. Бонелли бүркіттерінің диетасында белгілі басқа кеміргіштер түрлеріне басқа бөріктер, гундилер, әртүрлі тышқандар, құстар, соқыр және соқыр кенелер кіреді. Олар түрлі тұяқты жануарлардың жастарын да аулайды, соның ішінде қара антилопа (Antilope cervicapra), чинкара (Gazella bennettii), үй ешкілері (Capra aegagrus hircus) және үй қойлары (Ovis aries). Эгей теңізіндегі аралдарда тірі, бірақ көбінесе жас және кішкентай ешкі балалары жемнің 8,5% және ұядағы биомассаның 24,3% құрайды. Франция мен Испанияда сүтқоректілер жалпы диетаның 34,8% және 26,1% құраса, Грузияда олар диетаның 15,4% құрайды. Бонелли бүркіттерінің бұрынғы аумақтарын иеленген алтын бүркіттер туралы хабарлар бар, бірақ әдетте алтын бүркіт бұрынғы Бонелли бүркітінің аумағын тек тікелей бәсекелестік немесе узурпация емес, байланысты емес (көбінесе антропогендік) себептерден кейін жоғалған кезде ғана алады. Кішігірім жағымсыз әсер алтын бүркіттің жасөспірім және ересек емес Бонелли бүркіттеріне жиі шабуыл жасауымен және оларды ауыстыруымен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ оның үлкен мөлшеріне сәйкес мінез-құлық жағынан басым болуы мүмкін. Бұл өз кезегінде Бонеллидің төмендеуден кейін аумағын кеңейту және популяциясын тұрақтандыру қабілетін қиындатады. Шығысқа қарай, Израильде, Бонелли және алтын бүркіттер де бәсекелеседі. Құрғақ, құнарсыз Негев шөлінде алтын бүркіттің ұялары бөлек табылды, ал Бонелли бүркіттері өте сирек кездеседі. Жыл сайын жауын-шашын көп болатын және жем-шөп көп болатын Яһуда шөлінде алтын бүркіттің ұялары арасындағы қашықтық орташа есеппен, ал Бонелли бүркіті олардың санынан оңай басым болды. Бонелли бүркіті осында мекендейтін жердің топографиялық ерекшелігімен үлкен туысына қарағанда ерекше болды. Алайда, әлі де үлкен грифон құс (Gyps fulvus) әдеттегі аумақ және басқа жыртқыш құстардың ұясын тартып алған, алтын бүркіт, сақал бүркіт (Gypaetus barbatus) және египет бүркіт (Neophron percnopterus) ұяларынан, сондай-ақ зерттеу аймағында Бонелли бүркіттері салған 23 ұяның 9-ынан орын ауыстырған. Бұрын жылдам сойқыларға қарағанда "басшылық" еткеніне қарамастан, кем дегенде үш жағдайда босқындар Бонелли бүркітінің ұясын (бәлкім, күнделікті қысымшылық пен шомылу бомбалау арқылы) Испанияда басып алған. Алтын бүркіт, көкқұйрық және грифоннан басқа, қоңыр соулар (Strix alucco) ескі Бонелли бүркіт ұяларын басып алғандығы белгілі. Еуропалық қоянның Иберия түбегіндегі жыртқыш жануарларының ауқымы өте үлкен, кем дегенде 30 түрлі түрлер бір кезде тығыз орналасқан лагоморфты аңшылыққа шығарады. Салыстырмалы зерттеулер көрсеткендей, алтын бүркіттің тамақтануының 40% -ы қояндардан, ал бүркітқұйрықтар - 49%, испандық император бүркіттері - 50% және Бонелли бүркіті - 61% құраған. Басқа жерлерде алтын бүркіттің және испандық императорлық бүркіттің жергілікті тамақтануында қоян үшін жоғары импорт қолданылды. Жыртқыш құстың мөлшеріне қарай, ауланатын қояндардың орташа мөлшері өседі: соқыр бүркіттер үшін, Бонелли бүркіттері үшін, еуразиялық сұңқар үшін және алтын бүркіттер үшін. Соқыр бүркіттер, алтын бүркіттер және еуразиялық сұңқарлармен қатар, Бонелли бүркіті Еуропа аймағында басқа жыртқыштарды аулауға бейімділігімен "супер жыртқыш" деп есептеледі. Басқа жыртқыш құстармен салыстырғанда, олар соқыр бүркіттерге (күндізгі жыртқыштардың ең көп таралған жыртқышы), алтын бүркіттерге (мезопредатор сүтқоректілердің ең көп таралған жыртқышы) және сұңқарға (басқа сұңқарлардың ең көп таралған жыртқышы) қарағанда, жоғары жыртқыш статусы бойынша аздап кем таралған. Алайда, олар басқа күндізгі жыртқыш құстарды салыстырмалы түрде жиі аулайды, жалпы талдау бойынша, Еуропада алтын бүркіттерге қарағанда мұндай жемді жиірек алады. Бонелли бүркіті аулаған басқа accipitrids түрлеріне үнді дақты бүркіті (Clanga hastata), еуропалық бал бүркіті (Pernis apivorus), қызыл қанатты бүркіт (Milvus milvus), қара қанатты бүркіт (Milvus migrans), батпақ бүркіті (Circus aeruginosus), Монтагю бүркіті (Circus pygargus), қара бүркіт (Circus cyaneus), еуразиялық сұңқар (Accipiter nisus), шикра (Accipiter badius), соқыр бүркіт, ұзын аяқты бүркіт және жалпы бүркіт (Buteo buteo) кіреді. Сұңқарлардың арасында олар жалпы сұңқарды (Falco tinnunculus), кішкентай сұңқарды (Falco naumanni) және босқындарды аулайды, ал сұңқарлардың арасында қоңыр соу (Strix alucco), кішкентай соу (Athene noctua), ұзын құлақты соу (Asio otus), қысқа құлақты соу (Asio flammeus) және ең таң қалдыратыны, кем дегенде бір жағдайда ересек еуразиялық сұңқарды аулайды. Әдетте жоғары жыртқыш деп саналса да, көптеген жағдайларда жоғары жыртқыштардың арасындағы бәсекелестік ортада, Бонелли бүркіттері кейде түрлер аралық өлтірулер мен жемдікке ұшырайды. Еуразиялық сұңқарлар Бонелли бүркітінің балаларын бірнеше рет және мүмкін ересегін де бір рет аулаған. Испанияда тас мысықтары да ұяларды тонаушылардың қатарында саналады (тек жұмыртқаларды ұрлап алады).

The main secondary wild prey species associated with Bonelli's eagles is the red legged partridge (Alectoris rufa). Although at times capable of evading the attentions of eagles, this partridge occurs in conveys in the same mixed scrub that hold rabbits and is taken whenever the eagles are lucky enough to have the element of surprise. About 383 red legged partridges were estimated to be hunted annually in one study area of southwestern Spain. At times, even adult Indian peafowl (Pavo cristatus), potentially weighing up to , have been dispatched by this species. In Cyprus, rock and common wood pigeons collectively made up 27.7% of the diet. Water birds taken Bonelli's eagles may vary in size from wading birds as small as common sandpiper (Acitis hypoleucos) and diving birds as small as little grebes (Tachybaptus ruficollis) to those as large as adults of painted storks (Ciconia leucocephala), greylag goose (Anser anser) (though reportedly taken while injured by buckshot in India), and common crane (Grus grus). Corvids, of a dozen or more species and up to the size of the common raven (Corvus corax), are taken in considerable numbers in differing parts of the range. In the Aegeans of Greece, carrion crows comprised 14.1% of the prey by number and 8.8% of the biomass, while south of Turkey in Cyprus, western jackdaw comprised 7.6% of the foods. Among passerines, which are usually quite secondary besides corvids, they've been known to hunt various larks (up to nearly 11% of the diet in Georgia), shrikes, swallows, accentors, Old World flycatchers (at least 10 different species), thrushes, pipits, starlings, buntings, finches and Old world sparrows. In total, some 130 bird species may be taken and birds as a whole almost always form the most ample part of the diet compared to other classes: 69.5% and 80.97% of the biomass in the south of France, 67.7% in Georgia and 62.6% in Catalonia, Spain. Other rodent species known in the diet of Bonelli's eagles have included other squirrels, gundis, assorted mice, voles, dormice and blind mole rats. Beyond a few species of hedgehogs, additional mammalian prey for this species, although seldom taken, can be relatively large. They've been known to attack the young of various ungulates include blackbuck (Antilope cervicapra), chinkara (Gazella bennettii), domestic goats (Capra aegagrus hircus) and domestic sheep (Ovis aries). In the Aegean islands, live caught but often young and small goat kids comprised 8.5% of the foods and 24.3% of the biomass at nests. In France and Spain, mammals overall comprised 34.8% and 26.1% of the diet, respectively, whereas in Georgia they made up 15.4% of the diet. Cases of golden eagles taking over prior Bonelli's eagles territories have been reported but usually golden eagles only takes up the prior Bonelli's territory when the latter vanishes due to unrelated (often anthropogenic) causes not direct competition or usurpation. A minor negative effect has been probably correlated with golden eagles not infrequently attacking and displacing juvenile and subadult Bonelli's eagles and can tend to be behaviorally dominant in keeping with its larger size. This in turn presumably hampers the ability of Bonelli's to expand their range after declines and stabilize their population. Further east, in Israel, Bonelli's and golden eagles are competitors as well. In the dry, barren Negev desert, golden eagles nests were found apart and Bonelli's were scarce. In the Judean desert, which has more annual rainfall and more available prey, the distance between golden eagle nests averaged and Bonelli's eagle easily outnumbered them. Apparently, Bonelli's eagle exceptionally outcompeted its larger cousin here due to a subtle topographic variation in the habitat. However, the still larger griffon vulture (Gyps fulvus) was apparently a routine territory and nest usurper of other birds of prey, displacing golden eagles, bearded vultures (Gypaetus barbatus) and Egyptian vultures (Neophron percnopterus) from their nests as well as 9 out of 23 eyries built by Bonelli's eagles in the study area. Despite their prior claimed "dominance" over the swift falcons, at least three cases have been observed of peregrine falcons usurping Bonelli's eagle (presumably through routine harassment and dive bombing) nests in Spain. Beyond golden eagles, peregrines and griffon vultures, tawny owls (Strix alucco) have been known to take over old Bonelli's eagle nests. European rabbits have a huge range of predators in the Iberian peninsula, with at least 30 different species known to hunt the once densely populated lagomorph. A comparative study indicated that the golden eagle diet was comprised 40% by rabbits, while they made up 49% for eagle owls, 50% for Spanish imperial eagles and 61% for Bonelli's eagle. Elsewhere, higher import has been applied for rabbits in the local diet of golden eagles as well as for Spanish imperial eagles. The mean size of rabbits taken increases more or less with the size of the avian predator: for northern goshawks, for Bonelli's eagles, for Eurasian eagle owls and for golden eagles. Along with northern goshawks, golden eagles and Eurasian eagle owls, Bonelli's eagle is considered a "super predator" in the European region due to its habit of hunting other predators. In contrast to the other birds of prey, they are somewhat less commonly at high predator status compared to goshawks (most common predator of other diurnal raptors in studies), golden eagles (most common predator of mesopredator mammals), and eagle owl (most common predator of other owls). However, they are relatively common predators of other diurnal birds of prey, per overall analysis they took such prey somewhat more regularly than did golden eagles in Europe. Among the other accipitrids that Bonelli's eagle have been known to hunt include the Indian spotted eagle (Clanga hastata), European honey buzzard (Pernis apivorus), red kite (Milvus milvus), black kite (Milvus migrans), western marsh harrier (Circus aeruginosus), Montagu's harrier (Circus pygargus), hen harrier (Circus cyaenus), Eurasian sparrowhawk (Accipiter nisus), shikra (Accipiter badius), northern goshawk, long legged buzzard and common buzzard (Buteo buteo). Among falcons, they've been known to prey upon common kestrel (Falco tinnunculus), lesser kestrel (Falco naumanni) and peregrine falcon and as for owls, tawny owl (Strix alucco), little owl (Athene noctua), long eared owl (Asio otus), short eared owl (Asio flammeus) and most impressively of all, in at least one instance, an adult Eurasian eagle owl. Although usually classed as an apex predator, as in most cases of apex predators in competitive environments, Bonelli's eagles sometimes infrequently fall victim to interspecific killings and predation as well. Eurasian eagle owls have been known to prey on Bonelli's nestlings a few times and possibly also an adult at least once. In one case, a subadult male golden eagle preyed upon an adult male Bonelli's eagle. Stone martens are also counted amongst the predators of nests (exclusively as egg thieves) in Spain.

Жұптар құру және ұялар таралуы

Бонелли бүркіттері, көптеген, бірақ барлық жыртқыш құстар сияқты емес, көбінесе жалғыз немесе жұптап өмір сүреді. Олар көбінесе өмір бойы жұптасады. Аумақтарды әуеде көрсетілетін қимылдар арқылы қорғайды, оларға шақыру, жеке немесе бірлесіп жоғары көтерілу және көбінесе ұя орналасқан жерде аспан биі орындау кіреді. Бұл түрдің аспан биін орындағанда, бүркіттердің бірі немесе екеуі де қанаттарын жауып, үлкен биіктіктен тік түседі, содан кейін қанаттарын жайып, қайтадан көтеріліп, бастапқы биіктікке қайта оралады және қайтадан сүңкіп түседі. Аспан биінің тізбегі 5-10 рет қайталана алады. Кейде, бірақ көбінесе сирек, аумақтық таластар аумақтық құс пен келген бөгеттің арасында қырғи шайқасқа ұласады. Инкубация және ерте ұялау кезеңдерінде әуедегі көрсетілімдер азаяды. Португалиядағы үй аймақтарының орташа мөлшері ал эми Кипрде ең жақын көршіге дейінгі арақашықтық 0,52-0,65 жұпты құрады. Таңдалған ағаштар көбінесе берілген тоғайдағы ең биік және/немесе жапырақтары ең тығыз болады. Дегенмен, Португалияның оңтүстік-батысында бұл түрге тиесілі 52 ағаш ұясы тіркелген. Португалиялық ұя салған бүркіттер көбінесе инвазивті тасманиялық эвкалипт (Eucalyptus globulus) (44,2% жағдайда) пайдаланса, ал тағы 21,2% -ы нақ дуал (Quercus suber) болды, сондай-ақ кейбіреулері үлкен бұталарға, яғни жиде ағаштарына (Arbutus unedo) орналастырылды. Португалиялық зерттеуде ағаш ұяларының 67,3% -ы төбелерде және ең төменгі бұтақтың орташа биіктігінде орналасқаны анықталды, екеуі де жыртқыштардан қорғану шарасы ретінде. 1990 жылдары Испанияның Каталониясындағы Бонелли бүркітінің негізгі орнында алғашқы ағаш ұясы табылды, ал тағы бір ерекше ағаш ұясы Францияның оңтүстігінде де табылды. Үндістанда Бонелли бүркіттері ағаш және жартастағы ұяларды оңай ауыстырып отырады. Махараштра және Батыс Гаттар сияқты аймақтардағы бүркіттер көбінесе ағаштарда ұялайды, ал Деккан жазығында, Индо-Ганга жазығында және Гималай етегінде бүркіттер жартастарда және биік ағаштарда ұялайды. Үндістандағы Бонелли бүркіттері, егер бұзылу аз болса, адамдар қоныстанған жерлерге жақын ұялай алады, мысалы Саураштрада және Гималай етегінде, соңғысында ауылдарға жақын үлкен қарағайларда (Pinus roxburghii). Пәкістанда бұл түрдің теңіз жағалауындағы жартастарды пайдаланғаны белгілі. Сонымен қатар, Үндістанның шөл аймағында Бонелли бүркіттері салыстырмалы түрде төмен, аз тік жартастарды пайдаланады, бұл ұяға қатынас жасауды жеңілдетеді. Кипрде ұялардың 70% -ы түрік қарағайларында (Pinus brutia) орташа биіктікте орналасқан. 120 жұмыртқадан тұратын үлгіде жұмыртқаның биіктігі орташа диаметрімен 0,7 м-ге тең болды, ал диаметрі орташа есеппен бірінші ұрықтанғаннан кейін аналықтардың алғашқы екі аптада 90% -ға дейін, бірақ бұл көрсеткіш осы апталардың соңында 50% -ға дейін төмендейді. Аналық аң ұяға жақындаған басқа жыртқыштарға шабуыл жасайды. Үндістан субконтинентінде олар шығыс бал бүркіттерін, қыран бүркіттерін (Spilornis cheela), сақалды бүркіттерді, сондай-ақ гипстер бүркіттерін, өз түрлестерін және қарғаларды ұя маңынан қуады, ал солтүстік жазылық сұр лангурлардың (Semnopithecus entellus) болуы қатал қорғаныс шабуылын тудырады. Алайда, африкалық бүркіттерден айырмашылығы, Бонелли бүркіттері ұяда адамдарға сирек шабуыл жасайды. Аналық ұялаудан кейін де ұяға жақын қалады. Дегенмен, аналық бүркіт көптеген басқа бүркіттерге қарағанда, жас құстардың қанат жаю кезеңінің басында аулауға салыстырмалы түрде ертерек қатысады. Жас Бонелли бүркіттерінің алысқа таралуы гендер ағынына ықпал етуі мүмкін. Испанияда жас бүркіттердің таралуынан кейін кемінде 20 ортақ ұяшық табылды. Әрқайсысында 2 мен 11 бүркіт, орташа есеппен 5,1 бүркіт бар екені анықталды. Сондай-ақ, жас бүркіттердің көбінесе испан императорлық бүркіттерімен де (орынның 91,4% -ында) бірге тұрғаны анықталды, бірақ әр түр ағаштардың немесе бұталардың әртүрлі бөліктерінде бөлек шоғырланды. Көбінесе, басқа да жыртқыш құстар кешкі мезгілде жас бүркіттердің ұясына қосылады.

Bonelli's eagles, like most but not all raptorial birds, generally lives solitarily or in pairs. They usually mate for life. Territories are maintained through aerial displays which often involve calling, single or mutual high circling and, most frequently, sky dancing in the area of eyrie. During this species' sky dances, one or other of the eagle pair plunges headlong from a great height, with its wings almost closed, before checking and rising again on stiff wings, circling to regain original altitude and diving again. The sky dance sequence may be repeated up to 5 10 times. Occasionally but usually infrequently, territorial exclusions escalate into talon grappling between a territorial bird and an intruder. Aerial display extend with diminished frequency into the incubation and early nestling periods. Home ranges in Portugal were estimated to average up to On Cyprus, the mean nearest neighbor distance was with 0.52 0.65 pairs per A dead or missing mate may be quickly replaced and mature adults have additionally been seen breeding with subadults. The trees selected are often the tallest and/or most densely foliaged in a given stand. However, up to 52 tree nests for the species have now been recorded in southwest Portugal. Often the Portuguese nesting eagles used invasive Tasmanian blue gum (Eucalyptus globulus) (44.2% of the time) while a further 21.2% were on cork oak (Quercus suber) not to mention some that were placed on large shrubs, i. e. strawberry trees (Arbutus unedo). The mean height of Portuguese tree nest was The Portuguese study further found 67.3% of the tree nests to be on hill slopes and average height for lowest branch, both presumably as anti predator measure. In the 1990s, the first ever tree nest was found in the relative Bonelli's eagle stronghold of Catalonia, Spain, while another singular tree nest was also found in the south of France. In India, Bonelli's eagles seem to readily switch between tree and cliff nests. The eagles of areas such as Maharashtra and the Western Ghats are usually partial to nesting in trees while in the Deccan Peninsula, Indo Gangetic plain and Himalayan foothills, the eagles alternated between nesting on cliffs and lofty trees including red silk cotton (Bombax ceiba), sacred fig (Ficus religiosa), Javan plum (Syzygium cumini) or Dalbergia ssp. Bonelli's eagles in India may also nest close to human habitations if disturbance is low, such as in Saurashtra and in Himalayan foothills, in the latter often in large chir pine (Pinus roxburghii) near villages. In Pakistan, the species has been known to use seaside cliffs. Also, in the Indian desert zone, Bonelli's eagles are known to use relatively low rocky hills with shallow gradients, making the nest ledges relatively easy to access. On Cyprus, 70% of nests were in Turkish pines (Pinus brutia) at a mean elevation of Their eggs are largely white but are often sparingly spotted and streaked with brown. In a sample of 120, egg height was measured as , with an average of by in diameter, with an average of Female broods about 90% of the time for first two weeks after first hatching but this decreases to 50% by the end of those weeks. The female attacks potential predators that come near the nest including other raptors. In the Indian subcontinent, they've been seen to escort oriental honey buzzards, crested serpent eagles (Spilornis cheela), bearded vultures, as well as Gyps vultures, conspecifics and corvids away from the eyrie vicinity while the presence of northern plains gray langurs (Semnopithecus entellus) was observed to provoke a fierce defensive attack. However, unlike African hawk eagles, Bonelli's eagles rarely attack humans at the nest. The female lingers near nest even after brooding stage. However, the female also tends to take part in prey capture relatively early in fledging period compared to many other eagles. The high distance dispersal of the juvenile Bonelli's eagles may potentially benefit gene flow. At least 20 communal roosts for post dispersal juvenile Bonelli's eagles were found in Spain. Each were found to house between 2 and 11 eagles of the species, with mean of 5.1. It was also found the juveniles were usually sharing many of the roosts with Spanish imperial eagle juveniles as well (in 91.4% of roost) though each species clustered separately in different parts of the trees or bushes. More infrequently, assorted other species of raptor would join the juvenile eagle roosts at dusk.

Өсімдіктерді өсірудегі табыстар мен сәтсіздіктердің себептері

Бонелли бүркіттерінің көбейіп өсуі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Кипрде бір жұпқа шаққандағы орташа балапан саны 1,44 құрады. Батыс Еуропадағы 1506 көбейіс әрекетінің 65,7%-ы сәтті аяқталды. Сәтті көбеюдің 39,8%-ы бір балапан, 59,7%-ы екі балапан, ал тек 0,5%-ы үш балапан өндірді. Көптеген жыртқыш құстар сияқты, олардың арасында туысқандарды өлтіру (сиблицид немесе каинизм) кездеседі, онда ең үлкен балапан үнемі кішілерін шабады, көбінесе өлтіреді және кейде жейді. Ұялардың шамамен 20%-ында екінші балапан тірі қалады, сондықтан бұл түр міндетті емес, ерікті каинист ретінде жіктеледі. Дәлелдерге сүйенсек, азық-түлік жетіспеуі, тіршілік ортасының бұзылуы және қолайсыз ауа-райы сияқты сыртқы факторлар жиі әсер ететін жағдайда, жұмыртқа салу мен балапанның жарылуы асинхронды болуы мүмкін, бұл каинизм ықтималдығын арттырады. Балапандар туысқандарды өлтіру салдарынан немесе басқа себептерден өлсе де, Боннелли бүркіттері кейде өздерінің өлген балапандарын жегені белгілі. Дәлелдерге сәйкес, Боннелли бүркітінің және басқа да қауіп төнген аймақтардағы жас балапандары адамның араласуы арқылы аман қалуы мүмкін, олар балапандарды алып, жартылай тұтқындық жағдайында өсіреді немесе оларды басқа ата-аналарға тапсырады. Үндістанда тіршілік ортасы мен олжаның құрамы көбею табысының ең маңызды факторы болып табылды. Рантамбор ұлттық паркі сияқты қорғалған аумақтарда ұядан көбінесе екі балапан шығады, ал Кумаун сияқты бұзылған аумақтарда көбінесе тек біреуі ғана шығады. Мұнда балапан санының өсуіне негізінен берілген аумақтың азық-түлікке қабілеттілігі әсер етеді деп есептеледі. Испанияда браконьерлер бүркіттерді ұрлаған кезде, бірнеше жұп 25-30 күннен кейін алмастырылған жұмыртқаларды (әрқайсысы 2 жұмыртқадан) сәтті салғаны анықталды. Батыс Еуропадағы 1052 көбейіс әрекетін қамтитын зерттеу, ұялау кезінде суық температура мен күшті жаңбырмен теріс байланыс бар екенін көрсетті. Сондықтан, Солтүстік Испания сияқты қоңыржай аймақтарда орташа көбею табысы төмен болды және жастар көбінесе салқын климатқа байланысты оңтүстікке тарап кетті.

The breeding success of Bonelli's eagles may vary considerably. Mean fledgling success on Cyprus was found to be 1.44 per pair. Of 1506 breeding attempts in western Europe, 65.7% were successful. Of these successful ones, 39.8% produced one fledgling, 59.7% produced two and only 0.5% produced three fledglings. Like many birds of prey, siblicide or cainism has occurred, wherein the eldest nestling repeatedly attacks, often killing and occasionally eating their younger siblings. In about 20% of nest, the second chick survives, therefore this species is classed as a facultative cainist rather than an obligate one. On evidence, egg laying and hatching may grow more asynchronous when frequently interrelated outside stressors such as food supply, habitat disturbance and poor weather are applied, all of which may increase the likelihood of cainism. Whether the young have died by siblicide or via other means, Bonelli's eagles have been known to consume their own dead nestlings on a couple of occasions. On evidence, the younger eaglets of Bonelli's eagles and other species in areas where threatened may too survive by human intervention, wherein they remove the chicks and either raise them in semi captivity or introduce them to a new set of parents. In India, habitat and the resulting prey composition were found to be the most significant drivers of breeding success. In protected areas such as Ranthambore National Park, nest often produce two fledglings, while in degraded areas such as the Kumaun division, they often produce just one. Fledgling number here was thought to be driven primarily by prey carrying capacity of a given area. When poachers stole some eagles in Spain, a couple of pairs were found to successfully lay replacement clutches (each with the typical 2 eggs) some 25–30 days later. A western European review of 1052 breeding attempts indicated a negative correlation with colder temperatures and heavier rains during nesting. Therefore, in more temperate areas such as northern Spain, the average breeding success was lower and the young often dispersed southwards due to the cooler climate.

Сақтау және қалпына келтіру

Бонелли бүркіттерінің саны өздерінің ареалында күрт азайды, кем дегенде жергілікті жерлерде өте жылдам және айқын түрде кеміп барады. 1990 жылдары бүкіл Батыс Палеарктикада 2000-3000 жұп болған деп есептелді, оның ішінде Иберия түбегі (750-845 жұп) және Солтүстік-Батыс Африка (шамамен 1000 жұп) негізгі аймақтар болып табылды. 1990 жылдардың ортасында бүкіл Еуропада 938-1039 жұп бар екені көрсетілді, оның шамамен 75%-ы Испанияда, Португалияда 75-90 жұп, Грецияда 35-45 жұп, Францияда 29 жұп, Италияда 15-20 жұп, Хорватия мен Албанияда бірнеше жұптан болған. Бүгінде ол көбейетін түр ретінде IUCN Қызыл тізімінде тіркелгенімен, Бонелли бүркіті Босния және Герцеговинада ұялайтын түр ретінде жойылып кеткен болуы мүмкін. 2010 жылы Сицилияда 20-22 көбейту аймағы табылды және бұл популяция итальяндық популяцияның шамамен 95%-ын құрайды деп есептелді. Сицилиялық бүркіттердің ересектер арасындағы өлім-жітім жоғары (10,2%) екені анықталды, ал 2010 жылы кем дегенде 17 жұп көбейе алмады. Испанияның Мурсия аймағында Бонелли бүркіті ең көп қорғалатын жыртқыш құс түрлерінің екіншісі болып саналады, ал ең қорғалатын түр – кіші сұңқар. Солтүстік Испаниядағы Бургос провинциясында 1980-1996 жылдар аралығында жұптардың саны 25-27-ден 10-ға дейін азайды. 1988-1996 жылдар аралығында жасалған 100 көбейту әрекетінің тек 0,3-і сәтті аяқталды, ал орташа табыстылық деңгейі 0,35-ке жетті, 1992 жылдан кейін жасанды түрде қосымша тамақтандыруға қарамастан. Грецияда 1980 жылдардың басында 200-ден астам жұп болса, қазір олардың саны 50-ден аз. Азиядағы ең көп саны шамамен 35000 жұпқа жетеді деп есептелді, бірақ бұл көрсеткіш оның жартысынан да кем болуы мүмкін. Мүмкін, IUCN сияқты органдардың Бонелли бүркітін одан да қатаң мәртебеге көтеруіне кедергі келтіретін жалғыз фактор – Азия ареалындағы олардың популяциясы туралы толық зерттеулердің жетіспеуі. Азияда да күрт азаю байқалуы мүмкін. 1990 жылдары Үндістанның Гуджарат штатында жүргізілген талдаулар адамның араласуы мен орманды кесу салдарынан түрдің азайып бара жатқанын көрсетті. Көптеген аймақтарда, әсіресе Батыс Еуропа мен Кипрде, Бонелли бүркіттері аңшылар, аңшылықты басқарушылар және қанатты құстарды ұнататындар тарапынан қудалауға ұшырайды. Бұл түрді ату және улау XXI ғасырға дейін жалғасуда. Тіршілік ортасының өзгеруі және жойылуы (мысалы, жолдар салу, ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы, құрғақ жерлерді суару), сондай-ақ олжаның азаюы және ұялау аймақтарында адамның араласуы осы бүркітке үнемі және күшейе түсетін қауіптер болып табылады. Тіпті демалыс күндері көптеген адамдардың жиналуы сияқты адам әрекеті де осы бүркітке кері әсер етеді, себебі олар осындай әрекеттен аулақ болу үшін өздерінің ареалын өзгерте алады. 1990-1996 жылдар аралығында Испанияда 424 өлген Бонелли бүркіті тіркелді, олардың 55%-ы электр тогынан, ал 26%-ы улану мен атудан қайтыс болды. Ересектер негізінен қудалаудан өлтірілді, ал жасөспірімдердің көпшілігі электр тогынан зардап шекті. Каталония мен Испанияның орталық бөлігінде электр тогынан 50% және 86% адам қаза тапты, ал Леванте мен Жасыл Испанияда қудалау едәуір болды (52% және 43% өлім). Аймақтарды тастау түрлер арасындағы бәсекелестікке байланысты емес, бірақ адамның ықпалы мен қудалаумен байланысты. Сицилияда басты қауіп – тіршілік ортасының бөлшектелуі және ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы деп есептеледі. Бұрын жұмыртқа жинаушылар Сицилияда құрттардың азаюына үнемі ықпал еткен, бірақ соңғы жылдары бұл мінез-құлық біршама төмендеді. Критте оның салыстырмалы түрде аз болуын ескере отырып, басқа жыртқыш құстармен салыстырғанда, азырақ Бонелли бүркіттері қудалаудан өлген. Алайда, ату және улау арқылы өлім-жітімнің орын алуы, сол жердегі халықтың аздығына байланысты, тұрақты емес. Жоғары қауіпті тіректерден электр тогының соқтығысуы өлім-жітімнің басты себебі болып табылады, нәтижесінде халықтың тұрақсыз жоғары айналымға әкеледі. Испанияда зерттеу жүргізілген бір аймақта жасөспірімдердің 56% және ересектердің 13% электр тогынан зардап шекті. Францияда радиомен белгіленген жасөспірімдердің 44%-ы электр тогынан өлтірілді. Испаниядағы жел электр станциялары Бонелли бүркітінің ареалын өзгертудің және өлімінің әлеуетті өсу көзі болып табылады, бірақ олар алтын бүркітке қарағанда жергілікті деңгейде аз әсер етуі мүмкін. Жарақат алған ұсақ аңдардағы оқтан қорғасынның улануы, бұлар бүркіттің қауырсындарында қорғасынның жоғары деңгейімен байланысты. Батыс Еуропа мен Солтүстік-Шығыс Африкадағы зерттеулер осы популяциялардың генетикалық әртүрлілігінің төмен екенін көрсетті, бұл осы бұрынғы күшті бекіністердегі популяцияның тарылуына қатысты алаңдау тудырады.

Bonelli's eagles have sharply declined, at least locally inexorably and drastically, in much of their range. In the 1990s, it was estimated that the entire west Palearctic held about 2000 3000 pairs with the Iberian peninsula (750 845 pairs) and northwestern Africa (1000 or so) being the core areas. In the mid 1990s, it was indicated that there were 938 1039 pairs in all of Europe, about 75 80% of which in Spain with an estimated 75–90 in Portugal, 35–45 in Greece, 29 in France, 15–20 in Italy, and a handful each in Croatia and Albania. Although listed today on the IUCN Red List as breeding species there, Bonelli's eagle may be extinct as a nesting species in Bosnia and Herzegovina. As of 2010, 20 to 22 breeding territories have been found in Sicily and it was thought that this population holds about 95% of the remaining Italian population. Sicilian eagles per study were shown to have high adult mortality (10.2%) and at least 17 pairs in 2010 failed to breed altogether. In the Region of Murcia, Spain, Bonelli's eagle was considered the second most threatened raptor species, behind only the lesser kestrel. In the Province of Burgos in northern Spain the number of pairs reduced from 25–27 to 10 between 1980 and 1996. Of 100 breeding attempts from 1988 to 1996, only 0.3 were successful and average success rate was only 0.35, despite surplus feeding beginning after 1992. From 200 or more pairs in Greece in the early 1980s, the population has fallen to less than 50. It was estimated that the maximum number in Asia is likely around 35,000 pairs but it could be well less than half of that. Perhaps the only factor preventing authorities such as the IUCN from uplisting Bonelli's eagle to a more severe status is due to lack of extensive research on their population in the Asian range. Strong declines in Asia may be occurring as well. In Gujarat, India, an analysis from the 1990s determined that the species was increasingly scarce due to human disturbance and logging. In multiple parts of the range, certainly in western Europe as well as Cyprus, Bonelli's eagles face a high degree of persecution by hunters, gamekeepers and pigeon fanciers. Shooting and poisoning of this species persist extensively into the 21st century. Habitat alteration and destruction (e. g. development of roads, intensified agriculture, irrigation of dry fields) in addition to reduced prey numbers and human disturbance in the nesting area are ongoing and increasing threats everywhere for this eagle. Even human activity such as large quantities of people on holiday has been shown to have a negative effect on this eagle as they may alter their range to avoid such activity. From 1990 to 1996, 424 dead Bonelli's eagles in Spain were recorded, 55% died due to electrocution and 26% due to poisoning and shooting. Adults were mainly killed via persecution whereas most juveniles died by electrocution. In Catalonia and central Spain, 50% and 86% due to electrocution whereas persecution was more major in Levante and Green Spain (accounting for 52% and 43% of deaths). Abandonment of territories could not be correlated to interspecific competition but was linked to human influence and persecution. In Sicily, the main threats are thought to be habitat fragmentation and intensifying agriculture. Previously egg collectors were semi regularly exacerbating the reduction of the species on Sicily, but this behaviour has seemingly declined mercifully in recent years. Given its relative scarcity in Crete, only a small number of Bonelli's eagles were recovered dead from persecution when compared to other raptors. However, death through shooting and poisoning is surely not sustainable given the low population there. Increasing overhead power line collisions resulting in electrocution from highly dangerous pylons are a major cause of mortality, resulting in unsustainably high population turnover. In one Spanish study area, 56% of juveniles and 13% of adults were killed by electrocution. In France, 44% of radio tagged post dispersal juveniles were killed by electrocution. Wind farms in Spain are a potential growing source of changed territories and deaths for Bonelli's eagles but they are likely to be less effected locally than golden eagles. Lead poisoning from bullets in injured small game, which have been associated with high lead levels in eagle feathers in several parts of their range. Research from western Europe and northeastern Africa has indicated low genetic diversity in these populations, which cause concerns of a population bottleneck for the species in these former strongholds.

Қорғау жұмыстары

Зерттеулер көрсеткендей, Еуропадағы Бонелли бүркітінің күшті қалпына келуіне ең үлкен әсер ететін фактор – қолайлы орталарды сақтау, одан кейін аумақтық және аумақтық емес бүркіттердің тірі қалу көрсеткіштерін арттыру болады. 2008 жылы электр сызықтарымен соқтығысу қаупін азайту және қудалауды тоқтату Испанияда Бонелли бүркіттерін сақтау үшін ең маңызды және жедел қадамдар екені ұсынылды. Зерттеулерге сәйкес, бүркіттер мекендейтін аймандардағы пилондардың тек 27% -ын модификациялау арқылы құстардың өлімі 99% -ға дейін төмендетілуі мүмкін. 2008-2014 жылдар аралығындағы кезеңде, аумақтық және аумақтық емес бүркіттердің өлімінің 0,28 және 0,64 пайызы электр тогынан болған деп есептелді. Осы түрді жергілікті жерде сақтау үшін испан зерттеушілері оларға қосымша тамақ беріп, жас төлдерді сәтті өршіту мүмкіндіктерін арттыруда.